Jak wykazać winę współmałżonka w trakcie procesu rozwodowego

W wyroku rozwiązującym zawarte małżeństwo przez rozwód sąd wskazuje, który małżonek ponosi winę za rozkład pożycia. Może też stwierdzić, że winę ponoszą obydwoje z nich. Na zgodne żądanie męża i żony sąd jest również uprawniony do zaniechania orzekania o winie. Wtedy zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym następują skutki, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy za rozkład pożycia.

Orzekający rozwód sąd rozstrzyga także o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców z dzieckiem. Wskazuje, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Podejmując decyzję, sąd uwzględnia porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. W grę może też wchodzić powierzenie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców z ograniczeniem jej drugiemu.

W przypadku gdy małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd orzeka o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. Gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka. Na zgodny wniosek stron sąd może również w wyroku orzekającym rozwód orzec o podziale wspólnego mieszkania albo o przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków, jeżeli drugi małżonek wyraża zgodę na jego opuszczenie bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, o ile podział bądź jego przyznanie jednemu z małżonków są możliwe.

Na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku orzekającym rozwód dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie przedłuży postępowania. [Przykład 1]

Rozkład pożycia

Ustalenie winy za rozkład pożycia ma duży wpływ na sytuację rozwiedzionych małżonków. Przede wszystkim wiąże się z zakresem obowiązku alimentacyjnego między nimi. Oddziałuje również na kwestie dziedziczenia i orzeczenia o władzy rodzicielskiej zawartego w wyroku rozwodowym. Zgodnie bowiem z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie tego drugiego może zobowiązać małżonka ponoszącego winę do przyczyniania się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, nawet gdy ten nie znajduje się w niedostatku.

Obowiązek dostarczania środków utrzymania małżonkowi rozwiedzionemu wygasa w razie zawarcia przez niego nowego małżeństwa. Gdy zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek ten wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu, chyba że ze względu na wyjątkowe okoliczności sąd, na żądanie uprawnionego, przedłuży ten termin.

Zawsze indywidualnie

W orzecznictwie wskazuje się, że o winie w rozumieniu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego świadczy nie tylko naruszenie któregokolwiek z obowiązków małżeńskich, ale również zachowanie będące wyrazem rażącego braku lojalności wobec drugiego małżonka (wyrok Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2000 r. I CKN 1129/99). Nie ma bowiem katalogu przyczyn, które uzasadniałyby w każdym przypadku orzekanie o wyłącznej winie jednego małżonka za rozkład pożycia. Wszystko zależy od określonego stanu faktycznego. Warto tu przytoczyć wyrok SN z 25 sierpnia 2004 r. (IV CK 609/2003, LexPolonica nr 373839). Sędziowie wskazali w nim, że zmiana religii przez jednego z małżonków może być w konkretnych okolicznościach uznana za zawinioną przyczynę rozkładu pożycia małżeńskiego. Choroba psychiczna małżonka nie wyklucza przypisania mu winy trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego (wyrok Sądu Najwyższego z 5 stycznia 2001 r. V CKN 915/2000, LexPolonica nr 350400).

Związek jednego z małżonków z innym partnerem w czasie trwania małżeństwa, lecz po wystąpieniu zupełnego i trwałego rozkładu pożycia między małżonkami, nie daje podstawy do przypisania temu małżonkowi winy za ten rozkład (wyrok SN z 28 września 2000 r. IV CKN 112/2000 LexPolonica nr 348279).

Dopiero indywidualna ocena sprawy pozwala wskazać, że w określonym stanie faktycznym winę za rozkład pożycia ponoszą oboje małżonkowie bądź jedno lub żadne z nich. Przypisanie małżonkowi winy w powstaniu rozkładu pożycia stanowi ujemną ocenę moralną jego postępowania. Do niej zaś może doprowadzić ocena powołanych w sprawie dowodów. [Przykład 2]

Reguły procesowe

Zgodnie z kodeksem postępowania cywilnego przedmiotem dowodu są fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przeprowadzenia dowodu nie wymagają fakty powszechnie znane bądź znane sądowi urzędowo. Sąd uwzględnia je z urzędu. I to on decyduje o tym, który fakt jest powszechnie znany.

Nie wymagają również postępowania dowodowego fakty, które zgłosiła jedna strona, a jej przeciwnik procesowy je potwierdził, składając oświadczenie ustne lub pisemne. Strona może je złożyć osobiście lub przez pełnomocnika.

W toku postępowania mogą być również przeprowadzane inne dowody.

Zgodnie z regułami postępowania dowodowego, aby udowodnić fakt lub twierdzenie w postępowaniu przed sądem, powód i pozwany muszą wskazać uzasadniające to dowody. Najczęściej są to zeznania świadków i wyjaśnienia stron złożone podczas przesłuchania. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 25 kwietnia 2003 r. IV CKN 94/2001 (LexPolonica nr 370634), w procesie rozwodowym do wykazania winy w rozkładzie pożycia służyć może także nagranie rozmów prowadzonych przez strony, nawet jeżeli dokonano go bez wiedzy jednej z nich i podczas separacji. Powoływanie nagrań jako dowodów w sprawie nie jest jednolicie oceniane w orzecznictwie. W wyroku z 18 marca 2010 r. (I ACa 10/2010 LexPolonica nr 2618389) Sąd Apelacyjny w Warszawie uznał, że okoliczność, iż strona nigdy nie wyraziła zgody na nagranie rozmowy i nie została uprzedzona, że rozmowa będzie nagrana, zaś druga strona nie wspomniała przed przystąpieniem do nagrania, iż zapis rozmowy będzie wykorzystany w procesie, stanowi naruszenie reguł postępowania dowodowego określonego w kodeksie. W uzasadnieniu swojego stanowiska sędziowie powołali się na stanowisko wyrażone przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu w wyroku z dnia 5 lutego 2008 r. (sprawa 74420/01) Ramanauskas przeciwko Litwie (LexPolonica nr 1812484), w którym potwierdzono zakaz używania w procesie dowodów zdobytych nielegalnie (reguła owoców z zatrutego drzewa).

