Orzeczenia sądów w indywidualnych sprawach nie zawsze wiążą ZUS

Pracownik doznał w pracy zawału serca. Pracodawca w protokole powypadkowym nie uznał tego zdarzenia za wypadek przy pracy. Pracownik wniósł przeciwko zatrudniającemu pozew do sądu pracy, który wyrokiem ustalił, że zdarzenie było wypadkiem przy pracy. Po uprawomocnieniu się wyroku pracownik wystąpił do ZUS z wnioskiem o wypłacenie renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej tym wypadkiem. ZUS wydał decyzje odmowną. W uzasadnieniu wskazał, że zdarzenie nie było spowodowane przyczyną zewnętrzną, lecz jedynie samoistnym schorzeniem pracownika. Pracownik uważa, że ZUS nie miał prawa zakwestionować wyroku sądu pracy uznającego zdarzenie za wypadek przy pracy. Czy ma rację?

ZUS nie jest związany wyrokiem sądu.

Zgodnie z art. 234 par. 1 k.p. pracodawca jest obowiązany m.in. zapewnić ustalenie w odpowiednim trybie okoliczności i przyczyn wypadku. Tryb postępowania określa rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (tzw. rozporządzenie wypadkowe).

Jeśli w protokole powypadkowym stwierdzono, że zdarzenie nie spełnia cech wypadku przy pracy, poszkodowany pracownik (a w razie wypadku śmiertelnego uprawnieni członkowie rodziny pracownika) może wystąpić do sądu pracy z powództwem o sprostowanie protokołu powypadkowego i ustalenie, że zdarzenie jest wypadkiem przy pracy. W takiej sytuacji dojdzie do wszczęcia sprawy z zakresu prawa pracy, w której stroną pozwaną jest pracodawca. Jeśli zdarzenie spełnia cechy wypadku przy pracy (zdarzenie nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą), sąd pracy wydaje wyrok ustalający, że jest to wypadek przy pracy. Taki wyrok ma charakter deklaratoryjny, to znaczy potwierdzający istniejący już obiektywnie stan faktyczny i prawny.

Po uprawomocnieniu się wyroku poszkodowany pracownik składa wniosek o wypłatę świadczeń (w tym przypadku renty wypadkowej) do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, będąc przekonany, że kwestia ustalenia, iż mamy do czynienia z wypadkiem przy pracy została już przesądzona. Niestety w praktyce może się okazać, że pracownik domagający się świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tytułu wypadku przy pracy otrzyma decyzję odmowną, w której ZUS stwierdzi, że - w jego ocenie - zdarzenie nie ma jednej z cech wypadku przy pracy.

Między tymi samymi stronami

Wynika to z interpretacji przepisów procedury cywilnej. Zgodnie z art. 365 par. 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Mogłoby się wydawać, że na podstawie tego przepisu ZUS powinien być związany prawomocnym orzeczeniem sądu pracy w sprawie o ustalenie wypadku przy pracy. Tak jednak nie jest, gdyż Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest organem państwowym w rozumieniu art. 365 par. 1 k.p.c., a ponadto z treści tego przepisu wynika tylko, że żaden z wymienionych w nim podmiotów nie może negować istnienia prawomocnego orzeczenia i jego treści, niezależnie od tego, czy był, czy nie był stroną tego postępowania. Moc wiążąca nie oznacza jednak związania tym wyrokiem sądu orzekającego w innej sprawie (por. uzasadnienie wyroku SN z 15 lipca 1998 r., II UKN 129/98, OSNP 1999/13/437). Ponadto art. 365 par. 1 k.p.c. przypisujący prawomocnemu orzeczeniu sądu moc wiążącą nie tylko wobec stron i sądu, który je wydał, lecz również innych sądów i organów państwowych, nie może być rozpatrywany w oderwaniu od art. 366 k.p.c. Stanowi on, że prawomocny wyrok korzysta z powagi rzeczy osądzonej co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Powaga rzeczy osądzonej określona w tym przepisie powoduje taki skutek, że w przypadku wystąpienia o to samo roszczenie w sprawie między tymi samymi stronami sąd nie będzie merytoryczne badał żądania, ale odrzuci pozew (art. 199 par. 1 pkt 2 k.p.c.). Tożsamość roszczenia zachodzi jednak tylko wówczas, gdy identyczne są nie tylko przedmiot, lecz także podstawa sporu (por. wyrok SN z 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNC 1971/12/226). Tymczasem w sprawie sądowej o ustalenie, że zdarzenie było wypadkiem przy pracy i w sprawie o świadczenia z ubezpieczenia społecznego (np. toczącej się w wyniku odwołania pracownika od decyzji ZUS odmawiającej renty wypadkowej), nie ma ani tożsamości stron (w pierwszej sprawie stroną jest pracodawca, a w drugiej ZUS), ani tożsamości przedmiotowej (sprawa o ustalenie wypadku przy pracy jest sprawą o ustalenie faktu mającego znaczenie prawotwórcze, a sprawa, w której stroną jest ZUS, to sprawa o konkretne świadczenie z ubezpieczenia społecznego).

Konieczne odwołanie od decyzji

Ostatecznie zatem Sąd Najwyższy w uchwale z 21 września 2004 r. (II UZP 8/04, OSNP 2005/5/68) przyjął wprost, że organ rentowy rozpoznający wniosek o świadczenia z tytułu wypadku przy pracy nie jest związany prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie z powództwa pracownika przeciwko pracodawcy o ustalenie lub zmianę protokołu powypadkowego w zakresie uznania zdarzenia za wypadek przy pracy (art. 365 par. 1 k.p.c.). Taki wyrok nie ma powagi rzeczy osądzonej w sprawie toczącej się na skutek odwołania od decyzji organu rentowego (art. 366 k.p.c.).

Pracownikowi pozostaje zatem zakwestionowanie decyzji ZUS odmawiającej przyznania renty wypadkowej z ubezpieczenia społecznego. Może to zrobić, wnosząc - w terminie miesiąca od doręczenia decyzji - odwołanie za pośrednictwem organu rentowego do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (odpowiedni wydział sądu okręgowego), w którego okręgu odwołujący się ma miejsce zamieszkania.

@RY1@i02/2013/047/i02.2013.047.03300020d.802.jpg@RY2@

Andrzej Marek sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Andrzej Marek

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Podstawa prawna

Art. 234 par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 189, 365 i 366, art. 461 par. 2, art. 477⁹ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (Dz.U. nr 105, poz. 870).