Poręczyciel może ograniczyć odpowiedzialność

@RY1@i02/2009/180/i02.2009.180.087.006a.001.jpg@RY2@

Fot. Arch.

Monika Radomska, radca prawny

Jednak z zasad tej odpowiedzialności wynikają również dla poręczyciela pewne prawa. Nie bez znaczenie jest też fakt, że to nie poręczyciel jest dłużnikiem głównym i nie on osiąga korzyści z zaciągnięcia zobowiązania, za które poręczył. Ponadto poręczyciel, jak każda osoba zawierająca umowę, może negocjować jej treść, doprowadzając do pojawienia się w niej zapisów odbiegających na jego korzyść od standardowych kodeksowych uregulowań. Przedstawiając możliwości prawne, z których osoba poręczająca za dług może skorzystać, zacznijmy od początku.

Na tym etapie można podejmować pierwsze działania zmierzające do ukształtowania sytuacji poręczyciela w sposób możliwie korzystny. Poręczenie udzielane jest w formie umowy między wierzycielem a poręczycielem zawieranej bez zgody dłużnika, który może nawet o niej nie wiedzieć. W umowie tej poręczyciel może zastrzec, że udziela poręczenia, ale tylko do określonej kwoty. Będzie ona wówczas wyznaczać górną granicę jego zobowiązania, nawet gdyby główny dług okazał się o wiele wyższy. Poręczenie można też ograniczyć terminem poprzez wskazanie, że poręczyciel będzie ponosił odpowiedzialność tylko za zobowiązania, które przed jego upływem stały się wymagalne, dotyczy to na przykład płatnego w ratach kredytu. Po upływie wskazanego w umowie terminu poręczyciel jest wolny od odpowiedzialności, jeśli wszystkie wcześniej wymagalne zobowiązania zostały spłacone przez dłużnika.

Ponieważ odpowiedzialność dłużnika i poręczyciela jest odpowiedzialnością solidarną, wierzyciel może żądać zapłaty wymagalnego długu bezpośrednio od poręczyciela, nie próbując nawet dochodzić jego zapłaty od dłużnika. W tym miejscu poręczyciel negocjujący umowę może nieco zmienić zasady tej odpowiedzialności, umieszczając zapisy kształtujące jego odpowiedzialność jako posiłkową. Polegać to może na zastrzeżeniu, że poręczyciel będzie odpowiadał dopiero, gdy egzekucja z majątku dłużnika okaże się bezskuteczna albo bezskuteczne okażą się próby zaspokojenia się z prawnych zabezpieczeń wierzytelności. Wówczas poręczyciel ma gwarancję, że w pierwszej kolejności egzekucja wierzytelności zostanie skierowana do majątku dłużnika lub osób trzecich, które udzieliły zabezpieczenia. Można też uzależnić odpowiedzialność poręczyciela od dokonania takich czynności przez wierzyciela, jak na przykład przedstawienie poręczycielowi dowodu wezwania dłużnika do zapłaty, dostarczenie dokumentów, z których wynika opóźnienie dłużnika.

Istniejące możliwości negocjacji umowy bywają jednak w praktyce dość mocno ograniczone faktem posługiwania się przez różne instytucje wzorcami umów, od których odstępstwa nie są mile widziane, co nie oznacza, że niemożliwe.

Jeśli doszło już do sytuacji, w której wierzyciel dochodzi zapłaty od poręczyciela, ten ostatni może nadal podejmować działania zmierzające do zredukowania bądź wyłączenia swojej odpowiedzialności. Przydatna jest tutaj dobra znajomość sytuacji osoby, za którą poręczył. Poręczycielowi, mimo że nie jest głównym dłużnikiem, przysługuje bowiem prawo podnoszenia wszystkich argumentów niweczących, ograniczających czy też odraczających odpowiedzialność za dług, a przysługujących dłużnikowi głównemu - tak jakby to były jego własne zarzuty. Poręczyciel może na przykład potrącić wierzytelność przysługującą dłużnikowi głównemu względem wierzyciela. Może odmówić zapłaty, powołując się na niespełnienie świadczenia wzajemnego przez wierzyciela czy też podnieść zarzut przedawnienia.

Naruszenia przez wierzyciela jakichkolwiek postanowień umowy zawartej z dłużnikiem głównym, które mogą mieć wpływ na wysokość czy też termin wykonania zobowiązania, mogą być wykorzystane przez poręczyciela. Poręczyciel nie traci powyższych zarzutów, chociażby dłużnik zrzekł się ich albo uznał roszczenie wierzyciela.