Samą wiarygodność i moc dowodów sąd ocenia według własnego przekonania i na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Równocześnie na gruncie obowiązujących przepisów nie można ustalić hierarchii mocy poszczególnych rodzajów dowodów. Od określonego zatem stanu faktycznego, jak również samej inicjatywy stron będzie zależał kierunek rozstrzygnięcia o winie w procesie rozwodowym. Należy jednak pamiętać, że zasada swobodnej oceny dowodów nie polega na całkowitej dowolności. Oznacza to, że ocena dowodów musi być dokonana na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego. Sąd nie może jednak poprzestać wyłącznie na tym. Powinien również uwzględnić wszelkie towarzyszące okoliczności, np. zachowanie świadka, które mogą mieć znaczenie dla oceny mocy i wiarygodności tych dowodów. [Przykład 3]

Ważne

Orzeczenie o winie za rozkład pożycia małżonków nie ma wpływu na sposób podziału wspólnego majątku po rozwodzie i nie wpływa na wysokość płaconych alimentów na żonę (męża) i na dzieci. Wysokość świadczenia zależy od sytuacji majątkowej i możliwości zarobkowych zobowiązanego i potrzeb uprawnionego

PRZYKŁADY

1 Czy można w pierwszej istancji rozwieść się bez orzekania o winie, a w apelacji zmienić zdanie

Małżonek w czasie trwania procesu rozwodowego może zmienić swoje stanowisko co do orzeczenia o winie. Na przykład w pozwie wyraził zgodę na zaniechanie orzekania o winie, a potem zmienił zdanie i domaga się, aby sąd uznał drugiego małżonka za wyłącznie winnego rozkładu pożycia. Na zmianę swojego stanowiska co do ustalenia winy za nieudane małżeństwo małżonkowie mają czas aż do chwili zamknięcia rozprawy w drugiej instancji. Potwierdza to również orzecznictwo sądowe. W uchwale z 24 listopada 2006 r. Sąd Najwyższy (III CZP 105/2006 LexPolonica nr 1013743) wskazał, że w postępowaniu apelacyjnym strona procesu rozwodowego może cofnąć wyrażone przed sądem pierwszej instancji żądanie zaniechania orzekania o winie rozkładu pożycia. W uzasadnieniu swojego stanowiska sędziowie, powołując się na wcześniejsze judykaty Sądu Najwyższego, wskazali, że przepisy nakładają na sąd obowiązek zbadania z urzędu kwestii winy za rozkład pożycia, niezależnie od tego, czy w sentencji wyroku znajdzie się orzeczenie o winie. Dodatkowo bez wyjaśnienia okoliczności związanych z zawinieniem przez małżonków rozkładu pożycia małżeńskiego nie jest możliwa ocena, czy rozwód jest dopuszczalny.

2 Czy orzeczenie rozwodu z winy jednego z małżonków wpływa na podział majątku

Zasada równych udziałów w majątku wspólnym obowiązuje bez względu na to, kto przyczynił się do rozwodu. Dotyczy ona również podziału mieszkania, które wchodzi w skład majątku wspólnego. Tylko w wyjątkowych sytuacjach sąd może dokonać podziału majątku na dwa nierówne udziały. W postanowieniu z 27 czerwca 2003 r. Sąd Najwyższy (IV CKN 278/01 LexPolonica nr 365725) wskazał, że sąd może dokonać nierównego podziału tylko całego majątku wspólnego, natomiast nie może ustalić nierównych udziałów w poszczególnych składnikach tego majątku. W uzasadnieniu tego stanowiska Sąd Najwyższy podkreślił, że za taką interpretacją przepisów przemawia wyjątkowy charakter tej regulacji i wykładnia literalna.

3 Czy sąd jest związany opinią biegłego dotyczącą stanu psychicznego strony

Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego przedmiotem dowodu w procesie cywilnym są fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Gdy strona przeciwna zaprzecza przedstawionym okolicznościom faktycznym, to wówczas stają się one przedmiotem postępowania dowodowego. Zgodnie z ogólnymi zasadami ciężar dowodu spoczywa na tej osobie, która chce wykazać zasadność swego roszczenia. W praktyce zdarza się również, że do rozstrzygnięcia sprawy niezbędne są wiadomości specjalne, bez których nie jest możliwe prawidłowe osądzenie sprawy. Na ogół informacje specjalne mają biegli i to dowód z ich opinii dopuszcza sąd. Zadaniem biegłego jest przedstawienie sądowi faktów w ich rzeczywistym stanie. Niedopuszczalne jest natomiast wyrażanie przez biegłego jakichkolwiek ocen co do stanu sprawy. Zgodnie z przepisami ocena materiału dowodowego i wydanie na jej podstawie orzeczenia jest kompetencją zastrzeżoną dla sądu. Po sporządzeniu przez biegłego opinii jest ona przekazywana stronom postępowania. Gdy po zapoznaniu się z jej treścią okaże się, że opinia nie jest pełna i zrozumiała, i wątpliwości tych nie rozwieje ustne wyjaśnienie opinii złożonej na piśmie, sąd może w razie potrzeby zażądać dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych.

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).