Kto i w jakich przypadkach może złożyć pozew zbiorowy

Konsumenci, którzy ucierpieli, używając wadliwych produktów, osoby poszkodowane w katastrofach budowlanych czy komunikacyjnych mogą dzisiaj chronić swoje interesy w jednym postępowaniu cywilnym, składając pozew zbiorowy. Zasady, na jakich się to odbywa, reguluje obowiązująca od 19 lipca 2010 r. ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Wszczęcie takiej procedury jest dopuszczalne w sprawach roszczeń jednego rodzaju dochodzonych przez co najmniej 10 osób. Dodatkowo muszą one być oparte na jednakowej podstawie faktycznej (np. korzystanie z usług jednego banku, kuracja tym samym lekarstwem, zamieszkiwanie w strefie oddziaływania zakładu) lub prawnej (np. związanie umową o przewóz i uczestniczenie w jednym wypadku drogowym), jeżeli istotne okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie są wspólne dla wszystkich roszczeń. [Przykład 1]

Ocena, czy więź istniejąca między podmiotami skutkuje możliwością połączenia ich w grupę i dopuszczenia rozpoznania sprawy w postępowaniu grupowym, każdorazowo należy do sądu.

Ujednolicenie roszczeń

Roszczenia dochodzone w postępowaniu grupowym mogą mieć charakter zarówno pieniężny, jak i niepieniężny. W pierwszym przypadku postępowanie grupowe jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy wysokość roszczenia każdego członka grupy została ujednolicona przy uwzględnieniu wspólnych okoliczności sprawy. Takie ujednolicenie może nastąpić w podgrupach liczących co najmniej 2 osoby.

W sprawach o roszczenia pieniężne powództwo może nawet ograniczać się do żądania ustalenia odpowiedzialności pozwanego, bez orzekania o jego wysokości. Taka sytuacja może zaistnieć, jeżeli okoliczności dotyczące poszczególnych członków grupy są na tyle zróżnicowane, że nie jest możliwe ujednolicenie wysokości roszczeń poszczególnych osób. Po wydaniu przez sąd wyroku ustalającego odpowiedzialność pozwanego, każdy z członków grupy może w indywidualnym procesie dochodzić przysługującego mu roszczenia, a wyrok wydany w postępowaniu grupowym pełni w procesie indywidualnym rolę prejudykatu. W podobnych sytuacjach powód nie jest obowiązany wykazywać interesu prawnego w ustaleniu odpowiedzialności pozwanego.

Wszczęcie postępowania grupowego nie wyłącza możliwości dochodzenia swych roszczeń przez osoby, które nie przystąpiły do grupy lub z niej wystąpiły.

Wybór reprezentanta

Przepisy ustawy przewidują nie tylko warunki, pod jakimi można złożyć pozew zbiorowy, ale także niestandardową procedurę, w jakiej się to odbywa. Ustawodawca zdecydował się na powierzenie tego rodzaju spraw sądom okręgowym w składzie trzech sędziów zawodowych.

W związku z wielością osób występujących po stronie powodowej powództwo w postępowaniu grupowym wytacza reprezentant grupy. Może nim być osoba będąca członkiem grupy albo powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów. Reprezentant prowadzi postępowanie w imieniu własnym na rzecz wszystkich członków grupy. Ciąży na nim wiele obowiązków związanych z zebraniem grupy, uzgodnieniem zasad uczestnictwa w grupie czy ustaleniem wynagrodzenia adwokata (radcy prawnego). Członkom grupy pozostawiono jedynie decyzje w kwestiach najistotniejszych dla ochrony ich praw podmiotowych (co do cofnięcia pozwu, zrzeczenia się i ograniczenia roszczenia i zawarcia ugody).

W postępowaniu grupowym obowiązuje przymus adwokacko-radcowski. Wynajęcie profesjonalisty nie jest jednak konieczne, gdy reprezentantem grupy jest właśnie adwokat lub radca prawny. Umowa regulująca wynagrodzenie pełnomocnika może określać wynagrodzenie w stosunku do kwoty zasądzonej na rzecz powoda. Ustawodawca zdecydował się tu przełamać zasadę, że wynagrodzenie pełnomocnika nie może zależeć od wysokości zasądzonego na rzecz strony roszczenia. Zgodnie z ustawą umowa regulująca wynagrodzenie pełnomocnika może określać wynagrodzenie w stosunku do kwoty zasądzonej na rzecz powoda, nie więcej niż 20 proc. tej kwoty.

Przygotowanie pozwu

Pozew zbiorowy składany w postępowaniu grupowym powinien czynić zadość warunkom określonym kodeksie postępowania cywilnego, a ponadto zawierać dodatkowe elementy. Zaliczają się do nich wniosek o rozpoznanie sprawy w postępowaniu grupowym, a w przypadku roszczeń pieniężnych także określenie wysokości roszczenia każdego z członków grupy lub podgrup. W piśmie powinno znaleźć się również wskazanie okoliczności, które warunkują uruchomienie postępowania grupowego, a w przypadku roszczeń pieniężnych także zasad ujednolicenia wysokości roszczeń członków grupy lub podgrup. Pozew powinien poza tym zawierać oświadczenie powoda o tym, że działa on w charakterze reprezentanta grupy. Niezależnie od tego należy do niego dołączyć oświadczenia członków grupy o przystąpieniu do grupy i wyrażeniu zgody co do osoby reprezentanta grupy oraz umowę reprezentanta grupy z pełnomocnikiem, określającą sposób wynagrodzenia pełnomocnika. [Przykład 2]

Stadia postępowania

Postępowanie grupowe składa się z czterech etapów:

● procedury rozstrzygającej dopuszczalność postępowania,

● ustalenia zakresu podmiotowego i przedmiotowego sprawy dochodzonej przez co najmniej 10 podmiotów, kończące się postanowieniem sądu mówiącym o składzie grupy,

● rozpoznaniem sprawy kończącym się orzeczeniem co do istoty sprawy,

● wykonaniem orzeczenia, w tym w zakresie kosztów postępowania.

Najpierw sąd rozstrzyga więc na rozprawie o dopuszczalności postępowania grupowego i odrzuca pozew, jeżeli sprawa nie może zostać rozpoznana w takiej procedurze. Gdy jest to dopuszczalne, wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym.

Po jego uprawomocnieniu sąd zarządza ogłoszenie o wszczęciu postępowania grupowego. Musi ono zostać opublikowane w poczytnej prasie o zasięgu ogólnokrajowym. Zawiera ono informacje o możliwości przystąpienia do grupy przez osoby, których roszczenia mogą być objęte powództwem grupowym przez złożenie reprezentantowi grupy, w oznaczonym terminie, nie krótszym niż jeden, a nie dłuższym niż trzy miesiące od daty ogłoszenia, pisemnego oświadczenia o przystąpieniu do grupy.

Rozpowszechniania ogłoszenia można zaniechać tylko wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że wszyscy członkowie złożyli oświadczenia o przystąpieniu do grupy. Przystąpienie do grupy po upływie terminu wyznaczonego przez sąd jest niedopuszczalne.

W oświadczeniu o przystąpieniu do grupy uprawniony powinien określić swe żądanie oraz wskazać okoliczności je uzasadniające, a także przynależność do grupy oraz przedstawić dowody. Powód sporządza wykaz osób i przedstawia sądowi, dołączając oświadczenia o przystąpieniu do grupy. Sąd doręcza później wykaz pozwanemu. Z chwilą przedstawienia sądowi oświadczenia między członkiem grupy oraz pozwanym powstaje skutek sprawy w toku, co do roszczenia objętego postępowaniem grupowym. [Przykład 3]

Po upływie wyznaczonego przez sąd terminu, nie krótszego niż miesiąc od dnia doręczenia powodowi zarzutów co do członkostwa, sąd wydaje postanowienie co do składu grupy.

