W jaki sposób dochodzić praw po zmarłym krewnym

Pominięte w testamencie rodzeństwo spadkodawcy nie ma prawa do zachowku. Takie prawo zgodnie z kodeksem cywilnym przysługuje tylko pominiętym w testamencie, lecz skutecznie niewydziedziczonym: żonie, mężowi, dzieciom i rodzicom, którzy dziedziczyliby z mocy ustawy. Natomiast takich uprawnień nie mają pozostali krewni, którzy dziedziczyliby z mocy ustawy, na przykład rodzeństwo i dzieci rodzeństwa (siostrzenice, siostrzeńcy, bratankowie i bratanice). Oznacza to, że spadkodawca nie musi w testamencie skutecznie wydziedziczać rodzeństwa i z dokumentu tego nie musi wynikać przyczyna pozbawienia zachowku rodzeństwa.

Dla skuteczności sposobu rozporządzenia majątkiem po śmierci nie ma również żadnego znaczenia, czy testament został sporządzony własnoręcznie, czy przez notariusza. Istotne jest tylko, aby był ważny. Dlatego testament własnoręcznie napisany powinien zostać sporządzony wyłącznie przez jednego spadkodawcę, napisany w całości pismem ręcznym, podpisany własnoręcznie i opatrzony datą. Brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, gdy nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Art. 941, 945, 949, 991 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Zgodnie z przepisami spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku. Nabywca udziału spadkowego ma więc prawo wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku. Oznacza to, że przysługują mu takie same uprawnienia jak pozostałym spadkobiercom oraz wierzycielom spadkobierców. W szczególności może on wziąć udział w postępowaniu działowym, ponieważ jest osobą zainteresowaną w rozumieniu art. 510 k.p.c. Wynik postępowania dotyczy bowiem jego praw.

Istnieją jednak pewne ograniczenia, których nabywca udziału spadkowego musi przestrzegać. Po pierwsze nabywca udziału spadkowego nie może żądać zniesienia współwłasności tylko tego przedmiotu, w którym nabył udział, zaś sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek, ale z ważnych powodów może zostać ograniczony tylko do części spadku. Postępowanie o dział spadku toczy się przed sądem w trybie nieprocesowym. Spór o podział majątku spadkowego spadkobiercy mogą też poddać rozstrzygnięciu przez sąd polubowny bądź zawrzeć umowę w formie ugody sądowej w postępowaniu o dział spadku.

Należy również pamiętać, że prawa o wystąpienie do sądu z wnioskiem nie ma nabywca udziału w konkretnym przedmiocie należącym do spadku.

Art. 1036 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Art. 510 ustawy z 17 listopada 1964 - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn.zm.).

Spadkobierca może skutecznie wydziedziczyć córkę i pozbawić ją prawa do zachowku tylko wówczas, gdy: wbrew jego woli postępowała uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo dopuściła się w stosunku do spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności lub rażącej obrazy czci bądź uporczywie nie dopełniała względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Wskazane powyżej przyczyny są jedynymi podstawami przy wydziedziczeniu przy zachowku, jakie przewiduje kodeks cywilny. Niewskazanie przez ojca konkretnej przyczyny wydziedziczenia trudno oceniać w kontekście powyższego i należy uznać, że jest ono bezskuteczne. Nie oznacza to jednak, że ojciec nie może pominąć rodziny, w tym również córki, w testamencie i nie przeznaczyć dla niej spadku. To jednak nie pozbawi jej w żaden sposób prawa do zachowku.

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego w takiej sytuacji córka spadkodawcy będzie w ciągu trzech lat od ogłoszenia testamentu uprawniona do wystąpienia z roszczeniem z tytułu zachowku do spadkobierców powołanych do dziedziczenia w testamencie. Oznacza to, że będzie ona mogła zażądać wypłaty kwoty stanowiącej równowartość połowy albo dwóch trzecich (gdy jest trwale niezdolna do pracy albo małoletnia) udziału spadkowego, który otrzymałaby, dziedzicząc z ustawy po zmarłym.

Po upływie trzech lat od ogłoszenia testamentu roszczenie o zachowek przedawnia się. Za datę ogłoszenia przyjmuje się datę otwarcia testamentu i jego ogłoszenia. Gdy spadkodawca pozostawił kilka testamentów o różnej treści i w każdym z nich pominął innych spadkobierców ustawowych, a w dodatku zostaną one w innym terminie otwarte i ogłoszone, to wtedy termin przedawnienia roszczenia o zachowek zacznie biec dopiero po wyjaśnieniu, który z nich jest ważny i skuteczny. Sąd Najwyższy w uchwale z 22 lutego 1972 r. (III CZP 102/71) wskazał, że termin przedawnienia roszczenia o zachowek nie biegnie, dopóki uprawniony do niego uważany jest za spadkobiercę ustawowego na mocy prawomocnego orzeczenia sądu.

Art. 991, 1007 i 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Aby zaliczyć darowizny na schedę spadkową, należy ich wartość doliczyć do spadku albo do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców zobowiązanych wzajemnie do zaliczenia. Następnie oblicza się schedę spadkową każdego z nich. Po dokonaniu tych wyliczeń każdemu spadkobiercy zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny podlegającą zaliczeniu. Zgodnie z przepisami wartość przedmiotu darowizny obliczana jest według stanu z chwili jej dokonania, ale bierze się pod uwagę ceny z chwili działu spadku. Przy dokonywaniu obliczeń nie uwzględnia się pożytków przedmiotu darowizny, a także obciążających spadku długów, ponieważ przedmiotem działu są tylko aktywa.

Na równi z darowiznami uwzględnia się poniesione przez spadkodawcę na rzecz zstępnego koszty wychowania oraz wykształcenia, wówczas gdy przekraczają one przeciętną miarę przyjętą w środowisku. Uwzględnia się więc przy tym warunki życia rodziny spadkobiercy i czy wszystkie dzieci uzyskały jednakowo wysokie wykształcenie i staranne wychowanie.

W orzecznictwie sądowym dodatkowo podkreśla się, że zaliczenie korzyści uzyskanej przez spadkobiercę od spadkodawcy na schedę spadkową stanowi operację rachunkową wpływającą na sposób dokonania działu spadku, nie zmienia natomiast stanowiska prawnego spadkobiercy w stosunku do osób trzecich (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2002 r., sygn. akt III CKN 503/2000)

Art. 1042 i 1043 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Za zobowiązania żyjącego przedsiębiorcy nie odpowiadają jego dzieci oraz rodzice. Natomiast po jego śmierci ponoszą taką odpowiedzialność wówczas, gdy zostali powołani do spadku. Firmę, która wchodzi w skład masy spadkowej, najczęściej dziedziczą spadkobiercy zmarłego, np. małżonek i dzieci w częściach równych. Jeżeli przedsiębiorstwo jest zadłużone, to spadkobiercy dziedziczą również te długi. Ich odpowiedzialność za długi zależy od tego, czy przyjmą długi i w jaki sposób to zrobią. Spadek odrzucić mogą jednak tylko w całości. Natomiast nie wolno dokonać wyboru i odrzucić zadłużonego przedsiębiorstwa, zatrzymując resztę.

Jeżeli jednak spadkodawca pozostawił testament, to wówczas zadłużoną firmę dziedziczą osoby tam wskazane. Mogą to być tylko niektórzy członkowie rodziny przedsiębiorcy albo osoby obce. Do momentu oświadczenia o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku dziedzicząca rodzina odpowiada za długi przedsiębiorcy tylko przedmiotami majątkowymi, które należą do spadku. W tym czasie egzekucja tych długów nie może być prowadzona z majątku osobistego rodziny zmarłego. Dopiero od momentu odrzucenia spadku nie odpowiadają za nie. Gdy jednak spadkobiercy przyjmą spadek z dobrodziejstwem inwentarza, to odpowiedzialność za długi jest ograniczona tylko do wartości stanu czynnego spadku. Wprawdzie mogą być wyegzekwowane z majątku spadku i z majątku osobiste- go spadkobierców, ale tylko w wartości równej wartości stanu czynnego spadku. W przypadku prostego przyjęcia spadku dziedzicząca po przedsiębiorcy rodzina odpowiada za jego długi bez ograniczenia. Długi mogą zostać wyegzekwowane w całości z majątku spadku i z majątku osobistego spadkobierców.

Art. 931, 941, 1012 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz.93 z późn. zm).

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl