Jak zabezpieczyć wdowców przed płaceniem zachowku

Czy wzajemne testamenty wykluczają zachowek

@RY1@i02/2013/006/i02.2013.006.183001500.813.jpg@RY2@

Spadkobierca ustawowy (a do tej grupy należy również brat spadkodawcy) nie zostaje nigdy automatycznie pozbawiony prawa do zachowku. Nawet wówczas, gdy spadkodawca pozostawia cały swój majątek żonie, która pomogła mu dorobić się, a małżonkowie nie mają wspólnych dzieci. Pominięcie brata w testamencie nie pozbawia go automatycznie prawa do zachowku. Zasada taka obowiązuje również przy tzw. testamentach wzajemnych, czyli wówczas, gdy dwóch testatorów czyni wzajemnie wyłącznie siebie spadkobiercami. Odnośnie do wydziedziczenia i pozbawienia prawa do zachowku przy testamentach wzajemnych obowiązują takie same zasady, jak przy pozostałych aktach ostatniej woli testatora.

Skuteczne jest więc tylko wydziedziczenie i zawarcie o tym informacji w testamencie. Testator musi wówczas wyraźnie wskazać, kogo wydziedzicza i pozbawia prawa do zachowku oraz z jakiego powodu podjął taką decyzję. Przyczyna nie może być dowolna, lecz jedna z trzech wyszczególnionych w art. 1008 kodeksu cywilnego. Wydziedziczenie i pozbawienie prawa do zachowku następuje, gdy uprawniony do niego wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, albo dopuścił się względem spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci, lub też uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Podstawa prawna

Art. 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy ostatnia wola może dotyczyć samego wydziedziczenia

@RY1@i02/2013/006/i02.2013.006.183001500.814.jpg@RY2@

Brat może sporządzić testament, w którym wyłączy siostrę, czyli swojego spadkobiercę ustawowego, od dziedziczenia. Ostatnia wola wyrażona w tym dokumencie może ograniczyć się tylko do wykluczenia konkretnej osoby z grona spadkobierców, natomiast testator nie musi wskazywać na inne osoby, które po nim dziedziczą na mocy tego dokumentu.

Sporządzony w ten sposób testament określa się jako negatywny. Natomiast samo wyłączenie w nim od dziedziczenia nie pozbawia tej osoby prawa do zachowku, skoro przy tym nie została podana przyczyna wydziedziczenia.

W sytuacji gdy jest tylko dwóch spadkobierców ustawowych: żona i siostra, to po sporządzeniu testamentu negatywnego wyłączającego od dziedziczenia siostrę cały majątek po śmierci męża przypadnie żonie. Jednak w razie, gdy siostra męża wystąpi o zachowek, wdowa będzie musiała go jej wypłacić. Aby tego uniknąć, spadkodawca sporządzając testament negatywny powinien dodatkowo wskazać przyczynę wydziedziczenia siostry w taki sposób, aby przynajmniej w drodze wykładni można było ustalić, która przyczyna ujęta w kodeksie cywilnym wystąpiła w konkretnym wypadku.

Skoro siostra od lat nie utrzymuje ze znacznie starszym bratem żadnych kontaktów, to można dowodzić, że spełniona została kodeksowa przesłanka naruszenia obowiązków rodzinnych czy też dotkliwej obrazy uczuć. Uprawnienie do zachowku opiera się przecież na istnieniu więzi rodzinnej między spadkodawcą a uprawnionym. Jednakże zachowanie uprawnionego do zachowku musi być świadome i spowodowane okolicznościami leżącymi po jego stronie. Powinno mieć też charakter uporczywy, a nie tylko jednorazowy czy krótkotrwały. Dlatego o podstawie wydziedziczenia nie można mówić, gdy np. spadkobierca nie mógł wypełniać obowiązków rodzinnych z powodu złego stanu zdrowia.

Podstawa prawna

Art. 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy testator może określić wysokość należnego zachowku

@RY1@i02/2013/006/i02.2013.006.183001500.815.jpg@RY2@

Spadkodawca nie może w testamencie dokonać wydziedziczenia częściowego ani określić wielkości przysługującego bratankowi zachowku. Takie rozporządzenia nie są ważne.

Wysokość zachowku obliczana jest od wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu w razie dziedziczenia ustawowego. Wynosi dwie trzecie lub połowę tego udziału w zależności od tego, kim jest uprawniony. Gdy jest on trwale niezdolny do pracy lub małoletni, to ma prawo do dwóch trzecich, natomiast pozostali mają prawo do połowy wartości tego udziału.

W dodatku w momencie sporządzania aktu ostatniej woli spadkodawca nie może przewidzieć sytuacji życiowej, w jakiej znajdzie się pominięty spadkobierca. Nie da się np. wykluczyć, że ulegnie wypadkowi i stanie się niezdolny do pracy. W takim wypadku z tytułu zachowku zamiast połowy wartości udziału, nabędzie prawo do dwóch trzecich.

Podstawa prawna

Art. 991 i 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy wydziedziczony może uzyskać przebaczenie

@RY1@i02/2013/006/i02.2013.006.183001500.816.jpg@RY2@

Spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Natomiast, gdy w chwili przebaczenia nie miał zdolności do czynności prawnych, to przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. Nie może jednak zostać dokonane pod wpływem groźby lub błędu, bo wówczas będzie bezskuteczne. Ważność i skuteczność wydziedziczenia zależy bowiem od trzech czynników: dokonania go w ważnym testamencie, uzasadnienia przyczyną wskazaną w kodeksie cywilnym (niepodanie przyczyny albo wskazanie innej pociąga za sobą bezskuteczność wydziedziczenia) oraz nieprzebaczenie przez spadkodawcę.

W dodatku przyczyna wydziedziczenia uprawnionego do zachowku powinna wynikać z treści testamentu. Niespełnienie tych wszystkich wymogów prowadzi do bezskuteczności wydziedziczenia, co oznacza konieczność wypłaty zachowku na żądanie uprawnionego.

Podstawa prawna

Art. 1009 i 1010 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy syn wydziedziczonego dostanie zachowek

@RY1@i02/2013/006/i02.2013.006.183001500.817.jpg@RY2@

Syn wydziedziczonego zstępnego ma prawo do zachowku nawet wówczas, gdy jego ojciec przeżyje spadkodawcę. Takie uprawnienia będzie miał wówczas, gdy dyspozycją zawartą w testamencie było skuteczne wydziedziczenie spadkobiercy. Natomiast spadkobierca nie będzie miał prawa do udziału spadkowego ani do zachowku.

W takim przypadku może się zdarzyć, że syn wydziedziczonego ma prawo do większej kwoty z tytułu zachowku niż miałby jego ojciec. Syn może być małoletni i dlatego będą mu przysługiwały dwie trzecie wartości udziału, podczas gdy jego ojciec otrzymałby tylko połowę wartości udziału. W tej sytuacji wdowa, przeciwko której wnuk wystąpi z roszczeniem, może się bronić tylko w taki sposób, że w odrębnym procesie zażąda ustalenia, że dokonane wydziedziczenie było bezpodstawne. Wtedy wprawdzie zstępny spadkobiercy zostanie uznany za pominiętego w testamencie i będzie mu przysługiwało prawo do zachowku, lecz w wysokości niższej niż jego dziecku. Wnuk wydziedziczonego nabędzie prawo do własnego zachowku (ustalonego w odpowiedniej dla niego wysokości stosownie do ułamka udziału) tylko wówczas, gdy jego ojciec (czyli syn testatora) zostanie skutecznie wydziedziczony.

Podstawa prawna

Art. 1011 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy ważna będzie umowa o zrzeczenie się zachowku

@RY1@i02/2013/006/i02.2013.006.183001500.818.jpg@RY2@

Zakazane jest zawieranie umów o zobowiązanie się prawa do zachowku lub do odrzucenia spadku. Nawet jeśli spadkobierca i spadkodawca zawrą takie umowy, to nie wywołają one żadnych skutków prawnych, bo nie będą ważne.

Przepisy dopuszczają jedynie zawarcie umowy między spadkobiercą a przyszłym spadkodawcą o zrzeczenie się dziedziczenia po nim. Taką umowę zawiera się w formie aktu notarialnego. Po jej zawarciu spadkobierca nie zostaje dopuszczony do dziedziczenia po spadkodawcy. Takie zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje też zstępnych, którzy zostaną wyłączeni od dziedziczenia, jakby nie dożyli otwarcia spadku.

Natomiast taka umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie jest równoznaczna z koniecznością odrzucenia spadku albo zrzeczenia się prawa do zachowku.

Podstawa prawna

Art. 1047-1049 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl