Na jakich zasadach spadkobiercy dziedziczą gospodarstwa rolne

Od 14 lutego 2001 r., a więc wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P. 4/99 (Dz.U. nr 11, poz. 91 z późn.zm.), zostały zniesione ograniczenia w dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Oznacza to, że spadki otwarte po tej dacie (decyduje dzień śmierci spadkodawcy) niezależnie od tego, czy w ich skład wchodzi, czy też nie wchodzi gospodarstwo rolne, podlegają ogólnym zasadom dziedziczenia ustawowego.

Zgodnie z nimi w pierwszej kolejności powołani są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, z tym że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Gdy nie ma dzieci lub wnuków spadkodawcy, dziedziczą jego małżonek oraz rodzice. Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, jego miejsce zajmują bracia i siostry spadkodawcy. Dziedziczą oni część spadku, która przypadałaby zmarłemu wcześniej rodzicowi, w częściach równych.

Do spadków otwartych przed datą wejścia w życie orzeczenia TK w przypadku powołania do dziedziczenia na podstawie ustawy nadal zastosowanie będą miały szczególne przepisy dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych. Te niestety zmieniały się kilkukrotnie. W praktyce zatem nie pozostaje nic innego, jak dokładne zapoznanie się z przepisami obowiązującymi w chwili śmierci spadkodawcy. [Przykład 1]

Gospodarstwo rolne

Zgodnie z art. 55³ kodeksu cywilnego za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Najważniejszym elementem gospodarstwa jest nieruchomość rolna. W orzecznictwie przyjęto nawet, że bez gruntu rolnego gospodarstwo rolne nie może istnieć ( postanowienie SN z 7 maja 1997 r., II CKN 137/97, LexPolonica nr 395779). Za grunty (nieruchomości) rolne kodeks cywilny uznaje nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. W powołanym postanowieniu Sąd Najwyższy przyjął, że zasady związane z dziedziczeniem gospodarstw rolnych znajdą zastosowanie nie tylko wtedy, gdy w dacie otwarcia spadku stanowią zorganizowaną całość gospodarczą, ale także gdy nawet potencjalnie mogą ją stanowić.

Zasady po 1990 roku

Co do zasady pierwszeństwo w ustawowym dziedziczeniu gospodarstwa rolnego mieli spadkobiercy spełniający wymagania określone w kodeksie cywilnym i rozporządzeniu wykonawczym. Aby możliwe było odziedziczenie takiego gospodarstwa, należy zaliczać się do kręgu spadkobierców ustawowych i wykazać przed sądem odpowiednie kwalifikacje.

Specjalne zasady dziedziczenia odnosiły się tylko do tych gospodarstw, których powierzchnia przekraczała 1 ha. Ta część masy spadkowej, do której nie wchodziła gospodarstwo rolne, dziedziczona jest na podstawie przepisów ogólnych.

Zgodnie z kodeksem cywilnym spadkobierca ustawowy może odziedziczyć gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:

● stale pracował bezpośrednio przy produkcji rolnej albo

● miał przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo

● był małoletni bądź też pobierał naukę zawodu lub uczęszczał do szkół, albo

● był trwale niezdolny do pracy.

Największe trudności może sprawić wykazanie stałej pracy przy produkcji rolnej. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego (tak m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 12 maja 2004 roku, III CK 10/03, LexPolonica nr 2444473) przesłanka ta jest spełniona, jeżeli spadkobierca wykonywał stałą pracę w gospodarstwie rolnym. Pracę tę trzeba rozumieć szeroko. Nie musi być ona jedynym źródłem utrzymania spadkobiercy. Może polegać na pracach polowych (orka, żniwa, wykopki) lub czynnościach gospodarskich (wywóz obornika). Spadkodawca musiał wykonywać ją od wielu lat, w tym w chwili śmierci spadkodawcy.

Wykazanie przesłanki posiadania odpowiedniego przygotowania zawodowego do prowadzenia produkcji rolnej zależało od spełnienia warunków określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 89, poz. 519). Zgodnie z nim spadkobierca ma przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej uprawniające do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli:

● ukończył zasadniczą lub średnią szkołę rolniczą albo szkołę ekonomiczną o specjalności przydatnej do prowadzenia produkcji rolnej,

● ukończył szkołę wyższą o kierunku rolniczym lub ekonomicznym, jeżeli kierunek ukończonych studiów daje przygotowanie do prowadzenia produkcji rolnej,

● uzyskał przygotowanie zawodowe do pracy w rolnictwie na skutek doskonalenia zawodowego prowadzonego przez uprawnione do tego zakłady pracy, jednostki organizacyjne i inne osoby prawne lub fizyczne,

● wykaże się stałą pracą przy produkcji rolnej przez okres co najmniej roku.

Rozporządzenie to określa również, kto ze spadkobierców może być uznany za trwale niezdolnego do pracy. Mogą to być spadkobiercy, którzy m.in. osiągnęli wiek - kobiety 60 lat, a mężczyźni 65 lat - i nie wykonują stałej pracy, która stanowiłaby dla nich główne źródło utrzymania. [Przykład 2]

Prawo bez przedawnienia

Prawo do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku nie przedawnia się i nie wygasa. Nie jest więc ograniczone żadnym terminem. Bez problemu w jednym wniosku spadkobierca może więc żądać stwierdzenia nabycia spadku po kilku spadkodawcach. W sądach nadal jest wiele spraw o stwierdzenie nabycia spadków otwartych nie tylko kilkanaście, ale nawet kilkadziesiąt lat temu.

Do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku gospodarstwa rolnego dołącza się akt zgonu spadkodawcy bądź akty zgonu wszystkich spadkodawców, akty urodzenia dzieci spadkodawcy oraz akt małżeństwa z małżonkiem, którzy po nim dziedziczą. We wniosku należy wskazać, że zmarły nie pozostawił testamentu i ma miejsce dziedziczenie ustawowe. W razie pozostawienia przez zmarłego testamentu należy go złożyć w sądzie. W przypadku spadków, w skład których wchodzą gospodarstwa rolne, otwartych przed 14 lutego 2001 r., niezbędne jest powołanie odpowiednich dowodów wykazujących spełnienie określonych przesłanek do ich dziedziczenia.

Podczas postępowania sąd z urzędu bada, kto jest spadkobiercą, a także czy spadkobierca pozostawił testament. W tym drugim przypadku sąd wzywa do złożenia testamentu osobę, u której się on znajduje. Po złożeniu testamentu sąd dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia. Ustala też, czy osoba wskazana we wniosku jako spadkodawca rzeczywiście zmarła oraz czy w skład masy spadkowej wchodzi gospodarstwo rolne i kto ze spadkobierców ustawowych spełnia warunki, aby je odziedziczyć. Te ustalenia pozwolą na określenie osób odpowiedzialnych za ewentualne długi spadkowe. [Przykład 3]

Sąd nie bada, jakie inne składniki wchodzą w skład masy spadkowej. Zadaniem sądu jest ustalenie, kto jest uprawniony do dziedziczenia na podstawie ustawy, a kto będzie dziedziczył na podstawie testamentu. W tym drugim przypadku może się zdarzyć, że przeciw rozporządzeniu testamentowemu będą wysuwane różne zarzuty, w szczególności te związane z jego ważnością i skutecznością. W takiej sytuacji obowiązkiem sądu będzie ich zbadanie. Najczęściej kwestionowana jest możliwość dokonywania rozporządzenia testamentowego z uwagi na brak świadomości testatora, wywołany np. chorobą czy wprowadzeniem w błąd. W razie pojawienia się zarzutów związanych z niegodnością dziedziczenia obowiązkiem sądu będzie ich weryfikacja Taki zarzut może złożyć każdy, kto ma w tym interes. Dla swej skuteczności musi być on jednak podniesiony w określonym terminie. Zgłaszający go musi z nim wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie niegodności. Nie może tego jednak zrobić później niż przed upływem trzech lat od otwarcia spadku.

Ważne

W orzecznictwie przyjmuje się, że o rolniczym charakterze nieruchomości przesądza nie sposób jej wykorzystywania, ale jej rolnicze przeznaczenie. Z tych względów wchodzące w skład gospodarstwa rolnego grunty pod budynkami mieszkalnymi są nieruchomościami rolnymi w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego

Przykłady

1 Czy niezbędne są specjalne kwalifikacje do przyjęcia w spadku gospodarstwa rolnego

Specjalne zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych obowiązujące do 14 lutego 2001 r. dotyczyły jedynie dziedziczenia ustawowego. Nie dotyczyły one dziedziczenia, w tym również gospodarstw rolnych, na podstawie sporządzonego przez spadkodawcę testamentu. W przedstawionej sytuacji cały spadek, łącznie z gospodarstwem rolnym, dziedziczy siostra zmarłego. Żonie oraz córce pozostanie skierowanie do sądu sprawy o zachowek. Zgodnie z kodeksem cywilnym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by im przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału.

2 Czy inwalida może odziedziczyć prawo do prowadzenia gospodarstwa

Zgodnie z przepisami spadkobierców gospodarstwa rolnego uważa się za trwale niezdolnych do pracy, po pierwsze gdy osiągnęli odpowiedni wiek i nie wykonują stałej pracy. Po drugie gdy zostali zaliczeni do I lub II grupy inwalidów w trybie i na zasadach określonych w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. W sytuacji gdy spadkobierca gospodarstwa rolnego nie może być poddany badaniu przez komisję lekarską albo komisja ta nie może ustalić daty powstania inwalidztwa ze względu na długi upływ czasu między otwarciem spadku a badaniem lekarskim, trwałą niezdolność do pracy może również ustalić sąd.

3 Czy spadkobierca zawsze odpowiada za długi spadkodawcy

Tak. Spadkobiercy odpowiadają za długi, które powstały w ścisłym związku prawnym lub gospodarczym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Mogą to być na przykład długi wynikające z kredytów zaciągniętych na modernizację gospodarstwa albo należności za usługi wykonane przez sezonowych pracowników pomagających na roli. Zgodnie z kodeksem cywilnym odpowiedzialność za długi spadkowe związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego ponosi od chwili działu spadku spadkobierca, któremu to gospodarstwo przypadło, oraz spadkobiercy otrzymujący od niego spłaty. Każdy z tych spadkobierców ponosi odpowiedzialność w stosunku do wartości otrzymanego udziału. Odpowiedzialność za inne długi ponoszą wszyscy spadkobiercy na zasadach ogólnych.

Należy przy tym pamiętać, że zasady związane z dziedziczeniem gospodarstw rolnych znajdą zastosowanie nie tylko, gdy w dacie otwarcia spadku nieruchomości stanowią zorganizowaną całość gospodarczą, ale także, gdy choćby potencjalnie mogą ją stanowić. Co więcej, o rolniczym charakterze określonej nieruchomości przesądza nie faktyczny sposób jej wykorzystywania, a jej rolnicze przeznaczenie.

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).