Jak odzyskać pieniądze, gdy dłużnik ukrywa swój majątek

Osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową wskutek czynności prawnej dokonanej z dłużnikiem, może się zwolnić od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela poprzez jego zaspokojenie. Ten sam skutek będzie miał miejsce, gdy wskaże ona majątek dłużnika wystarczający do zaspokojenia roszczenia wierzyciela. Należy jednak wyjaśnić, że chodzi o wskazanie takiego mienia dłużnika, co do którego można prawie z pewnością przyjąć, że pozwoli na zaspokojenie wierzyciela. Jak podkreślił Sąd Najwyższy, nie chodzi więc o samą możliwość prowadzenia egzekucji z mienia dłużnika, której rezultat może się okazać w praktyce wątpliwy, lecz o uzyskanie przez wierzyciela realnego zaspokojenia z tego mienia.

Art. 533 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Wyrok Sądu Najwyższego z 16 marca 2006 r. (III CSK 8/2006, LexPolonica nr 416158).

Zgodnie z kodeksem cywilnym gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Przepisy precyzują również, kiedy czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli. Jest tak, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Innymi słowy wierzyciel może się domagać uznania czynności za bezskuteczną, jeżeli doprowadziło to do wyzbycia się przez dłużnika majątku. W praktyce mogą to być czynności jednostronne, dwustronne, odpłatne i nieodpłatne, wyraźne i dorozumiane, niezależnie od tego, do jakiego typu umów należą. Można się też domagać uznania za bezskuteczne nawet zaniechania przez dłużnika dokonania czynności prawnej. Ważne jest to, by takie zaniechanie doprowadziło do uszczuplenia jego majątku. W takich przypadkach wierzyciel może wystąpić ze skargą pauliańską i domagać się uznania czynności za bezskuteczną w stosunku do niego. Powinien jednak udowodnić, że istnieją przesłanki do wniesienia skargi. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym musi wykazać, iż na skutek czynności prawnej dłużnika osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, a dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Ponadto musi udowodnić, że osoba trzecia, która skorzystała na czynności dokonanej przez dłużnika, wiedziała, a co najmniej przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o tym, że czynność ta doprowadzi do pogorszenia sytuacji wierzyciela.

Art. 527 i 530 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Przepisy kodeksu cywilnego nie wymagają, aby wierzyciel dysponował wyrokiem czy też innym orzeczeniem wydanym przez sąd, które poświadczałoby istnienie zobowiązania między nim a dłużnikiem. Oczywiście w trakcie procesu o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną wierzyciel będzie musiał wykazać, że dług rzeczywiście istnieje. Może w tym celu skorzystać z wszelkich środków dowodowych, takich jak np. umowa pożyczki czy też faktury wystawione na dłużnika. Istotne jest także to, że wierzyciel będzie musiał wykazać, że czynność prawna, której dokonał dłużnik, spowodowała lub pogłębiła jego niewypłacalność. W tym wypadku także nie jest konieczne, aby stan niewypłacalności stwierdzony został przez sąd. Dowodem na niewypłacalność dłużnika może bowiem być np. bezskuteczne prowadzenie egzekucji przez jakiegokolwiek wierzyciela, złożenie spisu majątku przez dłużnika, zawieszenie wypłat czy ogłoszenie upadłości. Jeżeli jednak okaże się, że mimo dokonania zaskarżonej czynności dłużnik posiada majątek, z którego wierzyciel może się zaspokoić, sąd oddali żądanie uznania tej czynności za bezskuteczną. Dodatkowo wierzyciel, domagając się uznania czynności dłużnika za bezskuteczną, będzie musiał udowodnić, że jego wierzytelność nie została zaspokojona oraz że czynność, którą zaskarżył, była przyczyną lub jedną z przyczyn niewypłacalności albo pogłębienia się stanu niewypłacalności. Oznacza to, że pomiędzy czynnością dłużnika a pokrzywdzeniem wierzyciela musi istnieć związek przyczynowy.

Art. 527 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

W pewnych sytuacjach przepisy wprowadzają również uproszczenia dowodowe mające na celu skuteczne skorzystanie ze skargi. Dzieje się tak w przypadkach, gdy osobą, która uzyskała korzyść majątkową na skutek czynności prawnych dłużnika, jest osoba będąca w bliskim z nim stosunku albo przedsiębiorca pozostający z nim w stałych stosunkach gospodarczych. Domniemywa się wtedy, że osoba taka wiedziała, iż dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Jest to domniemanie wzruszalne, jednak ciężar przeciwdowodu spoczywa w takim przypadku na takiej osobie, co uwalnia wierzyciela od przeprowadzenia tego dowodu. Dalej idącym uproszczeniem dla wierzyciela przyjętym przez ustawodawcę jest przepis, zgodnie z którym jeżeli na podstawie czynności prawnej dłużnika osoba trzecia nabyła korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może skutecznie skorzystać ze skargi - chociażby ta osoba trzecia nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W takiej sytuacji wierzyciel ma otwartą drogę do skorzystania ze skargi, a jedyne, co musi udowodnić, to pokrzywdzenie go przez taką bezpłatną czynność prawną oraz świadomość tego przez dłużnika. W praktyce często mamy do czynienia właśnie z takimi przypadkami, kiedy dłużnicy - chcąc uciec od odpowiedzialności - bezpłatnie rozporządzają swoim majątkiem na rzecz członków rodziny lub innych bliskich osób. Najczęściej rozporządzenia takie przyjmują postać darowizny. W takim przypadku ustawodawca idzie jeszcze bardziej na rękę wierzycielom, ustanawiając domniemanie świadomości dłużnika działania z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Art. 527 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Termin, w którym wierzyciel może skutecznie żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do niego, wynosi pięć lat od daty dokonania czynności. W praktyce nie ma znaczenia, kiedy wierzyciel dowiedział się o dokonaniu czynności czy też o jej krzywdzącym charakterze. Termin pięcioletni należy liczyć od dnia dokonania czynności, czyli od dnia, w którym czynność ta doszła do skutku. Najczęściej będzie to dzień zawarcia umowy, choć nie można wykluczyć, iż będzie to data późniejsza. Istnieje bowiem możliwość, iż osoba trzecia, wykonując zobowiązanie na rzecz dłużnika, otrzyma korzyść majątkową później, niż dokonana zostanie czynność prawna krzywdząca wierzycieli. Innym słowy termin, w którym osoba trzecia otrzymała korzyść majątkową, nie ma żadnego znaczenia dla oceny, kiedy została dokonana czynność prawna. Należy pamiętać, że pięcioletni termin przedawnienia jest terminem zawitym. Oznacza to, że niedopuszczalne jest jego przywracanie. Sam bieg terminu przedawnienia przerywa się zaś dopiero z chwilą wystąpienia przez wierzyciela ze skargą pauliańską w stosunku do konkretnej czynności dłużnika. Przykładowo jest nią złożenie pozwu obejmującego żądanie uznania za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela oznaczonej czynności. Innymi słowy po upływie pięciu lat od daty dokonania krzywdzącej czynności prawnej przez dłużnika wierzyciel traci uprawnienie do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego.

Art. 535 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl