Kiedy można żądać unieważnienia małżeństwa kościelnego

Każdy, kto zawiera małżeństwo, zwiedziony podstępem dokonanym dla uzyskania zgody małżeńskiej, a dotyczącym jakiegoś przymiotu drugiej strony, który ze swej natury może poważnie zakłócić wspólnotę życia małżeńskiego, zawiera je nieważnie.

Kodeks prawa kanonicznego przewiduje ponadto, że małżeństwo ma postać umowy, którą kobieta i mężczyzna zawierają, tworząc ze sobą wspólnotę całego życia, skierowaną ze swej natury do dobra małżonków oraz do zrodzenia i wychowania potomstwa. Ważne małżeństwo nazywa się tylko zawartym, jeśli nie zostało dopełnione. Jest ono natomiast uznawane za zawarte i dopełnione, jeśli małżonkowie podjęli współżycie seksualne. Gdy po zawarciu małżeństwa małżonkowie wspólnie zamieszkali, domniemywa się dopełnienie, dopóki coś przeciwnego nie zostanie udowodnione.

Przeszkoda niemocy płciowej (impotencji) jest jedną z przeszkód zrywających, która jest wymieniona w kodeksie jako jedno ze źródeł nieważności małżeństwa. Niepłodność ani nie wzbrania jednak zawarcia małżeństwa, ani nie powoduje jego nieważności, jeśli drugi małżonek wiedział o niej przed zawarciem ślubu i taki fakt zaakceptował.

Kan. 1061, 1084 par. 3, 1098 kodeksu prawa kanonicznego.

Kodeks prawa kanonicznego wyraźnie stanowi, że nieważnie usiłuje zawrzeć małżeństwo każdy, kto jest związany węzłem poprzedniego małżeństwa, nawet niedopełnionego. Chociaż pierwsze małżeństwo było nieważnie zawarte lub zostało rozwiązane z jakiejkolwiek przyczyny, nie wolno zawrzeć ponownego małżeństwa, dopóki nie stwierdzi się, zgodnie z prawem i w sposób pewny, nieważności lub rozwiązania pierwszego. Nie można twierdzić, że małżeństwo zostało zawarte ważnie tylko dlatego, że jeden z małżonków jest w trakcie sprawy rozwodowej.

Kodeks wymienia także inne określone cechy jednego z małżonków lub okoliczności, które nie pozwalają na ważne zawarcie małżeństwa kościelnego. Nieważnie usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy otrzymali święcenia kapłańskie. Nie może być ważnie zawarte małżeństwo pomiędzy mężczyzną i kobietą uprowadzoną lub choćby przetrzymywaną z zamiarem zawarcia z nią małżeństwa. Zmienia to jednak to, że później kobieta uwolniona od porywacza oraz znajdując się w miejscu bezpiecznym i wolnym, sama swobodnie wybierze to małżeństwo. Przeszkodą jest także bliskie pokrewieństwo z małżonkiem. W linii prostej pokrewieństwa nieważne jest małżeństwo między wszystkimi wstępnymi i zstępnymi, zarówno prawego pochodzenia, jak i naturalnymi. W linii bocznej nieważne jest aż do czwartego stopnia włącznie.

Kan. 1086 - 1094 kodeksu prawa kanonicznego.

Prawo do zaskarżenia małżeństwa posiadają tylko małżonkowie lub jeden z nich. W niektórych sytuacjach małżeństwo może zaskarżyć rzecznik sprawiedliwości. Jest to dopuszczalne, kiedy nieważność małżeństwa została już rozgłoszona, jeżeli małżeństwo nie może być uważnione lub nie jest to pożyteczne.

Do wszczęcia procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa konieczne jest sporządzenie skargi powodowej i dołączenie do niej wymaganych dokumentów. Właściwym do rozpoznania skargi będzie trybunał kościelny diecezji, na której terenie małżeństwo zostało zawarte, bądź diecezji miejsca zamieszkania strony pozwanej. Proces może być również prowadzony przed trybunałem właściwym dla miejsca zamieszkania strony powodowej lub trybunałem diecezji, na której terenie trzeba zbierać dowody.

Kodeks prawa kanonicznego precyzuje procedurę stwierdzania nieważności małżeństwa. W pierwszej kolejności sędzia, zanim przyjmie sprawę i ilekroć dostrzeże nadzieję dobrego wyniku, powinien w miarę możliwości zastosować środki pastoralne, by małżonkowie zostali doprowadzeni do uważnienia małżeństwa i do wznowienia wspólnego życia małżeńskiego. W sprawach dotyczących impotencji lub braku zgody spowodowanej chorobą umysłową sędzia powinien skorzystać z pomocy jednego lub kilku biegłych, chyba że z okoliczności wyraźnie wynika, że jest to bezużyteczne.

Kan. 1074 - 1081 kodeksu prawa kanonicznego.

Osoby, które chcą zawrzeć małżeństwo wyłącznie w formie kanonicznej i nie chcą swojego związku legalizować na gruncie prawa cywilnego, muszą uzyskać zgodę własnego ordynariusza - po uświadomieniu im, że wobec prawa cywilnego małżonkami się nie stają, a więc ich małżeństwo nie wywiera skutków w systemie prawa państwowego. Zgoda ordynariusza potrzebna jest dlatego, że zawarcie jedynie ślubu kościelnego przez wierzących dopuszczane jest tylko w wyjątkowych wypadkach z ważnych przyczyn pastoralnych.

Zasadą jest, że po zawarciu ślubu w kościele małżonkowie podpisują zaświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński. Zaświadczenie to musi zostać także podpisane przez co najmniej dwóch świadków zawarcia małżeństwa oraz kapłana. Kapłan odpowiedzialny jest za dostarczenie w ciągu pięciu dni zaświadczenia do urzędu stanu cywilnego, który sporządzi akt małżeństwa. W ten sposób osoby zawierające ślub w kościele stają się małżonkami zarówno wobec prawa kanonicznego, jak i cywilnego.

Art. 1 - 9 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 1964 r. nr 9, poz. 59 z późn. zm.).

Przepisy prawa kanonicznego i nauka Kościoła nie dopuszczają możliwości rozwiązania małżeństwa przez rozwód. Podstawowymi cechami małżeństwa kościelnego są bowiem jedność i nierozerwalność, które w małżeństwie chrześcijańskim nabierają szczególnej mocy z racji zawieranego sakramentu. Istotnymi celami są natomiast: dobro samych małżonków, zrodzenie i wychowanie potomstwa. Tylko te osoby, które w momencie zawierania małżeństwa akceptują wszystkie te elementy i są zdolne do ich podjęcia, zawierają małżeństwo sakramentalne. Takie małżeństwo jest ważnie zawarte i nierozerwalne. Jeśli któryś z małżonków w czasie zawierania sakramentu nie chce lub wie, że nie jest zdolny, spełnić jednego z wyżej wymienionych elementów, może to być podstawą do stwierdzenia nieważności małżeństwa. W odróżnieniu od rozwodu dopuszczalnego w prawie cywilnym unieważnienie małżeństwa prowadzi do uznania, że kobieta i mężczyzna nie zawarli go w ogóle.

Małżeństwo może być uznane za nieważne w trzech sytuacjach. Pierwszą z nich jest niezachowanie właściwej formy kanonicznej małżeństwa. Drugą jest wystąpienie u przy najmniej jednego z małżonków przeszkody zrywającej w chwili zawierania ślubu (m.in. niewłaściwy wiek, pokrewieństwo, impotencja, uprowadzenie małżonka, śluby czystości). Trzecią jest wadliwe złożenie oświadczenia woli polegające np. na wprowadzeniu w błąd co do osoby, pozorowanie zgody, głębokie upośledzenie)

Kan. 1056 kodeksu prawa kanonicznego.

Stwierdzenie nieważności zawartego małżeństwa kościelnego wymaga uzyskania dwóch zgodnych wyroków w dwóch instancjach kanonicznych. Wyrok orzekający za pierwszym razem nieważność małżeństwa, wraz z ewentualnymi apelacjami i pozostałymi aktami sądowymi, zostaje przesłany z urzędu do trybunału apelacyjnego. Dopiero po tym gdy wyrok stwierdzający za pierwszym razem nieważność małżeństwa zostanie potwierdzony w trybunale apelacyjnym, ci, których małżeństwo zostało orzeczone za nieważne, mogą zawrzeć nowe małżeństwo. Jest to możliwe zaraz, gdy orzeczenie zostanie im podane do wiadomości, chyba że zostało to zabronione zakazem zamieszczonym w wyroku lub dekrecie albo przez ordynariusza miejsca. Zaraz gdy wyrok stał się wykonalny, wikariusz sądowy powinien zawiadomić o nim ordynariusza miejsca, w którym małżeństwo zostało zawarte. On zaś ma się zatroszczyć, by w księgach małżeństw i ochrzczonych jak najszybciej dokonano adnotacji o orzeczonej nieważności małżeństwa i o ustalonych ewentualnie zakazach.

Kan. 1082 - 1085 kodeksu prawa kanonicznego.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl