Kiedy spadkodawca może wyłączyć uprawnionych od dziedziczenia

Czy wydziedziczenie jest skuteczne

@RY1@i02/2012/039/i02.2012.039.18300150f.811.jpg@RY2@

Spadkobierca może skutecznie wydziedziczyć córkę i pozbawić ją prawa do zachowku tylko wówczas, gdy: wbrew jego woli postępowała uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo dopuściła się w stosunku do spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu albo wolności lub rażącej obrazy czci bądź uporczywie nie dopełniała względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Wskazane powyżej przyczyny są jedynymi podstawami przy wydziedziczeniu przy zachowku, które przewiduje kodeks cywilny. Niewskazanie przez ojca konkretnej przyczyny wydziedziczenia trudno oceniać w kontekście powyższego i należy uznać, że jest ono bezskuteczne. Nie oznacza to jednak, że ojciec nie może pominąć rodziny, w tym również córki, w testamencie i nie przeznaczyć dla niej spadku. To jednak nie pozbawi jej w żaden sposób prawa do zachowku.Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego w takiej sytuacji córka spadkodawcy będzie w ciągu pięciu lat od ogłoszenia testamentu uprawniona do wystąpienia z roszczeniem z tytułu zachowku do spadkobierców powołanych do dziedziczenia w testamencie. Oznacza to, że będzie ona mogła zażądać wypłaty kwoty stanowiącej równowartość połowy albo dwóch trzecich (gdy jest trwale niezdolna do pracy albo małoletnia) udziału spadkowego, który otrzymałaby, dziedzicząc z ustawy po zmarłym.

Po upływie trzech lat od ogłoszenia testamentu roszczenie o zachowek przedawnia się. Za datę ogłoszenia przyjmuje się datę otwarcia testamentu i jego ogłoszenia. Gdy spadkodawca pozostawił kilka testamentów o różnej treści i w każdym z nich pominął innych spadkobierców ustawowych, a w dodatku zostaną one w innym terminie otwarte i ogłoszone, to wtedy termin przedawnienia roszczenia o zachowek zacznie biec dopiero po wyjaśnieniu, który z nich jest ważny i skuteczny. Sąd Najwyższy w uchwale z 22 lutego 1972 r. (III CZP 102/71) wskazał, że termin przedawnienia roszczenia o zachowek nie biegnie, dopóki uprawniony do niego uważany jest za spadkobiercę ustawowego na mocy prawomocnego orzeczenia sądu.

Podstawa prawna

Art. 991, 1007 i 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy rozwiedziona żona dziedziczy

@RY1@i02/2012/039/i02.2012.039.18300150f.812.jpg@RY2@

Była żona może być powołana do spadkobrania po byłym mężu tylko na podstawie testamentu. Oznacza to, że nie dziedziczy ona po nim z mocy ustawy. W konsekwencji skoro została wyłączona z kręgu spadkobierców ustawowych, to pominięta w testamencie nie ma również prawa ubiegać się o zachowek. Innymi słowy byłej żony nie trzeba wydziedziczać w testamencie, wystarczy ją pominąć, aby nie miała prawa do spadku i do zachowku. W analogicznej sytuacji jak rozwiedziona żona (mąż) znajduje się małżonek zmarłego, gdy sąd orzekł między nimi separację albo unieważnił małżeństwo. W razie tzw. separacji faktycznej, a nie prawnej, małżonkowie dziedziczą po sobie z mocy ustawy, nawet jeśli od lat nie utrzymują ze sobą kontaktu i mieszkają osobno w innych miastach. Aby małżonek pozostający w faktycznej separacji nie dziedziczył, trzeba sporządzić testament i powołać do spadku inne osoby. Aby nie miał prawa do zachowku, trzeba go dodatkowo w testamencie wydziedziczyć.

Podstawa prawna

Art. 931 - 935¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy skutecznie wydziedziczę dziecko

@RY1@i02/2012/039/i02.2012.039.18300150f.813.jpg@RY2@

Rodzic może w testamencie wydziedziczyć swoje dziecko. Taka możliwość powstaje, gdy dziecko uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy. Zaniedbywanie obowiązków to takie zachowanie, którego skutkiem jest faktyczne zerwanie kontaktów rodzinnych i ustanie więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych. Przykładami zachowań, które mogą być uznane za takie i skutkują niedopełnieniem obowiązków rodzinnych, są: brak opieki nad spadkodawcą, który jest albo chory, albo w podeszłym wieku. Podobnie będzie w przypadku niebrania udziału w życiu spadkodawcy czy też nieangażowanie się w jego sprawy. Powodami tymi mogą być również brak wizyt w jego miejscu zamieszkania czy też wszczynanie ciągłych awantur. Uznał tak również Sąd Najwyższy w wyroku z 7 listopada 2002 r. (II CKN 1397/00 LexPolonica nr 377439). W orzeczeniu tym sędziowie wskazali, że w pojęciu zaniedbywanie wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych. Podkreślili przy tym, że tego typu zachowanie, trwające przez wiele lat i wywołujące u spadkodawcy poczucie krzywdy i żalu, ma cechy uporczywości i stanowi wystarczającą przesłankę do wydziedziczenia. Warto również dodać, że wydziedziczenie może mieć miejsce jedynie w sytuacji, gdy uprawniony do zachowku nie wywiązuje się ze swoich obowiązków rodzinnych w sposób uporczywy i trwały.

Podstawa prawna

Art. 1008 i 1009 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy zawsze można stracić zachowek

@RY1@i02/2012/039/i02.2012.039.18300150f.814.jpg@RY2@

Spadkodawca może skutecznie wydziedziczyć uprawnionych do dziedziczenia po nim z mocy ustawy tylko w testamencie. Testament ten musi być jednak ważny. Co w praktyce oznacza, że musi być sporządzony w jednej z przewidzianych do tego form. Za nieważny można uznać m.in. taki testament, który został sporządzony przez osobę pozbawioną zdolności do czynności prawnych (np. chorą psychicznie). Nie wywoła skutków prawnych także testament, który został sporządzony pismem ręcznym, ale spadkobierca nie złożył pod nim własnoręcznego podpisu. Ważny natomiast będzie testament, który nie będzie opatrzony datą jego sporządzenia. Brak daty nie pociąga bowiem za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie budzi wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu bądź co do treści testamentu lub co do tego, który z testamentów (napisanych przez tę samą osobę) jest wcześniejszy, a który późniejszy. Warto także dodać, że przepisy prawa nie zezwalają na tworzenie testamentów wspólnych. Tak więc jeżeli małżonkowie razem spisali testament, to nawet gdyby rozporządzili w nim wspólnym majątkiem, to dokument nie będzie ważny.

Niezależnie od tego spadkodawca ma prawo sporządzić testament, w którym powołuje określone osoby do dziedziczenia, zaś wymienionych w nim spadkobierców ustawowych wydziedzicza i pozbawia prawa do zachowku. Ważny też będzie testament, w którym spadkodawca wyłącznie wydziedzicza i pozbawia prawa do zachowku określone osoby, natomiast nie wskazuje spadkobiercy testamentowego. Należy jednak pamiętać, że spadkobierca nie może zostać pozbawiony prawa do zachowku z dowolnej przyczyny. Może to być jedynie przyczyna wyszczególniona w art. 1008 kodeksu cywilnego. Wydziedziczenie może nastąpić wówczas, gdy uprawniony do zachowku, wbrew woli spadkodawcy, postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo dopuścił się względem spadkodawcy bądź jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Uzasadnionym powodem pozbawienia skutecznie prawa do zachowku jest też uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. W konsekwencji wydziedziczenie z innych przyczyn nie będzie skuteczne. Gdyby zaś w testamencie nie została podana skuteczna przyczyna wydziedziczenia, to wówczas spadkobierca nie ma wprawdzie prawa do spadku, ale może wystąpić z roszczeniem o zachowek.

Podstawa prawna

Art. 1008 i 1010 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy można wydziedziczyć żonę

@RY1@i02/2012/039/i02.2012.039.18300150f.815.jpg@RY2@

W testamencie spadkodawca może powołać do całości lub części spadku jedną lub kilka osób. Decyzje w tym zakresie podejmuje sam. Należy jednak pamiętać, że spadkobiercy ustawowi niewyszczególnieni w testamencie nie dziedziczą. W konsekwencji są pozbawieni prawa do spadku. Nie oznacza to jednak, że pominięci w testamencie: małżonek czy dzieci, nie mogą wystąpić z roszczeniem o zachowek. Takie żądanie osoba pominięta musi skierować do osób powołanych do spadku w testamencie. Roszczenie o zachowek obecnie przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Należy jednak pamiętać, że zachowek stanowi mniejszą część spadku niż ta, która przypadałaby dla niej w ramach dziedziczenia ustawowego. Innym słowy pominięcie w testamencie osoby z kręgu spadkodawcy ustawowego nie jest równoznaczne z tym, że została ona wydziedziczona, czyli pozbawiona spadku oraz prawa do zachowku. Taka osoba jest bowiem pozbawiona tylko przypadającego jej z mocy ustawy udziału w spadku. Aby skutecznie pozbawić jej prawa do majątku, spadkodawca powinien w testamencie zawrzeć rozporządzenie o tym, że wydziedzicza zstępnych, małżonka oraz pozbawia ich prawa do zachowku. Przy czym sama przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać wprost z treści testamentu. Musi się także pokrywać z przyczynami wydziedziczenia przewidzianymi w kodeksie cywilnym. Jednocześnie, jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 23 czerwca 1998 r. (III CKN 561/97, LexPolonica nr 2111053), spadkodawca nie musi przy pozbawieniu spadkobiercy zachowku (wydziedziczeniu) użyć słów ustawowych, wystarczy, że wola wydziedziczenia wyraźnie wynika z treści testamentu.

Podstawa prawna

Art. 1008 i 1009 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

dgp@infor.pl