Ułatwienie dla małych firm. Nadchodzi europejska spółka jednoosobowa

9 kwietnia 2014 r. Komisja Europejska przyjęła pakiet zmian w prawie spółek i corporate governance. Jedna z nich przewiduje harmonizację spółek jednoosobowych w UE. Wprawdzie obecnie obowiązuje znowelizowana w 2009 r. XII dyrektywa o spółkach jednoosobowych, jednakże jej uregulowania są szczątkowe: ich wprowadzenie w końcu lat 80. utorowało drogę do - podówczas wcale nie wszędzie oczywistego - uznania dopuszczalności spółek jednoosobowych we wszystkich państwach członkowskich oraz zapewniło pewne minimalne normy odnoszące się do specyficznych zagadnień spółek posiadających jednego wspólnika. XII dyrektywa nie usuwała jednak trudności związanych z transgranicznym zakładaniem takich podmiotów, pozostawiała większość materii ustrojowych tych spółek poza zakresem wspólnotowej regulacji i nie przyczyniała się wystarczająco do redukcji kosztów ich tworzenia.

Na gruzach spółki prywatnej

Przez długi czas wysiłki zmierzające do poprawy wspólnotowych ram prawnych dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) ogniskowały się wokół bardziej ambitnego zamierzenia, jakie stanowił projekt europejskiej spółki prywatnej (Societas Privata Europaea - SPE). Z uwagi jednak na sprzeciw Niemiec i Szwecji prace nad tym projektem zostały oficjalnie zarzucone w 2013 r. Na gruncie tych doświadczeń zrodziła się nieco ograniczona w stosunku do SPE idea harmonizacji praw krajowych regulujących powstawanie, funkcjonowanie i organizację jednoosobowych spółek z o.o. Narzędziem harmonizacji ma być nowa dyrektywa o europejskiej spółce jednoosobowej (Societas Unius Personae - SUP).

Fiasko SPE wiązało się z ambitnością zamierzenia - projekt zmierzał do wykreowania nowego typu spółki, dla której podstawowym źródłem prawa byłoby obowiązujące bezpośrednio w całej UE rozporządzenie. Koncepcja SPE wpisywała się w polityki, dla realizacji których podstawę prawną stanowi art. 352 (dawny art. 308) Traktatu o Funkcjonowaniu UE, który wymaga uzyskania jednomyślności w Radzie. To okazało się politycznie niemożliwe. Zamierzenie, jakie stanowi SUP, jest skromniejsze. Polega jedynie na zbliżaniu ustawodawstw w obszarze urzeczywistnienia swobody przedsiębiorczości i opiera się na art. 50 TFUE. Dla takiego działania nie potrzeba jednomyślności - wystarczy większość głosów.

Dyrektywa obejmuje trzy części. Pierwsza to postanowienia, które mają zastąpić obecną XII dyrektywę, a które odnoszą się w ogólności do spółek jednoosobowych. Część druga - czyli zasadnicze novum legislacyjne - to uregulowanie SUP. Trzecia część obejmuje przepisy końcowe, w tym m.in. obowiązek transpozycji dyrektywy w terminie do dwóch lat.

Projektodawca dyrektywy pozostawia państwom członkowskim ograniczony luz implementacyjny - dyrektywa rzadko zezwala na odstępstwa (opt-out); zasadniczo posługuje się standardem "sztywnym", oraz harmonizacją "negatywną", czyli nakładaniem na ustawodawców krajowych wyraźnych zakazów wprowadzania dodatkowych regulacji, które by mogły wypaczyć efekt zamierzony przez dyrektywę.

Z czym jeść tę SUP-ę

SUP nie jest odrębną formą prawną - stanowi raczej swoisty podtyp krajowej jednoosobowej spółki z o.o. Jednakże z uwagi na szereg specyficznych uregulowań dyrektywy, podtyp ten jest jednocześnie europejski i dystynktywny, odróżniający się: świadczy o tym chociażby regulacja firmy, zgodnie z którą musi ona zawierać człon "SUP" wskazujący zarówno na europejską proweniencję, jak i na swoistą odrębność tego rodzaju spółki.

Istotna część projektowanej dyrektywy poświęcona została ułatwieniom w zakresie rejestracji. SUP będzie mogła powstać w sposób pierwotny bądź w drodze przekształcenia. Założycielem SUP będzie mogła być dowolna osoba fizyczna bądź prawna, a także inna spółka jednoosobowa. Przy tym państwa członkowskie nie będą mogły uniemożliwiać SUP bycia jedynymi wspólnikami innych spółek.

Rejestracja będzie mogła nastąpić bądź to tradycyjnie, bądź drogą elektroniczną. Dyrektywa nakłada na wszystkie państwa członkowskie obowiązek zapewnienia elektronicznych sposobów zakładania SUP. To odważny krok, zważywszy że obecnie jedynie nieco ponad połowa państw członkowskich umożliwia bezpośrednią rejestrację elektroniczną bez udziału notariusza.

Rejestracja elektroniczna będzie przebiegała wyłącznie przy wykorzystaniu jednolitego formularza obejmującego wzorcowy akt założycielski spółki. Formularz, jako załącznik do dyrektywy, zostanie opracowany i będzie mógł być aktualizowany przez Komisję Europejską. Rejestracja będzie następowała w kraju siedziby statutowej, jednakże musi być ona zorganizowana tak, aby nie wymagała fizycznej prezencji założyciela w kraju rejestracji. Najpóźniej w ciągu trzech dni roboczych od rejestracji musi być wydany certyfikat potwierdzający jej dokonanie. Zasady weryfikacji założycieli pozostawiono w gestii państw członkowskich, z tym że muszą one respektować zasadę wzajemnego uznawania dokumentów. Przy tym dyrektywa w sposób wyczerpujący określa listę dokumentów wymaganych do rejestracji SUP.

Udział i kapitał minimalny

SUP będzie mogła mieć wyłącznie jeden udział, który będzie niepodzielny, choć - o ile zezwala na to prawo krajowe - dopuszczalne będzie współuprawnienie kilku osób do jedynego udziału (por. art. 184 kodeksu spółek handlowych), z zastrzeżeniem wykonywania praw przez wspólnego reprezentanta. Dyrektywa zabrania państwom członkowskim ustanawiania maksymalnej wartości nominalnej jedynego udziału - jest to wyrazem zapatrywania, że choć SUP ma być wprowadzona z myślą o MŚP, to jednak nie byłoby celowe tworzenie sztucznych barier ograniczających wykorzystanie SUP również przez duże podmioty.

Dyrektywa znosi też wymóg minimalnego kapitału zakładowego, przesądzając, że może on wynosić 1 euro, bądź jedną inną podstawową jednostkę walutową państwa członkowskiego nienależącego do strefy euro (np. 1 zł). Projektodawca zajmuje w ten sposób jednoznaczne stanowisko w debacie na temat sposobów ochrony wierzycieli. Co więcej, dyrektywa zawiera w tej mierze swego rodzaju "klauzulę obejścia", która zabrania ustawodawcom krajowym wprowadzania przepisów nakazujących spółkom tworzenie rezerw obowiązkowych czy podobnych funduszy, które by miały zastąpić kapitał zakładowy.

Zasady ochrony wierzycieli

Ochronie wierzycieli SUP służy podwójny test: bilansowy (balance sheet) i płynnościowy (solvency). Test bilansowy ma potwierdzić, że po wypłacie dywidendy majątek SUP będzie wystarczał na pokrycie jej zobowiązań. Dodatkowo konieczne będzie złożenie przez zarząd pisemnego oświadczenia o wypłacalności (solvency statement). Ma w nim zostać zawarte zapewnienie, że zarząd dokonał pełnego zbadania obecnej sytuacji i perspektyw spółki i na tej podstawie wydaje opinię, wedle której SUP będzie w stanie spłacać swoje wymagalne zobowiązania w normalnym toku działalności w roku następującym po dacie proponowanej wypłaty. Oświadczenie o wypłacalności powinno zostać złożone wobec jedynego wspólnika, a także upublicznione. Jest ono obwarowane sankcją osobistej odpowiedzialności zarządu za bezprawne wypłaty. Osobista odpowiedzialność obejmuje także jedynego wspólnika w zakresie jego decyzji związanych z wypłatami (zatwierdzenie sprawozdań finansowych stanowiących podstawę do dywidendy, decyzja o wypłatach). Osobny przepis przewiduje obowiązek zwrotu bezprawnie pobranej dywidendy.

Dyrektywa ustanawia też odpowiedzialność tzw. zarządców faktycznych. Zgodnie z projektem każda osoba, której wytycznych bądź instrukcji członkowie zarządu SUP zwykli przestrzegać, powinna - dla potrzeb określenia jej obowiązków i odpowiedzialności - być zrównana z członkiem zarządu SUP. Może to być sposobem na dotarcie do osobistego majątku jedynego wspólnika, np. spółki matki, w przypadku niewypłacalności SUP.

Równolegle jednak dyrektywa "legalizuje" wydawanie przez jedynego wspólnika wiążących instrukcji zarządowi SUP.

Dyrektywa zabrania państwom członkowskim ustanawiania maksymalnej wartości nominalnej jedynego udziału

@RY1@i02/2014/081/i02.2014.081.18300070b.803.jpg@RY2@

Dr Arkadiusz Radwan* prezes Instytutu Allerhanda, of counsel w Kubas Kos Gaertner

Dr Arkadiusz Radwan*

 prezes Instytutu Allerhanda, of counsel w Kubas Kos Gaertner

*Autor był członkiem grupy ekspertów, którzy z własnej inicjatywy przygotowali wyjściowy projekt dyrektywy o spółce jednoosobowej, przedłożony KE 22 lipca 2013 r.