Postępowanie w sprawie, w której wcześniej już wydano prawomocny wyrok jest nieważne

Orzeczenia sądu pracy można ogólnie podzielić na merytoryczne i formalne. Do tych pierwszych należą wyroki i nakazy zapłaty, które po uprawomocnieniu się traktowane są na równi z wyrokami. Formalne orzeczenia to np. postanowienia o zawieszeniu lub umorzeniu postępowania albo odrzuceniu pozwu lub zarządzenie o zwrocie pozwu.

Podstawa wydanego wyroku

Podstawowym orzeczeniem merytorycznym sądu pracy jest wyrok. Sąd rozstrzyga w nim spór między stronami powstały na tle określonego stanu faktycznego. Na podstawę wyroku składają się podstawa faktyczna i prawna.

Podstawę faktyczną stanowią fakty ustalone przez sąd w wyniku przeprowadzonych dowodów. Podstawa prawna polega na przytoczeniu zastosowanych przez sąd przepisów, dokonaniu ich wykładni na tle ustalonych wcześniej faktów.

Prawomocność formalna orzeczenia

Prawomocność formalna wyroku określana jest czasami jako jego niezaskarżalność lub niewzruszalność orzeczenia w drodze zwykłych środków zaskarżenia. Orzeczenie zatem jest prawomocne formalnie, jeżeli nie jest dopuszczalne jego zaskarżenie przez strony. W zasadzie od tego momentu wyrok wywołuje pełne skutki prawne. Zgodnie bowiem z treścią art. 363 par. 1 i 3 k.p.c. orzeczenie staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia.

Jeżeli zaskarżono tylko część orzeczenia, staje się ono prawomocne w części pozostałej z upływem terminu do zaskarżenia, chyba że sąd II instancji może z urzędu rozpoznać sprawę także w tej części. Prawomocność oznacza ostateczne zakończenie postępowania.

Niedopuszczalność zaskarżenia wyroku - jako przesłanka jego formalnej prawomocności - ma miejsce zarówno wówczas, gdy strona utraciła prawo zaskarżenia wyroku sądu pracy wskutek upływu terminu ustawowego lub wniesiony środek zaskarżenia (apelacja) został prawomocnie odrzucony, gdyż nie odpowiadał wymogom formalnym lub był nienależycie opłacony, a także wówczas, gdy postępowanie odwoławcze zostało umorzone (np. z powodu cofnięcia apelacji).

Trzeba przy tym pamiętać, że wniesienie apelacji po upływie przepisanego terminu nie będzie miało wpływu na datę uprawomocnienia się wyroku, którego ta apelacja dotyczy.

Datą uprawomocnienia się takiego wyroku nie będzie data prawomocności postanowienia odrzucającego apelację, lecz data pierwszego dnia po upływie terminu do jej wniesienia (por. wyrok SN z 10 marca 1993 r., I CRN 19/93, OSNC 1993/11/205).

Aspekt materialny prawomocności

Prawomocność materialna, w którą są wyposażone wyroki sądu pracy, wyraża nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia (por. wyrok SA w Szczecinie z 19 czerwca 2008 r., I ACa 544/07, LEX nr 468597). Prawomocność orzeczenia jest podstawą jego mocy wiążącej, która oznacza, że także inne sądy, inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach przewidzianych w ustawie także inne osoby, muszą brać pod uwagę fakt istnienia i treść prawomocnego orzeczenia sądu.

Wynikający z niej stan związania ograniczony jest jednak, co do zasady, tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów zawartych w uzasadnieniu (wyrok SN z 13 stycznia 2000 r., II CKN 655/98, LEX nr 51062).

Prawomocność orzeczenia stwierdza na wniosek strony sąd I instancji na posiedzeniu niejawnym, a dopóki akta sprawy znajdują się w sądzie II instancji - ten sąd. Stwierdzenia dokonuje sąd jednoosobowo (art. 364 k.p.c.).

Trzeba jednak zaznaczyć, że orzeczenie sądowe nie uzyskuje waloru prawomocności, jeśli stwierdzenie prawomocności nastąpiło w sposób wadliwy (por. wyrok SN z 5 lipca 2002 r., III CKN 657/00, OSP 2004/2/18).

Powaga rzeczy osądzonej

Prawomocny wyrok - zgodnie z art. 366 k.p.c. - korzysta z powagi rzeczy osądzonej co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Powaga rzeczy osądzonej (tzw. res iudicata) powoduje taki skutek, że w przypadku wystąpienia o to samo roszczenie w sprawie między tymi samymi stronami sąd nie będzie merytoryczne badał żądania, ale pozew odrzuci (art. 199 par. 1 pkt 2 k.p.c.).

Jak wskazał przy tym SN w wyroku z 4 marca 2008 r. (IV CSK 441/07, LEX nr 376385) moc wiążąca orzeczenia merytorycznego, określona w art. 365 par. 1 k.p.c., może być brana pod uwagę w zasadzie tylko w innym postępowaniu niż to, w którym je wydano. Orzeczenie takie uzyskuje moc wiążącą z chwilą uprawomocnienia się, a zatem z chwilą definitywnego zakończenia postępowania. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie podlega ona już ponownemu badaniu.

Związanie orzeczeniem oznacza niedopuszczalność przeprowadzenia postępowania dowodowego w tej kwestii, nie tylko zaś dokonywania ustaleń sprzecznych.

Nieważność postępowania sądowego

Wydanie wyroku w zakresie objętym powagą rzeczy osądzonej prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.). Tożsamość roszczenia zachodzi jedynie wówczas, gdy identyczne są nie tylko przedmiot, ale i podstawa sporu (wyrok SN z 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSN 1971/12/226). O tożsamości roszczenia nie będzie można mówić wówczas, gdy nastąpi zmiana stanu faktycznego.

W zakresie świadczeń ubezpieczeniowych przysługujących z tytułu wypadków przy pracy Sąd Najwyższy w uchwale z 21 września 2004 r. (II UZP 8/04, OSNP 2005/5/68) przyjął wprost, że organ rentowy rozpoznający wniosek o świadczenia z tytułu wypadku przy pracy nie jest związany prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie z powództwa pracownika przeciwko pracodawcy o ustalenie lub zmianę protokołu powypadkowego w zakresie uznania zdarzenia za wypadek przy pracy (art. 365 par. 1 k.p.c.).

Wyrok taki nie ma powagi rzeczy osądzonej w sprawie toczącej się na skutek odwołania od decyzji organu rentowego (art. 366 k.p.c.).

Przykład: Odrzucenie zarzutu powagi rzeczy osądzonej

Pracownik wniósł przeciwko pracodawcy pozew, w którym domagał się wyrównania szkody, którą poniósł w związku z utratą zatrudnienia w wyniku stwierdzenia choroby zawodowej. Szkoda ta polegała między innymi na utracie prawa do nagrody jubileuszowej wskutek przerwania zatrudnienia. Pracownik domagał się wyrównania tej szkody poprzez zasądzenie renty wyrównawczej w wysokości obejmującej także nagrody jubileuszowe z tytułu 30 oraz 35 lat pracy. Pracodawca, podnosząc zarzut powagi rzeczy osądzonej, domagał się odrzucenia pozwu, powołując się na to, że pracownik dochodził w odrębnym (wcześniejszym) procesie przed sądem pracy wypłaty nagrody jubileuszowej, a powództwo to zostało prawomocnie oddalone. Sąd pracy nie odrzucił jednak pozwu, uznając, że między roszczeniem o nagrodę jubileuszową i roszczeniem o odszkodowanie w wysokości nagrody jubileuszowej nie zachodzi tożsamość rodzajowa, co mimo identyczności stron nie uzasadnia zarzutu powagi rzeczy osądzonej, choćby z tego względu, że są to świadczenia, do których prawo powstaje przy spełnieniu odmiennych przesłanek faktycznych i należne na różnych podstawach prawnych.

Andrzej Marek

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Podstawa prawna

Art. 363 par. 1 i 3, art. 364, art. 365 par. 1, art. 366 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).