6 sposobów na rozdzielność majątkową małżonków

Z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami powstaje z mocy ustawy wspólność majątkowa, która obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. W ten sposób powstanie w przyszłości majątek wspólny obojga małżonków. Aby temu zapobiec, mogą jeszcze przed zawarciem małżeństwa zawrzeć w formie aktu notarialnego umowę majątkową, w której rozszerzą lub ograniczą wspólność ustawową albo ustanowią rozdzielność majątkową bądź rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Umowę tę mogą zawsze odwołać albo zmienić. Gdy wybiorą ustawową rozdzielność majątkową, to wówczas po ślubie nie powstanie już między nimi wspólność majątkowa, lecz każde z nich będzie tworzyło swój majątek osobisty. Współwłaścicielami jakiejś rzeczy mogą zostać tylko wówczas, gdy zakupią ją razem albo otrzymają ją wspólnie w spadku bądź jako darowiznę.

Umowę o rozdzielności majątkowej zawsze musi sporządzić notariusz w formie aktu notarialnego. Zawarta w innej formie, np. ustnej lub pisemnej, nie będzie ważna, nie wywoła skutków prawnych i nie spowoduje np. powstania rozdzielności majątkowej albo rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. W takim przypadku między małżonkami z chwilą zawarcia związku małżeńskiego powstanie wspólność majątkowa. Intercyzę można zawrzeć zarówno przed ślubem konkordatowym, tzw. cywilnym, jak i wówczas, gdy małżonkowie decydują się na dwa śluby: cywilny i zawarty w kościele.

Już po ślubie małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego ustanowić rozdzielność majątkową. Do zawarcia tej umowy nie ma żadnego znaczenia, jak długo trwa już małżeństwo i jak dużego majątku wspólnego małżonkowie już się dorobili. Decyzję o ustanowieniu rozdzielności majątkowej w czasie trwania małżeństwa muszą podjąć oboje. Nie może zostać ona wprowadzona umową zawartą w formie aktu notarialnego sporządzoną wyłącznie na żądanie jednego z nich i zawierającą oświadczenie woli tylko jednego małżonka.

W razie umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej mąż i żona zachowują zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i nabyty później, a także zarządzają samodzielnie swoim majątkiem.

Intercyza może zostać zmieniona lub rozwiązana. Gdy nastąpi to w czasie trwania małżeństwa, to wówczas między małżonkami powstanie wspólność ustawowa. Małżonkowie mogą jednak postanowić inaczej.

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje z mocy ustawy wspólność majątkowa, do której należą m.in. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i osobistego każdego małżonka, środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków. Natomiast do majątku osobistego należą m.in. przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę (chyba że spadkobierca lub darczyńca inaczej postanowił), a także nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej.

Umowę o rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków można zawrzeć w formie aktu notarialnego jeszcze przed ślubem lub w trakcie trwania małżeństwa.

Od momentu jej zawarcia mąż i żona nabywają swój majątek osobisty, a dorobkiem każdego z nich jest rzeczywisty wzrost wartości jego majątku, jaki powstał już po zawarciu umowy majątkowej. Jego wartość oblicza się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności majątkowej i według cen z chwili rozliczenia.

Po ustaniu rozdzielności majątkowej małżonek, którego dorobek jest mniejszy, ma prawo żądać od drugiego zapłaty lub przeniesienia prawa i w ten sposób doprowadzić do wyrównania różnicy wartości między dorobkami małżonków. Spór między małżonkami co do sposobu lub wysokości wyrównania rozstrzyga sąd. W uzasadnionych przypadkach mąż (żona) ma prawo żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków (np. wówczas, gdy jeden z małżonków trwonił majątek i nie wykorzystywał możliwości zarobkowych).

Dorobek obejmuje oddzielnie majątek każdego małżonka. Na przykład stanowią go uzyskane przez żonę (męża) odsetki od sumy pieniężnej, jaką ulokowała na rachunku bankowym. Strony mogą również umówić się, jaki majątek stanowi dorobek. Zazwyczaj pomija się wówczas rzeczy nabyte przed zawarciem umowy lub w zamian za nie dolicza się wartość darowizn dokonanych przez małżonka oraz usług, nakładów i wydatków świadczonych przez jednego na rzecz majątku drugiego. Wyrównanie dorobków następuje w drodze umowy między małżonkami.

Z ważnych powodów mąż lub żona mogą wystąpić do sądu o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Mogą to zrobić nawet wówczas, gdy drugi małżonek nie zgadza się na taką rozdzielność. Żądanie ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej nie musi się łączyć ze złożeniem pozwu o rozwód lub separację.

Ustanowienia rozdzielności może się domagać nawet wierzyciel jednego z małżonków. Musi wówczas uprawdopodobnić, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego małżonków.

Rozdzielność majątkowa powstanie wówczas z dniem oznaczonym w wyroku. Natomiast w wyjątkowych przypadkach sąd może ustanowić ją z dniem wcześniejszym niż wytoczenie powództwa, szczególnie wówczas, gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu.

Ważne powody do ustanowienia rozdzielności majątkowej wykazuje Sąd Najwyższy w orzecznictwie. Chodzi tutaj o zachowanie się męża lub żony, które prowadzi do trwonienia majątku wspólnego na skutek hulaszczego trybu życia, alkoholizmu, rażącej niegospodarności, uchylanie się od pomnażania tego majątku lub zatrzymanie go wyłącznie dla siebie i niedopuszczenie drugiego do korzystania z niego, a nawet separacja faktyczna małżonków. Natomiast do ważnych powodów nie zalicza się okoliczności niezawinionych, np. długotrwałej choroby.

Małżeństwo ustaje w razie orzeczenia rozwodu, uznania małżonka za zmarłego lub śmierci jednego z nich. Może również zostać unieważnione przez sąd.

Ustanie lub unieważnienie małżeństwa powoduje, że z mocy prawa ustaje wspólność majątkowa, o ile małżonkowie jej już wcześniej nie ustanowili, zawierając intercyzę u notariusza, lub nie orzekł jej sąd. Od tego momentu małżonkowie wypracowują swój majątek osobisty.

Na wniosek małżonka sąd może nawet w wyroku rozwodowym podzielić majątek wspólny (który wypracowali małżonkowie w czasie trwania małżeństwa), gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Natomiast zawsze już po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego każdy z rozwiedzionych małżonków może wystąpić do sądu, aby w odrębnym postępowaniu dokonał tego podziału.

Dopiero po ustaniu wspólności majątkowej (ustawowej) małżonek może wystąpić o podział majątku wspólnego. Sąd ustala wówczas, co wchodzi w jego skład, i dzieli go na dwie równe części, ponieważ przyjmuje się, że oboje małżonkowie mają równe części w majątku wspólnym. Natomiast z ważnych powodów każdy z nich może wnioskować podział na dwie nierówne części, np. gdy każdy przyczynił się w różnym stopniu do powstania tego majątku.

Orzeczenie separacji spowoduje z mocy prawa ustanie między małżonkami rozdzielności majątkowej. Małżonkowie wnioskujący o separację nie muszą więc domagać się dodatkowo ustalenia tej rozdzielności.

Natomiast w razie tzw. separacji faktycznej, co do której nie orzekał sąd, a która istnieje między małżonkami, trzeba wystąpić do sądu o orzeczenie rozdzielności majątkowej.

Zdarza się, że separacja orzeczona przez sąd zostaje zniesiona. Wtedy automatycznie powstanie między małżonkami ustawowy ustrój majątkowy. Dopiero na ich zgodny wniosek sąd może orzec o utrzymaniu między nimi rozdzielności majątkowej.

W razie orzeczenia separacji automatycznie następuje rozdzielność majątkowa. Strony nie muszą więc dodatkowo składać do sądu wniosku w tej sprawie. Z mocy prawa rozdzielność powstaje również w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków. Natomiast gdy ubezwłasnowolnienie zostanie uchylone lub postępowanie upadłościowe umorzone lub zakończone, to powstanie między małżonkami przymusowy ustrój majątkowy.

malgorzata.piasecka@infor.pl

Art. 31-61 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.).