Jakie uprawnienia ma osoba, która spłaciła dług za kredytobiorcę

W polskim prawie przyjęto założenie, że w przypadku zobowiązania pieniężnego najważniejsze jest, by zostało ono zaspokojone, a przez kogo to nastąpi, jest rzeczą drugorzędną. Dlatego dłużnik może posłużyć się innymi osobami w celu spłaty zadłużenia, a nawet więcej. Zgodnie bowiem z art. 356 par. 2 kodeksu cywilnego - jeżeli wierzytelność pieniężna jest wymagalna, wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia od osoby trzeciej, chociażby działała bez wiedzy dłużnika. Gdy kredyt spłaci osoba niebędąca kredytobiorcą, umowa o kredyt wygaśnie i dłużnik przestanie być zobowiązany wobec banku. Nie oznacza to, że przestanie być zobowiązany w ogóle. Z reguły będzie musiał oddać równowartość spłaconych środków osobie, która tej spłaty dokonała. Podmiotem spłacającym wierzyciela może być każda osoba trzecia, która spełnia świadczenie odpowiadające treści stosunku zobowiązaniowego, jaki łączy wierzyciela z dłużnikiem. Do spłaty kredytu przez osobę trzecią dochodzi z reguły w sytuacji, gdy jest ona i tak odpowiedzialna za ten dług z racji udzielonego zabezpieczenia, np. gdy jest poręczycielem lub właścicielem nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą kredyt udzielony innej osobie. Z chwilą spłaty osoba ta wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela, nabywając spłacaną wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty. Ma zatem prawo jako nowy wierzyciel żądać świadczenia na swoją rzecz. Dodatkowo może korzystać z wszelkich ustanowionych zabezpieczeń. Przykładowo, jeśli poręczyciel spłacił kredyt zabezpieczony hipoteką na rzecz banku, z chwilą spłaty hipoteka ta z mocy prawa przechodzi na poręczyciela. Jeśli dłużnik nie spłaci swego zobowiązania, poręczyciel może wszcząć egzekucję z nieruchomości, po uprzednim ujawnieniu siebie jako wierzyciela hipotecznego w księdze wieczystej nieruchomości. Taki sam skutek - wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela - ma miejsce, gdy spłacającym cudzy dług jest osoba, której przysługuje prawo, przed którym spłacana wierzytelność ma pierwszeństwo zaspokojenia. Na przykład wierzyciel, na rzecz którego ustanowiona jest na drugim miejscu hipoteka, może spłacić wierzyciela, na rzecz którego hipoteka ustanowiona jest na pierwszym miejscu i wstąpić w jego prawa.

Wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela w powyższych dwóch sytuacjach następuje bez zgody dłużnika. Jeśli natomiast spłacający kredyt nie należy do jednej z wyżej wymienionych kategorii osób, aby wstąpić w prawa zaspokojonego wierzyciela, musi uzyskać zgodę dłużnika, która powinna być udzielona na piśmie pod rygorem nieważności. Najlepiej jest zawrzeć w tym celu i to przed spłatą kredytu umowę z dłużnikiem, w której zostanie wyraźnie zastrzeżone, że spłata kredytu następuje w celu podstawienia w prawa wierzyciela. Zgoda banku nie jest tu potrzebna.

Kontrowersje budzi możliwość wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela na podstawie umowy między wierzycielem a spłacającą dłużnika osobą trzecią. Jednak zawsze wierzyciel może, i to bez zgody dłużnika, dokonać przelewu wierzytelności na tę osobę, a wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa. Przy bogactwie życiowych sytuacji może nastąpić również taka, w której osoba spłacająca cudzy kredyt nie działa na żadnej z wyżej wymienionych podstaw prawnych. Chociażby dlatego, że wskutek niezrozumienia zasad prawnych odpowiedzialności za zobowiązania, bezpodstawnie uważa, że jest do jego spłaty zobowiązana. Bank powinien wówczas przyjąć środki od takiej osoby, jeśli wierzytelność jest wymagalna, jednak jej sytuacja prawna jest o tyle gorsza, że nie wstąpi ona w prawa zaspokojonego wierzyciela, a co za tym idzie - nie będzie mogła korzystać z ustanowionych zabezpieczeń. Przysługiwać jej będą ewentualnie inne drogi dochodzenia zwrotu od dłużnika równowartości spłaconego kredytu - na podstawie przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia bądź o bezpodstawnym wzbogaceniu. Z tym że dochodzenie na tej podstawie jest bez wątpienia trudniejsze, a rezultat mniej pewny.

@RY1@i02/2009/229/i02.2009.229.087.002b.002.jpg@RY2@

Monika Radomska, radca prawny Centrum Zabezpieczeń Banku Zachodniego WBK

Fot. Arch.

Monika Radomska

radca prawny Centrum Zabezpieczeń Banku Zachodniego WBK

Podstawa prawna

Artykuły 356 par. 2 i 518 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).