Jakim prawom i obowiązkom podlega wykonawca testamentu

Ustanowienie wykonawcy testamentu jest jednym z postanowień testamentowych. Z tego wynika, że może zostać dokonane jedynie w testamencie (nie jest dopuszczalne powołanie wykonawcy testamentu w drodze innej czynności prawnej). Forma testamentu jest przy tym bez znaczenia. Co istotne, nieważność testamentu z jakiegokolwiek powodu pociąga za sobą również nieważność ustanowienia wykonawcy.

Dokonując powołania, najlepiej jest precyzyjnie wskazać osobę wykonawcy, tzn. z imienia i nazwiska, a także podać imiona rodziców i miejsce jego zamieszkania. Testator ma swobodę w zakresie wyboru osoby, którą chce ustanowić wykonawcą testamentu. Decydujące znaczenie ma jego wola. Może więc wskazać do pełnienia tej funkcji zarówno jednego ze spadkobierców, jak i zapisobiercę. Nie ma przeciwwskazań, by powierzono tę rolę osobie trzeciej, która nie jest w ogóle powołana do dziedziczenia ani też nie jest uprawniona z tytułu zapisu. Przepisy prawa spadkowego przewidują jednak pewne ograniczenie. Dotyczy ono posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych. Z przepisów wynika bowiem, że nie może być wykonawcą testamentu, kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. To oznacza, że tej funkcji nie można powierzyć osobie małoletniej lub ubezwłasnowolnionej całkowicie lub częściowo. Może ją pełnić osoba pełnoletnia, która nie została w żaden sposób ubezwłasnowolniona.

Nie ma przeszkód, by jedna osoba ustanowiła więcej niż jednego wykonawcę testamentu, z przypisaniem im niekolidujących ze sobą zadań. Przykładowo jeden z nich może pełnić swoją funkcję w zakresie podlegającego dziedziczeniu przedsiębiorstwa. Z kolei drugi może mieć uprawnienia dotyczące zarządzania pozostałym majątkiem spadkowym.

Osoba, której powierzono funkcję wykonawcy testamentu, powinna postarać się o potwierdzające ten fakt zaświadczenie. Należy w tej sprawie zwrócić się do sądu spadku albo notariusza. Są oni uprawnieni do wydawania takich zaświadczeń. W jego treści powinno znaleźć się imię, nazwisko, miejsce ostatniego zamieszkania oraz data i miejsce śmierci spadkodawcy, imię, nazwisko i miejsce zamieszkania wykonawcy testamentu oraz stwierdzenie, że dana osoba została powołana na wykonawcę testamentu. Jeśli zaświadczenie wydał notariusz, to niezwłocznie zawiadamia o tym sąd spadku, przesyłając odpis tego dokumentu.

Osoba wskazana przez testatora do pełnienia funkcji wykonawcy testamentu może bez podania przyczyn odmówić przyjęcia tego obowiązku. W tym celu powinna w sądzie spadku oświadczyć ustnie do protokołu albo w piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym, że odmawia przyjęcia włożonego na nią obowiązku (może także uchylić się od obowiązku przez pełnomocnika). W razie braku jakiegokolwiek oświadczenia uznaje się, iż przyjęto rolę wykonawcy testamentu.

Osoba sporządzająca testament musi więc liczyć się z tym, że powołany przez nią wykonawca nie przyjmie tej funkcji. W związku z tym dopuszczalne jest ustanowienie wykonawcy testamentu z zaznaczeniem, że gdyby nie chciał on lub nie mógł wykonać związanych z tą funkcją czynności, to wykonawcą tym będzie inna osoba wskazana jednocześnie w testamencie (tzw. wykonawca zastępczy).

Osoba sporządzająca testament może określić zakres uprawnień i obowiązków wykonawcy. Może to zrobić bardzo szczegółowo poprzez wskazanie konkretnych czynności, jakie ma podjąć wykonawca. W przypadku gdy testator tylko ogólnie określi zadania wykonawcy testamentu, zastosowanie znajdą odpowiednie przepisy prawa spadkowego. Zgodnie z ich postanowieniami wykonawca powinien zarządzać majątkiem spadkowym (jest jego posiadaczem do chwili działu spadku), spłacić długi spadkowe, realizować wierzytelności spadkowe, w szczególności wykonać zapisy i polecenia. Poza tym do jego zadań należy wydanie spadkobiercom majątku spadkowego zgodnie z wolą spadkodawcy i przepisami. Wykonawca testamentu może także pozywać i być pozywanym w sprawach wynikających z zarządu spadkiem, a także pozywać w sprawach o prawa należące do spadku i być pozywanym w sprawach o długi spadkowe. Może więc być stroną postępowania rozpoznawczego. Co więcej, w kodeksie postępowania cywilnego uregulowano możliwość jego udziału w postępowaniu egzekucyjnym.

Do wzajemnych roszczeń między spadkobiercą a wykonawcą testamentu wynikających ze sprawowania zarządu spadkiem stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu za wynagrodzeniem.

Zwykle wykonawca pobiera wynagrodzenie za wywiązanie się ze swoich obowiązków. Inaczej jest tylko w przypadku, gdy w treści testamentu wyraźnie zaznaczono, że ma on pełnić swoją funkcję nieodpłatnie. Koszty zarządu majątkiem spadkowym oraz wynagrodzenie wykonawcy testamentu należą do długów spadkowych.

Wykonawca testamentu jest powoływany po to, by wykonać określone zadania. Można więc stwierdzić, że jego rola kończy się, gdy wykona wszystkie nałożone na niego obowiązki. Najczęściej następuje to z chwilą działu spadku. Wówczas majątek spadkowy przechodzi ostatecznie na spadkobierców, którzy sami mogą nim zarządzać, bez pośrednictwa wykonawcy. Z ważnych powodów także sąd może zwolnić wykonawcę testamentu. W przepisach nie określono, co trzeba rozumieć przez ważny powód. Należy to do oceny sądu indywidualnie w każdej sprawie. Nie ulega jednak wątpliwości, że ważnym powodem będzie niewłaściwe zarządzanie spadkiem czy też narażanie spadku na szkody. Do powodów uzasadniających zwolnienie można też zaliczyć brak możliwości wypełniania obowiązków wykonawcy, np. ze względu na chorobę, czy też wyjazd za granicę itp.

Z wnioskiem o zwolnienie wykonawcy testamentu z jego funkcji może wystąpić do sądu każda osoba, która ma w tym interes, w szczególności spadkobiercy, zapisobiercy, osoby zainteresowane wykonaniem poleceń, jak również sam wykonawca. Rozstrzygnięcie wniosku następuje po wysłuchaniu wykonawcy testamentu.

Z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu wykonawca traci przydane mu uprawnienia i zostaje zwolniony z ciążących na nim obowiązków. Powinien więc zwrócić zaświadczenie o swych uprawnieniach.