Wykonanie wyroku

W sentencji wydanego wyroku sąd musi wymienić wszystkich członków grupy lub podgrupy. W wyroku zasądzającym świadczenie pieniężne powinna znaleźć się precyzyjna wzmianka, jaka kwota przypada każdemu członkowi grupy lub podgrupy. Wyciąg z wyroku wskazujący w szczególności wysokość należnego mu świadczenia jest tytułem egzekucyjnym do prowadzenia egzekucji świadczenia pieniężnego. W sprawach o świadczenia niepieniężne egzekucję zasądzonego świadczenia wszczyna się na wniosek reprezentanta grupy. Jeżeli zasądzone świadczenie niepieniężne nie zostanie spełnione w terminie 6 miesięcy, liczonym od dnia uprawomocnienia się wyroku, a w tym czasie reprezentant grupy nie wystąpi z wnioskiem o wszczęcie egzekucji, z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności, a także o wszczęcie egzekucji, może wystąpić każdy z członków grupy.

Ważne

Opłata w sprawach o prawa majątkowe w postępowaniu grupowym wynosi 2 proc. wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia, jednak nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 100 tys. zł. Opłatę tymczasową określa się w postępowaniu grupowym od 100 zł do 10 tys. zł

Przykłady

1 Czy można złożyć pozew zbiorowy przeciwko osobie prywatnej

W ramach postępowania grupowego można pozywać osoby fizyczne i prawne. Nie ma znaczenia, czy odbywa się to w związku z jej działalnością gospodarczą, zawodową czy życiem prywatnym. Można więc pozew zbiorowy złożyć przeciw biuru turystycznemu, bankom, funduszom inwestycyjnym, firmom ubezpieczeniowym, deweloperom, dystrybutorom oszukanych paliw, urzędom, pracodawcy czy nawet uciążliwemu sąsiadowi. Trzeba pamiętać, że przepisy o postępowaniach grupowych mają zastosowanie jedynie w sprawach o roszczenia o ochronę konsumentów, z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny oraz z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych.

2Czy pozwany może zażądać złożenia kaucji przez osoby składające przeciw niemu pozew

Pozwany może zgłosić żądanie zabezpieczenia kosztów najpóźniej przy pierwszej czynności procesowej. Pozwany nie ma prawa domagać się złożenia kaucji, tylko gdy uznana przez niego część roszczenia wystarcza na zabezpieczenie kosztów. W razie przychylenia się do takiego wniosku sąd oznacza termin złożenia kaucji oraz jej wysokość, mając na względzie sumę kosztów, które poniesie pozwany. Kaucję składa się w gotówce i nie może być wyższa niż 20 proc. wartości przedmiotu sporu. Jeżeli sąd przyzna zwrot kosztów pozwanemu, to na jego wniosek będzie musiał zarządzić zaspokojenie z zabezpieczonej kwoty.

3 Czy możliwa jest zmiana reprezentanta grupy w trakcie sprawy

Na wniosek więcej niż połowy członków grupy sąd może dokonać zmiany reprezentanta grupy. Wniosek powinien wskazywać proponowanego reprezentanta grupy oraz zawierać jego oświadczenie o wyrażeniu zgody na bycie reprezentantem. Sąd wydaje w takich przypadkach postanowienie na posiedzeniu niejawnym. Zmiana reprezentanta grupy nie powoduje wygaśnięcia udzielonego w postępowaniu pełnomocnictwa. W przypadku złożenia wniosku o zmianę reprezentanta grupy po wydaniu wyroku bieg terminu do zaskarżenia wyroku nie może skończyć się wcześniej niż z upływem dwóch tygodni od uprawomocnienia się postanowienia.

Pozew zbiorowy powinien zawierać m.in:

● oznaczenie sądu, do którego jest skierowany, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich pełnomocników,

● osnowę wniosku lub oświadczenia oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności,

● dokładnie określone żądanie, a w sprawach o prawa majątkowe także oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna,

● wniosek o rozpoznanie w postępowaniu grupowym,

● wskazanie okoliczności pozwalających na złożenie pozwu zbiorowego, a także zasad ujednolicenia wysokości roszczeń członków grupy,

● określenie wysokości roszczenia każdego z członków grupy,

● oświadczenie powoda o tym, że działa on w charakterze reprezentanta grupy.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. nr 7, poz. 44)