Ponadto - co należy wyraźnie wskazać - poręczycielowi przysługują jego własne zarzuty. Mimo że spłaca cudzy dług, poręczyciel wykonuje tak naprawdę własne zobowiązanie wynikające z umowy poręczenia. Jeśli wobec wierzyciela przysługuje jemu samemu wierzytelność, może ją też potrącić. Może podnosić też zarzuty wynikające z samej umowy poręczenia, włączając w to zarzut nieważności tej umowy.

Wskazać też należy, że poręczyciel nie odpowiada za zobowiązanie w zakresie, w jakim zostało zwiększone po udzieleniu poręczenia, na podstawie czynności między wierzycielem i dłużnikiem, jeśli nie wyraził na nią zgody. Przykładowo - zmiana warunków umowy o kredyt polegająca na zwiększeniu kwoty kredytu lub wydłużeniu terminu jego spłaty dokonana bez zgody poręczyciela nie zwiększa jego odpowiedzialności. Odpowiada on wówczas nadal w zakresie, jaki przyjął na siebie w umowie poręczenia. Natomiast odwrotne działania dokonane między wierzycielem a dłużnikiem - zmniejszające zakres odpowiedzialności, odnoszą skutek względem poręczyciela i zastosowanie ma tu ogólna zasada, zgodnie z którą o zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga każdoczesny zakres zobowiązania dłużnika.

Z chwilą wykonania zobowiązania przez poręczyciela, ustaje obowiązek spłaty długu przez dłużnika. Dobrą wiadomością jest to, że obowiązek ten ustaje jedynie wobec wierzyciela. Bowiem w jego miejsce wchodzi obowiązek spłaty długu poręczycielowi i to w takiej wysokości, w jakiej poręczyciel sam go spłacił. Poręczyciel wchodzi bowiem z mocy ustawy w prawa zaspokojonego wierzyciela i kontynuuje nawiązany przez niego stosunek prawny. Stosunek ten trwa aż do czasu uzyskania świadczenia od dłużnika. Niestety, gorszą wiadomością jest ta, że przedawnienie tak uzyskanej przez poręczyciela wierzytelności nie biegnie od nowa, od momentu wstąpienia w prawa wierzyciela, ale biegnie w dalszym ciągu. Przedawnienie roszczenia poręczyciela następuje w tym samym terminie co przedawnienie roszczenia wierzyciela, w którego prawa poręczyciel wstąpił. Roszczenia banku, jako że są związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, przedawniają się bowiem z upływem 3 lat.

Warto tu jednak zaznaczyć, że przedawnienie wierzytelności banku przerywa złożenie wniosku o nadanie bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Żeby zdążyć przed przedawnieniem, poręczyciel powinien przerwać jego bieg. Może to zrobić na przykład poprzez wniesienie do sądu pozwu o zapłatę przeciwko dłużnikowi, zawezwanie do próby ugodowej, wszczęcie mediacji.

Innym sposobem jest wcześniejsze zawarcie przez poręczyciela z dłużnikiem umowy stanowiącej samodzielną podstawę do dochodzenia roszczeń od dłużnika, np. umowy zlecenia udzielenia poręczenia. Na jej podstawie przysługuje poręczycielowi zwrot spłaconego długu, a bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia zapłaty. Przy tym, jeśli umowa nie została zawarta przez poręczyciela w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, termin przedawnienia wynosi 10 lat.

W związku z tym, że poręczyciel po spłaceniu długu wstępuje w sytuację prawną wierzyciela, może korzystać także z zabezpieczeń, które były na jego rzecz ustanowione. Jeśli więc poręczył kredyt hipoteczny, po jego spłacie nabędzie hipotekę na nieruchomości, która pierwotnie była ustanowiona na rzecz banku. Jeśli wierzytelność zabezpieczona była zastawem rejestrowym, poręczyciel stanie się zastawnikiem uprawnionym do zaspokojenia się z przedmiotu zastawu. Może on złożyć wniosek o wpisanie siebie jako wierzyciela hipotecznego bądź zastawnika, dołączając odpowiednie dokumenty.

Wierzyciele, na przykład bank nie powinny, w razie spłaty, wierzytelności przez poręczyciela, wydawać dłużnikowi dokumentów potwierdzających zaspokojenie wierzytelności i zgody na wykreślenie hipoteki bądź zastawu, o czym poręczyciel chcący z tych zabezpieczeń korzystać może wierzycielowi na wszelki wypadek przypomnieć.

Poręczyciel przelał na rzecz banku kwotę niespłaconego przez dłużnika kredytu po upływie 2,5 roku od dnia wskazanego jako termin spłaty kredytu. W dniu wpłaty poręczyciel wstąpił w prawa banku w zakresie spłaconej wierzytelności, jednakże jej przedawnienie nastąpi już po upływie 6 miesięcy od tego momentu.

Monika Radomska

radca prawny

876-887 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).