Czy po przegranej sprawie trzeba zwracać koszty

Czytelnik wystąpił przeciwko swemu pracodawcy o zapłatę 80 tys. zł z tytułu różnego typu świadczeń niewypłaconych mu w trakcie trwania stosunku pracy. W związku z tym, że pozew podlegał opłacie stosunkowej, czytelnik wystąpił o zwolnienie go od kosztów sądowych w części dotyczącej tej opłaty. Sąd uwzględnił jego wniosek.

- Czy oznacza to, że - w przypadku przegrania sprawy - nie będzie ciążył na mnie obowiązek zwrotu kosztów procesu poniesionych przez pracodawcę - pyta pan Kamil z Poznania.

Nie. Zwolnienie od kosztów sądowych nie wywołuje takiego skutku.

Przyczyny usprawiedliwiające ubieganie się przez stronę o zwolnienie od kosztów sądowych nie wystarczą, aby wyłączyć działanie ustanowionej w art. 98 par. 1 k.p.c. zasady, że ten, kto przegrał spór, zwraca koszty procesu temu, czyje racje zostały uznane za słuszne.

Sąd może uwolnić stronę od obowiązku zwrotu kosztów procesu na podstawie art. 102 k.p.c., jeśli stwierdzi, że zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony. Okoliczności, które uprawniają do zastosowania tego przepisu, ocenia sąd, a ocena ta następuje niezależnie od przyznanego zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie SN z 27 stycznia 2010 r., II CZ 88/09, LEX 578136).

Wynika to z tego, że ocena zdolności pracownika do zwolnienia od kosztów sądowych następuje z uwzględnieniem potencjalnej wysokości kosztów sądowych (tj. opłat i wydatków), które mają być poniesione w porównaniu z wykazaną sytuacją majątkową pracownika.

Zwolnienie od kosztów sądowych przez sąd nie powoduje definitywnej utraty przez Skarb Państwa tych kosztów, gdyż ostatecznie w przypadku wygrania sprawy zostanie nimi obciążony pracodawca.

Inaczej sytuacja przedstawia się w przypadku nieobciążania kosztami poniesionymi przez przeciwnika.

Takie rozstrzygnięcie powoduje, że pracodawca, który wygrał sprawę, zostaje pozbawiony definitywnie przysługującego mu zwrotu poniesionych kosztów procesu (przede wszystkim zwrotu kosztów zastępstwa procesowego). Instytucja ta musi być zatem stosowana wyjątkowo ostrożnie - tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach i nie może być nadużywana.

Podstawą do nieobciążenia pracownika kosztami procesu przeciwnika nie musi być tylko zła sytuacja majątkowa lub finansowa pracownika, lecz także ocena zachowania się stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego.

Podstawą do takiej oceny może być zarówno zachowanie strony w procesie, jak i jej sytuacja pozaprocesowa.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 100, art. 102, art. 394 par. 1 pkt. 9 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Art. 108 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.).