Dla oceny wzorca nie ma znaczenia aktualna praktyka

Sąd dokonuje abstrakcyjnej kontroli wzorca niezależnie od praktyki danego podmiotu w zakresie jego stosowania. Sposób wykonywania umowy, warunki, w jakich to ma miejsce, zakres wykorzystania kwestionowanego zapisu, intencje stron przy zawieraniu umowy - to okoliczności niemające znaczenia dla dokonywanej przez sąd oceny postanowienia wzorca umowy.

Powodowe Stowarzyszenie w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej Spółce z o.o. wniosło o uznanie za niedozwolone i zakazanie stosowania postanowienia wzorca umowy, stanowiącego postanowienie Regulaminu świadczenia krajowych usług przewozowych i pocztowych. Treść tego pozwu brzmiała: "Podstawą do wszczęcia postępowania reklamacyjnego jest złożenie przez uprawnionego pisemnej reklamacji, zawierającej kwotę wysuwanego względem przewoźnika roszczenia oraz przesłanie dokumentów, w tym: oryginału listu przewozowego, protokołu szkody podpisanego przez obie strony, umowy przewozu oraz dokumentów uzasadniających wysokość roszczenia odszkodowawczego (oryginału faktury VAT lub kopii potwierdzonej za zgodność z oryginałem, kalkulacji kosztów wytworzenia, innych dokumentów dokumentujących poniesienie straty). Przewoźnik zastrzega sobie prawo żądania innych dokumentów niezbędnych do zamknięcia postępowania reklamacyjnego.". Sąd okręgowy uwzględnił żądanie pozwu i zarządził publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym. Od wyroku apelację wniosła pozwana.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację. Podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną stanu sprawy, w tym stanowisko sądu okręgowego co do tego, że powodowi przysługuje legitymacja czynna w niniejszej sprawie. Powód jest bowiem organizacją społeczną, zrzeszającą konsumentów, to zaś pozwala jej na występowanie w sprawach z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów.

Sąd apelacyjny wskazał, że nie ma znaczenia to, że dany podmiot faktycznie nie stosuje omawianego postanowienia. Nie ma wątpliwości, że w regulaminie pozwanej znajdował się kwestionowany zapis, istniała zatem przynajmniej potencjalna możliwość stosowania tego postanowienia. Sąd dokonuje abstrakcyjnej kontroli wzorca niezależnie od praktyki danego podmiotu w zakresie jego stosowania. Sposób wykonywania umowy, warunki, w jakich to ma miejsce, zakres wykorzystania kwestionowanego zapisu, intencje stron przy zawieraniu umowy - to okoliczności niemające znaczenia dla dokonywanej przez sąd oceny postanowienia wzorca. Zgodnie z art. 479³⁹ k.p.c. z żądaniem uznania postanowienia wzorca umowy za niedozwolone można wystąpić również wtedy, gdy pozwany zaniechał jego stosowania, jeśli od tego zaniechania nie minęło sześć miesięcy.

Wbrew twierdzeniu apelującej słusznie stwierdził sąd okręgowy, że kwestionowane postanowienie wykracza poza wymagania przewidziane rozporządzeniem ministra transportu i budownictwa z 24 lutego 2006 r. w sprawie ustalania stanu przesyłek i postępowania reklamacyjnego (Dz.U. nr 38, poz. 266 ze zm.) i dlatego jest z nim sprzeczne. Treść odpowiedniego postanowienia rozporządzenia jest inna, a nie jest to tylko inne sformułowanie. Jest to różnica jakościowa prowadząca do odmiennych skutków. Rację miał więc sąd okręgowy, twierdząc, iż kwestionowane postanowienie jest sprzeczne z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Zastrzeżenie sobie przez pozwaną prawa do żądania innych dokumentów niezbędnych do zamknięcia postępowania reklamacyjnego pozwala na jednostronne określenie dokumentów, które musi złożyć reklamujący, a tym samym uzyskanie nieuzasadnionej przewagi nad konsumentem. Jest to sytuacja przewidziana w art. 385³ pkt 9 k.c.

Nie można wykluczyć przypadków, w których pozwana zażąda dokumentów obiektywnie niekoniecznych do rozpatrzenia reklamacji, wykraczając poza wymagania ustanowione w cytowanym rozporządzeniu, zaś klient nie będzie w stanie obronić się przed takim żądaniem, co może go zniechęcić do reklamacji. W sprawie zachodzi sytuacja rażącego naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta. Twierdzenie pozwanej, że omawiany zapis został zamieszczony w Regulaminie w najlepszym interesie konsumentów, opiera się na subiektywnym przekonaniu pozwanej, którego to przekonania sąd apelacyjny nie podziela. Klauzula uznana przez sąd za abuzywną utrudnia klientowi przygotowanie reklamacji, nie może on mieć żadnej pewności, jakich dokumentów pozwana od niego zażąda. Postanowienie nie informuje jednoznacznie, jakie dokumenty są wymagane do rozpoznania reklamacji, a tylko wprowadza niedookreśloną "niezbędność" dokumentów. Nie ma racji pozwana, podnosząc, że w razie wyeliminowania z obrotu prawnego kwestionowanej klauzuli i powołania się przez konsumenta wprost na przepisy rozporządzenia, sytuacja klienta nie ulegnie zmianie. Sytuacja klienta będzie znacznie bardziej klarowna, a więc lepsza. W sytuacji obowiązywania kwestionowanego zapisu Regulaminu przedstawienie zażądanych przez pozwaną dokumentów może się okazać bardzo uciążliwe i dlatego słusznie sąd okręgowy uznał, że przedmiotowe postanowienie wypełnia dyspozycję art. 385³ pkt 21 k.c.

OPINIA

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Charakter postępowania reklamacyjnego wyznacza rozporządzenie w sprawie ustalania stanu przesyłek i postępowania reklamacyjnego. Stanowi ono, że reklamacja powinna zawierać: datę jej sporządzenia, imię i nazwisko (nazwę) i adres zamieszkania (siedzibę) przewoźnika, imię i nazwisko (nazwę) i adres zamieszkania (siedzibę) osoby składającej reklamację, tytuł oraz uzasadnienie reklamacji, kwotę roszczenia, wykaz załączonych dokumentów, podpis osoby uprawnionej do wniesienia reklamacji. Do reklamacji powinny być dołączone, odpowiednio do przedmiotu roszczenia, oryginały dokumentów dotyczących zawarcia umowy przewozu oraz potwierdzone kopie innych dokumentów związanych z rodzajem i wysokością roszczenia, w tym poświadczających uprawnienia do bezpłatnych lub ulgowych przejazdów. Postanowienie wzorca umownego, nieuwzględniające takich właśnie wymogów, lecz wprowadzające szersze, a zwłaszcza niedookreślone wymagania, ma charakter abuzywny. Takie postanowienie kwalifikuje się według art. 385³ pkt 9 k.c. (przyznaje kontrahentowi konsumenta uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy) i art. 385³ pkt 21 k.c. (uzależnia odpowiedzialność kontrahenta konsumenta od spełnienia przez konsumenta nadmiernie uciążliwych formalności) oraz - generalnie - art. 385¹ par. 1 k.c. (kształtuje prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumenta).