Chory psychicznie ma dostać adwokata

Jeżeli osoba cierpi na chorobę psychiczną, a jej stan zdrowia psychicznego nie zezwala na wystąpienie z żądaniem o przyznanie pełnomocnika procesowego, to sąd ma obowiązek na podstawie własnej obserwacji przydzielić jej pełnomocnika z urzędu. Brak takiego działania ze strony sądu może doprowadzić do stwierdzenia nieważności postępowania.

Uczestniczka postępowania K.S. była hospitalizowana psychiatrycznie z powodu schizofrenii paranoidalnej. Od opuszczenia szpitala nie wyrażała zgody na leczenie. Nie była zdolna do samodzielnego zaspokajania swoich potrzeb, a zaniechanie leczenia spowodowało pogorszenie stanu jej zdrowia. Utrzymywała, że jest atakowana przez sąsiadów za pomocą specjalnych, skomplikowanych urządzeń, by zmusić ją do opuszczenia mieszkania. Zajmowany przez nią lokal zastawiony był różnymi przedmiotami tak, że można było się w nim poruszać jedynie wąskimi tunelami. Mieszkała z dorosłym dzieckiem, które poddało się operacji zmiany płci.

Miejski ośrodek pomocy społecznej złożył do sądu wniosek o umieszczenie kobiety w szpitalu psychiatrycznym. Sąd uznał go za zasadny. Spełniał bowiem przesłanki przewidziane w art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 1994 nr 11, poz. 535 ze zm.). Zgodnie z nim do szpitala psychiatrycznego można przyjąć osobę bez jej zgody, jeżeli: jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia. W takiej sytuacji o potrzebie przyjęcia do szpitala orzeka sąd opiekuńczy na wniosek jej małżonka, krewnych, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego lub osoby sprawującej nad nią faktyczną opiekę bądź organ do spraw pomocy społecznej.

Na potrzebę niezwłocznego leczenia wskazywały opinie biegłych psychiatrów, którzy podkreślali skrajnie zły stan sanitarny warunków bytowych i samej pacjentki. Jednocześnie istniała szansa na uzyskanie poprawy zdrowia kobiety. Uczestniczka wniosła apelację, jednak sąd okręgowy oddalił ją. K.S. wniosła więc skargę kasacyjną. Podniosła, że postępowanie było nieważne (art. 379 pkt 5 kodeksu postepowania cywilnego), ponieważ pozbawiona została możności obrony swoich praw przez zaniechanie ustanowienia dla niej pełnomocnika.

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wyjaśnił, że możliwość umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym osoby chorej psychicznie bez jej zgody w celu leczenia (art. 22 do 29) stanowi wyraz realizacji obowiązku państwa ochrony osób z zaburzeniami psychicznymi. Intencją ustawodawcy było zagwarantowanie tym osobom ochrony ich praw oraz poszanowanie sfery ich wolności i godności osobistej. Oznacza to powinność sądu interpretacji przepisów tej ustawy, polegającą na odstępstwie od zasady nieskrępowanej możliwości samodzielnej oceny przez każdą osobę tak potrzeby, jak i wyboru rodzaju oraz metod postępowania leczniczego.

Postępowanie związane z rozpoznaniem wniosku o umieszczenie osoby chorej psychicznie, bez jej zgody, w szpitalu powinno być prowadzone z uwzględnieniem konieczności stosowania środków służących ochronie jej praw procesowych. Podyktowane jest to dążeniem do zapobieżenia nierówności podmiotów postępowania i zapewnienia uczestnikowi rzeczywistego w nim udziału.

Temu celowi służą: art. 5 k.p.c., art. 232 zd. 2 drugie k.p.c., art. 46 ust. 4 i 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Nie przewidują one wprost obowiązku podjęcia przez sąd objętych nimi czynności. W każdej sprawie jednak jej konkretne uwarunkowania mogą być podstawą do uznania, że wskazana w przepisach możliwość przekształci się w obowiązek. Użycie zwrotu "sąd może" czy "uzna to za konieczne" nie oznacza zatem dowolności, gdy okoliczności wskazują, że uczestnik nie może sam bronić swoich praw.

Sąd powinien wnikliwie rozeznać, czy uczestnik postępowania ma zdolność do racjonalnego działania w nim, a w razie jego nieporadności, wywołanej zaburzonym widzeniem rzeczywistości, podjąć decyzję, które z uregulowań należy zastosować dla realnego wsparcia w podjęciu przez niego obrony.

Art. 45 ust. 1 konstytucji i art. 6 konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. nr 61, poz. 284) gwarantujące uprawnienie do rzetelnego procesu nakazują prowadzenie postępowania w sposób umożliwiający każdemu uczestnikowi skuteczną obronę. Zapewnienie właściwego dostępu do sądu wypełnia możliwość efektywnego udziału uczestnika w postępowaniu, którego przejawem jest dostępność skorzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego przez sąd. Art. 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje wyjątek od zasady ustanawiania pełnomocnika tylko na wniosek uczestnika i daje sądowi możliwość jego ustanowienia z własnej inicjatywy (kiedy pełnomocnik jest potrzebny, a stan zdrowia psychicznego nie zezwala uczestnikowi na wystąpienie z takim żądaniem).

Uchybienie temu obowiązkowi stanowi podstawę nieważności postępowania, objętą art. 379 pkt 5 k.p.c. W rozpoznawanej sprawie sądy obu instancji nie rozważyły potrzeby ustanowienia dla uczestniczki pełnomocnika z urzędu, chociaż jej działanie i wypowiedzi powinny budzić wątpliwości co do zdolności samodzielnej i świadomej obrony.

DGP informuje

● W sprawie o przymusowe leczenie psychiatryczne na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego należy przestrzegać dyrektywy, aby orzeczenie było usprawiedliwione z punktu widzenia dobra i interesu osoby, której dotyczy. Pomocna jest przewidziana w art. 48 ustawy możliwość ustanowienia dla niej przez sąd adwokata z urzędu bez złożenia wniosku (postanowienie SN z 5 kwietnia 2012 r., sygn. akt II CSK 575/11).

● Sąd nie może poprzestać na wnioskach opinii biegłego psychiatry, lecz powinien wskazać, jakie okoliczności uzasadniają wniosek, że nieprzyjęcie uczestnika postępowania do szpitala psychiatrycznego spowoduje znaczne pogorszenie jego stanu psychicznego (postanowienie SN z 22 lipca 2010 r., sygn. akt I CSK 234/10).

Piotr Szymaniak

piotr.szymaniak@infor.pl

z 15 czerwca 2011 r., sygn. akt V CSK 390/10