Spadkobierca zwraca koszty opieki nad spadkodawcą

Pozwana od samego początku powinna była się liczyć z obowiązkiem zwrotu kosztów opieki i pomocy finansowej, sprawowanej przez powódkę w sytuacji, gdy sporządzony na rzecz powódki testament w każdej chwili mógł zostać przez pozwaną zmieniony lub odwołany, co zresztą ostatecznie nastąpiło. Zatem po jej stronie (jej spadkobiercy) obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości nie wygasł, nawet jeżeli uzyskana korzyść została zużyta lub utracona w taki sposób, że pozwana nie była już wzbogacona.

Powódka wnosiła o zasądzenie od pozwanej, a po jej śmierci od jej męża jako jedynego spadkobiercy pozwanej kwoty 41 657 zł tytułem zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia. Powódka i była pozwana, na skutek propozycji powódki, uzgodniły warunki umowy, w myśl której powódka roztoczyła opiekę nad byłą pozwaną, polegającą na sprzątaniu, praniu, zamawianiu wizyt lekarskich, gotowaniu codziennych obiadów i robieniu zakupów. Była pozwana sporządziła testament na rzecz powódki w sierpniu 1995 r. Od sierpnia 1999 r. do stycznia 2002 r. powódka płaciła czynsz za mieszkanie byłej pozwanej, a od stycznia 2001 r. - ubezpieczenie na życie byłej pozwanej. Powódka sprawowała opiekę nad byłą pozwaną do sierpnia 2002 r., a strony ostatecznie rozstały się we wrześniu 2002 r. W czerwcu 2003 r. była pozwana wyszła za mąż. Przed ślubem sporządziła testament, ustanawiając przyszłego męża jedynym spadkobiercą. Sąd okręgowy wskazał, iż treścią czynności prawnej zawartej pomiędzy powódką a byłą pozwaną była obietnica powołania do spadku (dziedziczenie mieszkania) w zamian za świadczenie przez powódkę dożywotniej opieki. Była pozwana sporządziła nawet testament, którym ustanowiła powódkę jedyną spadkobierczynią, jednak ze względu na sam charakter testowania oczywistym było, że testament była pozwana może w każdej chwili zmienić. Zgodnie z art. 1047 k.c. umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna. Jednak powódka może dochodzić swych roszczeń na zasadzie art. 405 w zw. z art. 409 k.c. Na tej podstawie sąd okręgowy powództwo uwzględnił. Jednocześnie nie uwzględnił zarzutu pozwanego co do braku jego odpowiedzialności z uwagi na to, że wierzytelność powstała przed ślubem. Pozwany odpowiada za długi spadkowe nie jako mąż, a jako spadkobierca, a jego odpowiedzialność - wobec przyjęcia spadku wprost - dotyczy całego jego majątku. Od wyroku apelację wniósł pozwany.

Sąd apelacyjny oddalił apelację. Do czasu stwierdzenia nabycia spadku po byłej pozwanej przedwczesnym było przyjmowanie odpowiedzialności pozwanego (następcy prawnego pozwanej) za długi spadkowe na podstawie art. 1030 k.c., a to z uwagi na art. 1027 w zw. z art. 1025 par. 2 k.c. Nie można było bowiem wykluczyć takiej sytuacji, że testament powołujący pozwanego do spadku po pozwanej mógł zostać uznany za nieważny, co oznaczałoby, iż moc zachowałby testament powołujący do spadku powódkę. Z tej przyczyny sąd apelacyjny zawiesił postępowanie do czasu stwierdzenia nabycia spadku po byłej pozwanej, a po uprawomocnieniu się postanowienia sądu rejonowego w tym przedmiocie postępowanie w niniejszej sprawie podjął. Pozwany (spadkobierca) ma rację tylko co do tego, że testament sporządzony przez byłą pozwaną na rzecz powódki nie mógł stanowić źródła zobowiązania z jej strony na rzecz powódki. Nie ma zaś racji, gdy podnosi, że powódka nie mogła dochodzić swojego roszczenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Z treści art. 409 k.c. wynika zasada aktualności wzbogacenia. Nie można jednak na podstawie tego przepisu twierdzić, iż w dniu wniesienia pozwu takowego wzbogacenia nie było, bowiem była pozwana uzyskane korzyści zużyła tak, że nie była już wzbogacona (tzw. zużycie konsumpcyjne), a zatem obowiązek zwrotu wygasł jeszcze przed śmiercią byłej pozwanej.

Słusznie sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 409 k.c. obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości nie wygasa, jeśli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, powinien był się liczyć z obowiązkiem zwrotu, wyzbywając się korzyści lub zużywając ją. Była pozwana od samego początku powinna była się liczyć z obowiązkiem zwrotu kosztów opieki i pomocy finansowej sprawowanej przez powódkę w sytuacji, gdy sporządzony na rzecz powódki testament w każdej chwili mógł zostać przez byłą pozwaną zmieniony lub odwołany, co zresztą ostatecznie nastąpiło. Mimo tego iż była pozwana mogła nie wiedzieć, że zawarta umowa o opiekę w zamian za mieszkanie nie jest ważna, to z pewnością zdawała sobie sprawę z możliwości zmiany testamentu lub jego odwołania, gdyż zaproponowała podobną umowę pozwanemu, sporządzając na jego rzecz testament. Zatem była pozwana, przyjmując świadczenia od powódki w zamian za mieszkanie od samego początku opieki musiała się liczyć z tym, że zmiana lub odwołanie testamentu pociągnie za sobą obowiązek zwrotu świadczeń. Oznacza to, że z chwilą zaprzestania wykonywania przez obie strony umowy obowiązek zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy nieważnej stał się aktualny, stanowiąc zobowiązanie byłej pozwanej względem powódki, co po śmierci byłej pozwanej przekształciło się w dług spadkowy obciążający spadkobiercę. Przepis art. 405 w zw. z art. 409 k.c. został prawidłowo zastosowany.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Nie można konstruować roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wewnątrz umownych stosunków zobowiązaniowych. Jeżeli istnieje ustawowo sprecyzowane roszczenie o wykonanie zobowiązania, to w rachubę nie wchodzi roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, w takim bowiem wypadku nie występuje jedna z podstawowych przesłanek roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, tj. przesłanka wadliwości podstawy prawnej wzbogacenia. Bezpodstawne wzbogacenie może wynikać z różnych przyczyn, w tym także działania osoby zubożonej, osoby bezpodstawnie wzbogaconej lub osoby trzeciej. Wzbogacenie może przy tym przybrać formę zarówno nabycia rzeczy lub praw, jak i korzystania z cudzych usług; polega ono nie tylko na zwiększeniu aktywów wzbogaconego, lecz także na zmniejszeniu jego pasywów.