Wynagrodzenie szkody stało się trudniejsze

Skarga ta została wprowadzona do polskiego porządku prawnego dopiero w 2004 roku. Celem tego postępowania jest naprawienie szkody. Dlatego zasadniczą przesłanką jego wszczęcia jest uszczerbek wyrządzony wydaniem niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia.

Jest to nadzwyczajny środek zaskarżenia przysługujący do Sądu Najwyższego. Pozwala on realizować konstytucyjną gwarancję wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Ta zasada została zawarta w art. 77 ust. 1 konstytucji. Rozwinięcie jej nastąpiło w art. 417¹ kodeksu cywilnego (k.c.), w którym jest mowa, że jeśli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, odpowiedzialność ponosi jednostka samorządu terytorialnego lub Skarb Państwa. Przepisy proceduralne kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) obowiązują do momentu uchwalenia poprawki przez Sejm po wyroku TK z 1 kwietnia 2008 r. (sygn. akt SK 77/06).

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z kwietnia 2008 r. uznał jednak, że niezgodne z konstytucją jest rozwiązanie, iż rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego stwierdzającego niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia obejmują tylko prawomocne wyroki i postanowienia. Do tej grupy orzeczeń wliczane są także postanowienia tzw. formalne kończące postępowanie w sprawie. Rozwiązanie to zostało podyktowane obawą przed ponownym badaniem prawomocnych orzeczeń co do istoty sprawy w tzw. postępowaniu zwykłym, w drodze powództwa o naprawienie szkody; stąd uzasadniona ostrożność ustawodawcy i poddanie kontroli orzeczeń Sądowi Najwyższemu.

Trybunał stwierdził, że art. 424¹ par. 1 i 2 k.p.c. jest niezgodny z zasadą równości wobec prawa zawartą w Konstytucji RP. Zakwestionował przy tym potrzebę wydania prawomocnego orzeczenia, aby następnie domagać się bezpośrednio odszkodowania od państwa. Bez uzyskania stosownego wyroku nie jest możliwe wypłacenie takiego odszkodowania. Oznacza to, że sąd rozpoznający powództwo o naprawienie szkody nie może samodzielnie rozstrzygać o niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądowego. Skoro zatem skarga unormowana w art. 424¹ k.p.c. nie przysługuje od orzeczeń niekończących postępowania, to przepis ten - zdaniem Trybunału - uniemożliwia dochodzenie naprawienia szkód wyrządzonych wydaniem takiego orzeczenia.

Drugim wyrokiem TK kwestionującym postępowanie o odszkodowanie za bezprawne orzeczenie jest rozstrzygnięcie z 8 grudnia 2009 r. (sygn. akt SK 38/09). Niezgodny z konstytucją jest przepis ograniczający możliwość wnoszenia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia sądu wyrządzającego szkodę, które stało się prawomocne przed 1 września 2004 r.

Poszkodowani przez przepis kodeksu cywilnego, którzy w latach 1997-2004 nie mogli domagać się odszkodowań za bezprawie legislacyjne, teraz mogą dochodzić swoich praw - stwierdził Trybunał Konstytucyjny. Poszkodowani mogą powoływać się przed sądem na art. 417 k.c. Przepis ten mówi, że jeżeli szkoda była wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu ich niezgodności z prawem.

Art. 424¹-424¹¹ ustawy z 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. nr 13, poz. 98).