Jak skutecznie ustanowić zapis i polecenie w testamencie

Spadkodawca może zobowiązać spadkobiercę do spełnienia różnych świadczeń majątkowych. Mogą one polegać na przekazaniu zapisobiercy różnych rzeczy, na umorzeniu długu, wypłacie określonej sumy pieniężnej albo umożliwieniu określonej osobie zamieszkiwania w mieszkaniu. Najczęściej jednak zdarza się, że spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do przekazania po jego śmierci określonego przedmiotu. Przy wykonywaniu zapisu ma również znaczenie podział rzeczy na oznaczone co do gatunku, np. zboże, i oznaczone co do tożsamości, np. konkretny samochód albo obraz określonego malarza. Jeśli spadkodawca nie postanowił inaczej, to zapis rzeczy oznaczonej co do tożsamości jest bezskuteczny, jeśli zapisana rzecz nie należy do spadku albo jeśli spadkodawca był w chwili śmierci zobowiązany do jej zbycia. Jednakże spadkodawca może nałożyć na spadkobiercę obowiązek nabycia określonej rzeczy oznaczonej co do tożsamości, np. samochodu. W takiej sytuacji spadkodawca powinien w treści testamentu zamieścić np. taką wzmiankę: "chcę, żeby spadkobierca A kupił dla B samochód marki M.". Zapis będzie bezskuteczny, tylko jeśli okaże się, że nie ma możliwości nabycia takiej rzeczy, np. wskazana przez spadkodawcę rzecz nie może być w ogóle nabyta (nie ma na rynku samochodów takiej marki). W takim przypadku zapis wygaśnie, a spadkobierca nie będzie ponosił odpowiedzialności za jego wykonanie.

Art. 976 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

W tym przypadku żona, mimo że jest zwolniona z obowiązku wykonania zapisu na rzecz syna, będzie musiała wykonać zapis na rzecz córki (dalszy zapis). Prawo spadkowe przewiduje bowiem, że jeśli osoba, na rzecz której został uczyniony zapis, nie chce lub nie może być zapisobiercą, spadkobierca obciążony zapisem jest zwolniony z jego wykonania. Powinien jednak wykonać dalsze zapisy, chyba że spadkodawca zwolni go z tego obowiązku. Dalszy zapis to zapis, którym został obciążony sam zapisobierca na rzecz innej osoby, nazywanej dalszym zapisobiercą. Aby zwolnić spadkobiercę z obowiązku wykonania zapisu na rzecz dalszego zapisobiorcy, spadkobierca musiałby zamieścić o tym wzmiankę w testamencie, np. jeśli A nie będzie chciał albo nie będzie mógł być zapisobiercą, wszystkie dalsze zapisy nie podlegają wykonaniu. Jeśli spadkodawca ustanowił zwyczajne zapisy na rzecz trzech osób, czyli jedynym zobowiązanym jest spadkobierca, to w sytuacji gdy jeden zapisobierca nie chce otrzymać zapisu, jego zapis otrzymają pozostałe dwie osoby proporcjonalnie do wielkości swoich zapisów. Nastąpi tzw. przyrost. Zapisobierca obciążony obowiązkiem wykonania dalszego zapisu może zwolnić się z jego wykonania.

Art. 973 - 974 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Jeśli osoba, na rzecz której został uczyniony zapis z obowiązkiem wykonania polecenia, nie chce albo nie może być zapisobiercą, spadkobierca zwolniony z obowiązku wykonania zapisu powinien, jeśli spadkodawca inaczej nie postanowił, wykonać polecenie. Taka sytuacja występuje, gdy zapisobierca umiera wcześniej niż spadkodawca, okazuje się niegodny albo oświadcza, że nie przyjmuje zapisu. Reguła ta znajdzie zastosowanie, jeśli na miejsce zapisobiercy nie wchodzi zapisobierca podstawiony. Spadkodawca może bowiem wskazać, że jeśli zapisobierca nie będzie chciał albo mógł otrzymać zapisu, na jego miejsce wejdzie inny zapisobierca. Spadkodawca może też postanowić w testamencie, że jeżeli z jakiś powodów zapisobierca odpadnie, to obowiązek wykonania polecenia wygaśnie. Jeśli chodzi o wykonanie polecenia, to może tego żądać każdy ze spadkobierców oraz wykonawca testamentu. Chyba że polecenie ma na celu jedynie korzyść osoby obciążonej poleceniem. Jeśli polecenie ma na celu interes społeczny, to wykonania może żądać także właściwy organ państwowy. Podmioty te mają prawo wytoczyć powództwo w sądzie o wykonanie polecenia. Nie stają się jednak przez to wierzycielami, ponieważ nie żądają wykonania polecenia na własną korzyść. Muszą jednak dopilnować wykonania polecenia przez zapisobiercę czy spadkobiercę na rzecz innych podmiotów.

Art. 984 - 985 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Po śmierci spadkodawcy osoby uprawnione do otrzymania zapisu nie stają się od razu właścicielami zapisanych rzeczy. Osoby te mają jedynie prawo do domagania się od spadkobiercy albo spadkobierców wydania przedmiotów zapisu. Spadkobiercy stają się po śmierci spadkodawcy dłużnikami zapisobierców. Osoba, która zgodnie z treścią testamentu ma prawo otrzymać zapis, jest nazywana zapisobiercą. Zapis można ustanowić tylko w testamencie. Może on przybrać różne postacie. Nie musi koniecznie polegać tylko na zobowiązaniu przekazania konkretnej osobie rzeczy ze spadku. Zgodnie z prawem spadkowym zapisem jest tylko zobowiązanie majątkowe. Nie będzie nim postanowienie w formie życzenia albo prośby, np. "przynoś kwiaty na mój grób". Ponadto spadkodawca musi dokładnie wskazać osobę, która ma zostać zapisobiercą. Nie może on upoważnić kogoś do jej wskazania. Poza tym aby zapis był skuteczny, konieczne jest precyzyjne określenie świadczenia majątkowego. Oznacza to, że spadkodawca musi wskazać, co powinien otrzymać zapisobierca albo jaki konkretnie dług i w jakiej wysokości powinien zostać umorzony. Zapisobiercy mogą domagać się wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Jednak moment, od kiedy można domagać się przeniesienia własności przedmiotów zapisu, może się odsunąć w czasie. Prawo spadkowe dopuszcza różne terminy, w których zapis może stać się wymagalny. Spadkodawca może w testamencie postanowić, że zapisobierca będzie mógł żądać wykonania zapisu dopiero po upływnie np. 2 lat od ogłoszenia testamentu. Jeśli spadkodawca nie pozostawił w testamencie żadnych wskazówek co do tego, kiedy zapis stanie się wymagalny, w takiej sytuacji zapisobierca może żądać przeniesienia własności zapisanych rzeczy niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu.

Art. 968 - 970 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

W przedstawionej sytuacji spadkodawca nie pozostawił żądnych wskazówek, kto odpowiada za zapis. Oznacza to, że obciąża on wszystkie córki w zależności od ich udziałów. Anna ma udział wielkości 50 proc. spadku, a Jolanta i Jadwiga mają udziały po 25 proc. spadku. Anna będzie zatem zobowiązana zapłacić zapisobiercy 5000 złotych, a Jolanta i Janina po 2500 złotych. Zgodnie z prawem spadkowym jeśli spadek przypadka kilku spadkobiercom, zapis obciąża ich w stosunku do wielkości ich udziałów spadkowych. Chyba że spadkodawca w testamencie postanowił inaczej. Reguła ta nie obowiązuje, jeśli w testamencie został powołany tylko jeden spadkobierca do całego spadku i zostały ustanowione np. dwa zapisy. W takiej sytuacji jedyny spadkobierca będzie zobowiązany do wykonania wszystkich zapisów. Ponadto spadkodawca może też postanowić, że jeden spadkobierca wykona zapis na rzecz zapisobiercy, a innego spadkobiercę powoła do spadku, nie nakładając na niego obowiązku wykonania zapisu albo z obowiązkiem innego zapisu niż zapis nałożony na pierwszego spadkobiercę. W takiej sytuacji sam spadkodawca musi w testamencie szczegółowo rozpisać, który spadkobierca odpowiada za wykonanie konkretnego zapisu. Najczęściej zdarza się jednak, że spadkodawca nie wskazuje, kogo będzie obciążał jaki zapis. Sytuacja taka powstaje najczęściej na skutek tego, że spadkodawca uważa, że zapis powinien obciążać wszystkich spadkobierców.

Art. 971 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Spadkodawca może nałożyć obowiązek wykonania polecenia nie tylko na spadkobiercę, ale także na zapisobiercę. Spadkodawca może zatem obciążyć ich obowiązkiem oznaczonego działania albo zaniechania, nie czyniąc przy tym nikogo wierzycielem (polecenie). Nie jest możliwe natomiast powołanie w testamencie oprócz spadkobierców i zapisobierców innych osób, które miałby wykonać polecenie. Możliwość nałożenia określonego działania albo zaniechania nie zawsze musi oznaczać jakieś korzyści majątkowe. Nie ma przeszkód, aby polecenie polegało jedynie na obowiązku działalności niemajątkowej. Zwrot, nie czyniąc nikogo wierzycielem, oznacza, że nie istnieje tak jak przy zapisie osoba, która mogłaby żądać wykonania polecenia na swoją korzyść. W konsekwencji jeśli spadkodawca w testamencie wskazał, że spadkobierca powinien wypłacić określoną kwotę konkretnej osobie, to jest to zapis. Wynika to z faktu, że został wskazany wierzyciel - osoba, która może żądać wypłaty tej kwoty. Zapisobierca, który został obciążony poleceniem, może powstrzymać się z jego wykonaniem aż do chwili wykonania zapisu przez spadkobiercę. Za wykonanie polecenia odpowiadają zarówno spadkobierca, jak i zapisobierca. Ich odpowiedzialność jest ograniczona do wysokości otrzymanego spadku w przypadku spadkobiercy oraz do wysokości otrzymanego zapisu w przypadku zapisobiercy.

Art. 983 - 984 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Ewelina Stępień

ewelina.stepien@infor.pl