Pozwany może wytoczyć powództwo wzajemne o roszczenia wynikające ze stosunku pracy

Powództwo wzajemne stanowi środek obrony pozwanego w postępowaniu sądowym. Jest ono dopuszczalne także w sprawach z zakresu prawa pracy. Korzyścią wynikającą z wytoczenia powództwa wzajemnego jest to, że rozpoznanie obu roszczeń (głównego - zgłoszonego w pozwie i dodatkowego - zawartego w pozwie wzajemnym) następuje w tym samym postępowaniu. Wówczas każda ze stron odgrywa podwójną rolę: powód jest jednocześnie pozwanym wzajemnym, a pozwany - powodem wzajemnym, a sąd pracy w jednym wyroku orzeka zarówno o zasadności powództwa głównego, jak i wzajemnego.

Powództwo wzajemne można wnieść, gdy roszczenie jest związane z roszczeniem zgłoszonym w pozwie głównym lub nadaje się do potrącenia. Możliwe jest wniesienie pozwu wzajemnego, gdy pozostaje ono w związku z powództwem głównym oraz dotyczy tego samego przedmiotu lub wspólnej podstawy faktycznej.

Powództwo wzajemne można zgłosić jedynie w odpowiedzi na pozew lub w sprzeciwie od wyroku zaocznego albo też oddzielnie, ale nie później niż na pierwszej rozprawie. Bieg terminu, od którego pozwany może wytoczyć powództwo wzajemne, rozpoczyna się zatem z chwilą doręczenia mu pozwu, a kończy wraz z zamknięciem pierwszej rozprawy przed sądem. Jeżeli spełnione są przesłanki (formalne i materialne) do wytoczenia powództwa wzajemnego, to sąd pracy nie może odmówić jego rozpoznania.

Powyższy pogląd potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z 4 października 1994 r. (I PZP 41/94, OSNP 1995/5/63), wskazując, że w sprawie z powództwa pracownika o roszczenie ze stosunku pracy sąd rejonowy nie może odmówić rozpoznania powództwa wzajemnego zakładu pracy o roszczenie z zakresu pracowniczej odpowiedzialności materialnej, jeżeli są spełnione warunki przewidziane w art. 204 k.p.c.

Jeśli natomiast zgłoszone w powództwie wzajemnym roszczenie nie spełnia wskazanych wyżej warunków (np. nie jest związane z roszczeniem głównym) lub powództwo wzajemne zgłoszono zbyt późno, sąd postąpi z nim jak ze zwykłym pozwem. Zatem zostanie ono wyłączone z toczącej się już sprawy do oddzielnego postępowania, które będzie toczyć się wówczas odrębnie (pod nową sygnaturą akt).

Zasadą jest, że pozew wzajemny wnosi się do sądu pozwu głównego. Jeżeli jednak pozew wzajemny podlega rozpoznaniu przez sąd okręgowy, a sprawa wszczęta była w sądzie rejonowym, sąd ten przekazuje całą sprawę sądowi właściwemu do rozpoznania powództwa wzajemnego.

Pozew wzajemny może być wniesiony tylko przeciwko powodowi z pozwu głównego, a nie przeciwko innym jeszcze osobom (pozwany nie może oprócz powoda pozwać innych osób). W praktyce powództwa wzajemne zgłaszane są najczęściej przez pracodawców niejako w odpowiedzi na roszczenia, z którymi występuje pracownik.

Pozew wzajemny jest w pełni samodzielnym pozwem. Musi zatem spełniać przewidziane dla niego wymogi, takie jak:

● oznaczenie sądu, do którego jest skierowany, imię i nazwisko lub nazwę stron, dokładne oznaczenie ich miejsc zamieszkania (w przypadku osób fizycznych) lub siedziby. Jeśli stronę reprezentuje pełnomocnik - jego oznaczenie oraz dołączenie pełnomocnictwa,

● dokładnie określone żądanie, a w sprawach o prawa majątkowe także oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna,

● przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności,

● podpis strony lub pełnomocnika.

Pozew wzajemny (tak jak zwykły) może zawierać także dodatkowe wnioski, np. o: zabezpieczenie powództwa, nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności, przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda, wezwanie na rozprawę wskazanych świadków.

Jeżeli pozew wzajemny nie będzie mógł otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych sędzia wezwie pozwanego, który wniósł taki pozew, do jego poprawienia lub uzupełnienia pod rygorem zwrotu pozwu. Jeśli braki te nie zostaną uzupełnione, sędzia zwróci pozew wzajemny. Taki pozew nie wywoła wówczas żadnych skutków prawnych (sąd nie będzie go rozpoznawał). Pozew wzajemny podlega opłacie na takich samych zasadach, jak pozew zwykły.

Trzeba też pamiętać, że w postępowaniu uproszczonym powództwo wzajemne jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy oba roszczenia (główne i wzajemne) nadają się do rozpoznania w tym postępowaniu. Chodzi o rozpoznawane przez sąd rejonowy sprawy o roszczenia wynikające z umowy o pracę, jeśli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 10 tys. zł. Pozew wzajemny, który nie może być rozpoznany w postępowaniu uproszczonym, nie będzie odrzucony, lecz przekazany zostanie do właściwego (zwykłego postępowania).

Pracownik wniósł pozew o zapłatę wynagrodzenia za godziny nadliczbowe. W odpowiedzi na pozew pracodawca zgłosił powództwo wzajemne, w którym domagał się zapłaty od pracownika odszkodowania w wysokości 10 tys. zł. za szkodę wyrządzoną w mieniu powierzonym. Sędzia wydał zarządzenie, w którym wezwał pracodawcę do uiszczenia opłaty od pozwu wzajemnego w wysokości 500 zł (5 proc. wartości przedmiotu sporu). Ponieważ opłata ta nie została w terminie uiszczona, zarządzeniem sędziego pozew wzajemny został pracodawcy zwrócony.

Pracownik, który rozwiązał umowę o pracę bez wypowiedzenia ze względu na ciężkie naruszenie przez pracodawcę podstawowych obowiązków, domaga się w pozwie odszkodowania przewidzianego w art. 55 par. 1¹ k.p. Pracodawca w odpowiedzi na pozew wytacza powództwo wzajemne przeciwko pracownikowi o odszkodowanie z art. 61¹ k.p. twierdząc, że pracownik w sposób nieuzasadniony (bez zaistnienia rzeczywistej przyczyny) rozwiązał umowę o pracę w tym trybie. W takiej sprawie sąd pracy w wyroku rozstrzygnie zarówno o żądaniu pracownika, jak i o zgłoszonym w pozwie wzajemnym żądaniu pracodawcy.

Pracownik wniósł do sądu rejonowego pozew, w którym domagał się od pracodawcy odszkodowania w wysokości 20 tys. zł, w związku z rozwiązaniem umowy o pracę ze względu na stosowanie przez pracodawcę mobbingu. W odpowiedzi na pozew pracodawca zgłosił powództwo wzajemne, w którym domagał się przeproszenia za naruszenie jego dóbr osobistych polegające na bezpodstawnym stawianiu przez pracownika zarzutu stosowania mobbingu. Ponieważ zawarte w pozwie wzajemnym żądanie miało charakter niemajątkowy i podlegało rozpoznaniu przez sąd okręgowy (art. 17 pkt 1 k.p.c.), zatem sąd rejonowy przekazał całą sprawę do rozpoznania sądowi okręgowemu.

Andrzej Marek

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Podstawa prawna

Art. 192 pkt 2, art. 204 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).