Jak odpowiada za długi spadkowe osoba, która odrzuciła spadek

Do chwili przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku. Natomiast od chwili przyjęcia spadku odpowiada za nie z całego swojego majątku.

Zakres odpowiedzialności za zobowiązania, których podmiotem był zmarły, oraz charakter tej odpowiedzialności zależą więc od tego, czy spadkobierca złożył oświadczenie o przyjęciu spadku.

Odpowiedzialność jest inna przed przyjęciem spadku, a inna po jego przyjęciu i zależy od tego, czy nastąpił już podział majątku spadkowego.

Jeżeli zaś spadkobierca odrzucił spadek, wówczas traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Długi spadkowe zapłacą wówczas spadkobiercy, którzy przyjęli spadek.

Spadek otwiera się w chwili śmierci spadkodawcy i w tym momencie wszystkie prawa i obowiązki majątkowe o charakterze cywilnoprawnym zmarłego wchodzą w skład masy spadkowej.

Spadkobiercami mogą być: osoby fizyczne, które żyją w chwili otwarcia spadku, osoby prawne, które wówczas istnieją, a także dzieci, które były już poczęte, pod warunkiem że urodzą się żywe. W razie braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. W tym przypadku gmina jest spadkobiercą ustawowym zmarłego. Gdyby zaś miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy w kraju nie udało się ustalić lub znajdowało się ono za granicą, wówczas spadkobiercą ustawowym zostaje Skarb Państwa.

Spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, czyli w dniu, który został wskazany w akcie zgonu lub ustalonym jako chwila domniemanej śmierci w prawomocnym postanowieniu o uznaniu za zmarłego. Prawa i obowiązki wchodzące w skład spadku nabywa automatycznie, bez względu na to, czy złożył oświadczenie o przyjęciu spadku, a nawet wówczas, gdy dowiedział się o tym, że spadkodawca już nie żyje, a on został jego spadkobiercą.

Spadkobierca może: przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, przyjąć go z ograniczeniem tej odpowiedzialności albo odrzucić go. Oświadczenie w tej sprawie powinien złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Gdyby zaś w tym czasie nie złożył żadnego oświadczenia, wówczas przyjmuje się, że przyjął spadek bez ograniczenia za długi (jest to tzw. proste przyjęcie spadku).

Skarb Państwa i gmina nie mogą odrzucić spadku, który przypadł im z mocy ustawy. Nie składają też oświadczenia o przyjęciu spadku i uważa się, że przyjęły go z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi.

Wprawdzie spadkobierca z mocy prawa nabywa spadek w dniu śmierci spadkodawcy, ale nie jest to nabycie definitywne, ponieważ przysługuje mu prawo, aby ten spadek odrzucić.

Przez sześć miesięcy, od chwili gdy dowiedział się o swoim powołaniu do spadku albo do momentu złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku (gdy nastąpiło to przed upływem tych sześciu miesięcy), spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku. Oznacza to w praktyce, że masa spadkowa oraz majątek osobisty spadkobiercy stanowią odrębne masy spadkowe. Dlatego w tym czasie egzekucja długów spadkodawcy nie może być kierowana, do majątku osobistego spadkobiercy. Takie same zasady obowiązują wówczas, gdy po zadłużonym spadkodawcy spadek dziedziczy kilku spadkobierców. Aż do momentu złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku odpowiedzialność każdego z nich za długi spadkowe zostaje ograniczona tylko do wartości spadku.

W tym czasie spadkobierca nie może też sprzedać spadku, udziału w spadku, przedmiotu należącego do spadku ani udziału w tym przedmiocie. Chodzi tu o takie zbycie, które wykracza poza konieczność wynikającą ze zwykłego zarządu spadkiem.

Dopiero złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku albo upływ sześciu miesięcy i nieodrzucenie spadku w tym czasie spowoduje, że spadkobierca nabędzie prawa i obowiązki wchodzące w skład masy spadkowej, a wierzyciele zmarłego mogą domagać się zaspokojenia roszczeń zarówno ze spadku, jak i osobistego majątku spadkobiercy.

Jeżeli spadkobierca odrzucił spadek, wówczas traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, zostaje wyłączony od dziedziczenia oraz nie nabywa żadnych praw i obowiązków wchodzących w skład spadku. Dlatego nie płaci żadnych długów zmarłego ani nie reguluje innych jego roszczeń.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku może złożyć zarówno spadkobierca testamentowy, jak i ustawowy. Natomiast w imieniu dziecka, które nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, składają je rodzice lub opiekunowie za zezwoleniem sądu opiekuńczego. W ten sposób można uniknąć sytuacji, w której zadłużony spadek przypadnie dziecku spadkodawcy ustawowego, który odrzuci go.

Zrzec się spadku może tylko ten spadkobierca, który doszedł do spadku, a nie np. został uznany za niegodnego dziedziczenia bądź był spadkobiercą ustawowym, a do spadku został powołany spadkobierca testamentowy. Nie można zrzec się spadku lub udziału w spadku na rzecz innej osoby lub innego spadkobiercy.

Dopiero po przyjęciu spadku lub po upływie terminu na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku spadkobierca może sprzedać spadek, udział w nim albo prawa wchodzące w skład spadku, albo przenieść swoje prawa umową darowizny.

Natomiast spadkobierca ustawowy może zawrzeć umowę w formie aktu notarialnego z przyszłym spadkodawcą i zrzec się w niej dziedziczenia po nim. Taka umowa obejmuje również zstępnych zrzekającego się, którzy zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli spadku.

Może się jednak zdarzyć, że spadkobierca najpierw zarządzał spadkiem, a dopiero potem go odrzucił. Od momentu otwarcia spadku do złożenia oświadczenia o odrzuceniu go traktowany jest tak, jakby prowadził cudze sprawy bez zlecenia. Dlatego powinien działać z korzyścią dla tych spadkobierców, którzy zamiast niego dojdą do spadku. Natomiast w razie wyrządzenia szkody tym spadkobiercom będzie miał obowiązek ją naprawić.

Wierzyciele zmarłego mogą występować z roszczeniami nawet już w okresie od otwarcia do przyjęcia spadku przez spadkodawców. W takiej sytuacji należy złożyć pozew do sądu, a pozwanym jest spadkobierca albo spadkobiercy. Pozwany (pozwani) może domagać się zawieszenia postępowania. Jego wniosek zostanie uwzględniony przez sąd, wówczas gdy powód dochodzi wykonania obowiązku należącego do długów spadkowych, a spadkobierca nie złożył jeszcze oświadczenia o przyjęciu spadku, a termin złożenia takiego oświadczenia jeszcze nie upłynął.

Zdarza się też, że spadkodawca umrze już w toku toczącego się postępowania egzekucyjnego. Gdyby do tego czasu nie byli znani inni spadkobiercy, wówczas na wniosek wierzyciela sąd powinien ustanowić kuratora dla nieznanych spadkobierców. Wierzyciele będą mogli wówczas dalej prowadzić postępowanie egzekucyjne, ale tylko z przedmiotów, które wchodzą w skład spadku.

Natomiast wówczas, gdy spadkobiercy są znani, a spadkodawca miał tytuł egzekucyjny przeciwko zmarłemu, powinien zwrócić się do sądu o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko spadkobiercom. Z kolei spadkobiercy mogą wnosić o zawieszenie postępowania do czasu złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku.

Wierzyciel spadkodawcy może domagać się uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne w stosunku do niego. Powinien to zrobić w ciągu sześciu miesięcy od chwili, w której dowiedział się o odrzuceniu spadku. Z takim żądaniem nie może jednak wystąpić po upływie trzech lat od odrzucenia spadku przez spadkobiercę.

Takie uprawnienia przysługują wierzycielowi, wówczas gdy spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, a wierzytelność wierzyciela, który wystąpił z takim żądaniem, staniała w chwili odrzucenia spadku. Natomiast z żądaniem nie może wystąpić osoba, która nie była jeszcze wierzycielem spadkobiercy, w momencie gdy odrzucał on spadek.

Wierzyciel powinien udowodnić, że na skutek odrzucenia spadku spadkobierca dłużnik stał się niewypłacalny w stopniu wyższym niż wówczas zanim dokonał tej czynności.

Jeżeli sąd uzna oświadczenie o odrzuceniu spadku za bezskuteczne, to nie będzie to miało wpływu na porządek dziedziczenia. Spadkobiercą będzie więc osoba, która doszła do dziedziczenia tylko dlatego, że inny spadkobierca odrzucił spadek. Natomiast ten, kto odrzucił spadek, będzie traktowany tak, jak gdyby nie dożył otwarcia spadku. Wierzyciel będzie mógł żądać zaspokojenia roszczeń od spadkobiercy, który objął spadek tylko dlatego, że inna osoba go odrzuciła. Będzie mógł zaspokoić swoje roszczenia z przedmiotów należących do spadku przed wierzycielami tego spadkobiercy, ponieważ te rzeczy nie weszły do majątku dłużnika spadkobiercy, który spadek odrzucił.

Aby nie dopuścić do egzekucji z masy spadkowej, można zaspokoić roszczenia tego wierzyciela, albo wskazać mu wystarczające do tego celu mienie spadkobiercy, który odrzucił spadek.