Pracownik może wytoczyć powództwo o ustalenie istnienia stosunku prawnego, tylko gdy ma interes prawny

Przesłanki materialnoprawne powództwa o ustalenie określa art. 189 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

Interes prawny powinien istnieć w chwili wytoczenia powództwa. Ponieważ jednak sąd wydaje wyrok, biorąc pod uwagę stan rzeczy z chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 par. 1 k.p.c.), to najpóźniej w tym momencie taki interes prawny musi zaistnieć.

Określenie, w jakich sytuacjach powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, jest zagadnieniem kontrowersyjnym i budzi wątpliwości zarówno w doktrynie, jak i praktyce i orzecznictwie. Często przez interes prawny rozumie się występowanie niepewności stanu prawnego lub prawa, przy czym niepewność ta powinna mieć charakter obiektywny, tj. zachodzić według rozumnej oceny sytuacji, a nie tylko subiektywny, tj. według odczucia powoda (por. wyrok SN z 28 listopada 2002 r., II CKN 1047/00, niepublikowany).

W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego z reguły przyjmuje się, że interes prawny nie zachodzi, gdy zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw (por. np. wyroki SN z 5 października 2000 r., II CKN 750/99, LEX nr 51801 oraz z 29 marca 2001 r., I PKN 333/00, OSNP 2003/1/12).

Powództwo o ustalenie byłoby co do zasady niedopuszczalne, jeżeli ocena prawna dotycząca istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa stanowi jedynie prawną przesłankę rozstrzygnięcia sądu co do zasadności roszczenia o świadczenie, którego dotyczy pozew (wyrok Sądu Najwyższego z 21 lipca 1999 r., I PKN 173/99, niepublikowany).

W szczególności niedopuszczalne jest powództwo o ustalenie zmierzające do uzyskania dowodów, które służyłyby wykorzystaniu w innym postępowaniu np. postępowaniu rentowym lub emerytalnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 1999 r., I PKN 597/98, OSNAP 2000/8/301)

Jest jednak wiele wyjątków od powyższej zasady, np. gdy z ustalanego stosunku prawnego może wypływać wiele roszczeń, z których tylko jedno lub niektóre są dopiero wymagalne, a także gdy chodzi o skutki istniejącej szkody mogące ujawnić się dopiero w przyszłości (por. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów SN z17 kwietnia 1970 r., III PZP 34/69, OSN 1970/12/217).

Powszechnie zatem przyjmuje się istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia stosunku pracy, co warunkuje prawo do niektórych bieżących i przyszłych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także rzutuje, poprzez konstrukcję stażu ubezpieczenia, na ich wysokość (por. wyrok SN z 2 czerwca 2006 r., I PKN 250/05, M. Pr. Pracy 2006/9/491).

Podobne rozumienie interesu prawnego przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z 29 marca 2006 r. (II PZP 14/05, OSNP 2006/15-16/228). Wskazano w niej, iż powództwo o ustalenie, że konkretne zdarzenie było wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. nr 199, poz. 1673 z późn. zm.), jest dopuszczalne na podstawie art. 189 k. p. c. Jednak w wyroku z 18 października 2005 r. (II PK 80/05, OSNP 2006/17-18/270) przyjęto, że powód nie ma interesu prawnego w ustaleniu, że zdarzenie było wypadkiem przy pracy, jeżeli w toku postępowania wystąpi z wnioskiem do ZUS o świadczenie z tytułu wypadku przy pracy, a następnie z odwołaniem do sądu od decyzji tego organu.

Interesującym poglądem w zakresie tego, co może być przedmiotem powództwa ustalającego, zawiera wyrok Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2006 r. (II PK 110/05, OSNP 2006/23-24/346). W orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził, że pracownik może domagać się ustalenia, że nie jest zobowiązany do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy z tytułu umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. W motywach tego rozstrzygnięcia wskazano, że przedmiotem powództwa w tej sprawie było nie ustalenie faktu zakazu konkurencji, lecz istnienia po stronie powoda umownego obowiązku określonego zachowania lub jego wygaśnięcia. Sąd Najwyższy podkreślił, że powództwo motywowane było dążeniem do uzyskania przez powoda jasności co do istnienia zobowiązania wynikającego ze stosunku prawnego stron, uzależniającego prawo strony pozwanej do egzekwowania kary umownej, a więc mogło być przedmiotem powództwa ustalającego.

Dla pracodawców istotna będzie uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 września 2005 r. (I PZP 2/05, OSNP 2006/5-6/71), w której uznano, że pracodawca nie ma interesu prawnego w ustaleniu na podstawie art. 189 k.p.c. przez sąd powszechny istnienia stosunku pracy zakwestionowanego przez organ podatkowy.

Warto jednak przypomnieć, że na mocy art. 189¹ k.p.c. (dodanego przez art. 2 ustawy z 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw - Dz.U. nr 143, poz. 1199) uprawnienie do wystąpienia z powództwem zawierającym żądanie ustalenia przysługuje również, w toku prowadzonego postępowania, organowi podatkowemu lub organowi kontroli skarbowej, jeżeli ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa jest niezbędne dla oceny skutków podatkowych.

Wyrok ustalający powództwo nie tworzy nowego stanu prawnego, a jedynie go potwierdza (ma charakter deklaratoryjny). Korzystania w pełni z cechy prawomocności. Orzeczenie staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia (art. 363 par. 1 k.p.c.). Prawomocność oznacza ostateczne zakończenie postępowania i jest podstawą jego mocy wiążącej orzeczenia. Wyraża się tym, że także inne sądy, inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach przewidzianych w ustawie także inne osoby, muszą brać pod uwagę fakt istnienia i treść prawomocnego orzeczenia sądu. Wynikający z niej stan związania ograniczony jest jednak, co do zasady, tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów zawartych w uzasadnieniu (wyrok SN z 13 stycznia 2000 r., II CKN 655/98, LEX nr 51062).

Pracownik w pozwie skierowanym przeciwko pracodawcy domagał się ustalenia, że w okresie od 1 stycznia 1984 r. do 31 grudnia 1998 r. wykonywał prace w warunkach szczególnych (jako kierowca samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony). W uzasadnieniu swego żądania wskazał, że ustalenie to jest mu niezbędne do ubiegania się o przyznanie przez ZUS świadczenia emerytalnego w niższym wieku 60 lat. Sąd rejonowy rozstrzygając to żądanie, wskazał, że brak jest w sprawie interesu prawnego po stronie powoda. Może on bowiem złożyć wniosek o przyznanie świadczenia emerytalnego bezpośrednio w ZUS. W przypadku wydania decyzji odmownej ubezpieczonemu przysługuje prawo wniesienia odwołania do właściwego miejscowo sądu okręgowego - wydziału ubezpieczeń społecznych. W tym postępowaniu ubezpieczony będzie dopiero mógł wykazywać dostępnymi dowodami (dokumenty, zeznania świadków) okres zatrudnienia w warunkach szczególnych jako przesłanki do przyznania świadczenia emerytalnego.

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Art. 189 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).