Jak ustalić wynagrodzenie, zawierając umowę o roboty budowlane

W umowie o roboty budowlane stosuje się takie same rodzaje wynagrodzenia jak w umowie o dzieło: kosztorysowe i ryczałtowe. Dopuszczalny jest także inny sposób określenia wynagrodzenia, np. wynagrodzenie mieszane.

Wynagrodzenie to ustalane jest na podstawie zestawienia planowanych prac i przewidywanych kosztów. W praktyce sporządza się zestawienie określonych jednostek materiału (np. kilogramy, litry, sztuki) oraz jednostek pracy (np. godziny pracy) potrzebnych do wykonania określonych robót budowlanych oraz wskazuje się koszt tych jednostek. Mechanizm polega zasadniczo na tym, że koszt poszczególnych jednostek jest niezmienny, natomiast sama liczba jednostek może się zmienić w toku wykonywania robót budowlanych. Ostateczne wynagrodzenie odpowiada zatem iloczynowi jednostek, które zostały faktycznie wykorzystane do wykonania określonych robót oraz ich wartości. Zaletą wynagrodzenia kosztorysowego jest możliwość precyzyjnej wyceny za jego pomocą faktycznie wykonanej pracy. Wadą jednak jest brak możliwości dokładnego ustalenia wynagrodzenia, które zostanie uiszczone.

Jest to stałe, z góry ustalone wynagrodzenie, które będzie wypłacone za wykonanie określonych robót budowlanych. Pamiętać przy tym należy, że zakres robót budowlanych każdorazowo określa dokumentacja dotycząca tych robót, a w szczególności projekt budowlany, do którego wprost odnosi się art. 647 kodeksu cywilnego, a który na podstawie art. 648 par. 2 k.c. stanowi część składową umowy o roboty budowlane. Niewątpliwą zaletą wynagrodzenia ryczałtowego jest to, że od początku wiadome jest, jaka kwota zostanie uiszczona za wykonane roboty budowlane. Jako wadę można natomiast postrzegać to, że kwota ta nie musi odpowiadać rzeczywistej wartości wykonanych robót.

Możliwe jest także inne określenie wynagrodzenia. Często spotykane jest przykładowo wynagrodzenie mieszane, polegające na tym, że co do zasady rozliczenie następuje tak jak przy wynagrodzeniu kosztorysowym, jednak nie może ono przekroczyć wartości maksymalnej przyjętej w umowie. Do pewnego pułapu wynagrodzenie jest zatem kosztorysowe, ale w przypadku jego wyrównania lub przekroczenia zamienia się w ryczałt określony maksymalną kwotą przyjętą w umowie. Jest to ciekawe rozwiązanie godzące zwykle interesy obu stron umowy.

W interesie obu stron umowy jest dokładne określenie zasad dotyczących wysokości wynagrodzenia, ewentualnie sposobu ustalenia tej wysokości, sposobu i terminu jego zapłaty, a także określenie możliwości zmiany wysokości wynagrodzenia w trakcie trwania umowy. Dokładne uregulowanie powyższych kwestii wykluczy lub przynajmniej znacznie zmniejszy możliwość wystąpienia w tym zakresie nieporozumień lub nawet sporów.

Podobnie jak w przypadku charakteru umowy o roboty budowlane, tak i do możliwości dokonywania zmian wynagrodzenia w tej umowie prezentowane były różne poglądy. Każdorazowo pierwszeństwo będą miały jednak uregulowania znajdujące się w samej umowie (stąd tak ważna jest jej redakcja, najlepiej przy udziale wyspecjalizowanego prawnika). Dopiero w razie braku odpowiednich postanowień umownych należy poszukiwać innych rozwiązań "ratujących sytuację". Zasygnalizowane na początku rozbieżności zdań, zostały w końcu usunięte uchwałą składu 7 sędziów SN z 29 listopada 2009 r., III CXP 41/09, w której dopuszczono możliwość stosowania art. 629 k.c. i art. 632 par. 2 k.c. dotyczących umowy o dzieło, w drodze analogii do umowy o roboty budowlane.

Jeżeli strony określiły wynagrodzenie na podstawie zestawienia planowanych prac i przewidywanych kosztów (wynagrodzenie kosztorysowe), a w toku wykonywania dzieła zarządzenie właściwego organu państwowego zmieniło wysokość cen lub stawek obowiązujących dotychczas w obliczeniach kosztorysowych, każda ze stron może żądać odpowiedniej zmiany umówionego wynagrodzenia. Nie dotyczy to jednak należności uiszczonej za materiały lub robociznę przed zmianą cen lub stawek.

Jeżeli jednak wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę.

Oznacza to, że nawet w braku odpowiednich postanowień umownych strony mogą skutecznie domagać się przed sądem dostosowania wynagrodzenia kosztorysowego do zmienionych stawek urzędowych (np. podatku VAT) oraz podwyższenia wynagrodzenia ryczałtowego - w razie zmiany stosunków grożących wykonawcy rażącą stratą.

Nierozstrzygnięte pozostaje natomiast pytanie, co ze stosowaniem w drodze analogii innego przepisu dotyczącego wynagrodzenia w umowie o dzieło - art. 630 k.c. regulującego możliwość dokonywania zmian w wynagrodzeniu kosztorysowym w zależności od tego, która strona sporządziła kosztorys. Logiczne i konsekwentne byłoby dopuszczenie analogii i w tym zakresie. Jednakże z uwagi na fakt, że wspomnianego przepisu nie dotyczy uchwała SN, bezpieczniej będzie dokładnie regulować w samej umowie zagadnienia związane ze stosowaniem zasad podobnych do tych określonych w art. 630 k.c. (oczywiście jeżeli taka będzie wola stron).

Przyjęcie określonego rodzaju wynagrodzenia w umowie o roboty budowlane ma istotne znaczenie także w przypadku zamówień publicznych, w trybie których zawierane jest gros takich umów. Przede wszystkim, z uwagi na treść art. 144 ustawy z 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (p.z.p.), możliwości dokonywania istotnych zmian w umowie, w tym dotyczących wynagrodzenie, powinny zostać wskazane już w ogłoszeniu o zamówieniu lub w specyfikacji istotnych warunków zamówienia, wraz z określeniem warunków tych zmian. W przeciwnym razie dokonanie zmian nie będzie możliwe, także poprzez zastosowanie art. 629 k.c. oraz art. 632 par. 2 k.c. (przepisy p.z.p. mają pierwszeństwo przed przepisami k.c., gdyż zgodnie z art. 139 par. 1 p.z.p. przepisy k.c. stosuje się tylko wtedy, gdy przepisy p.z.p. nie zawierają odmiennych regulacji).

Należy też mieć świadomość, że jeżeli zamawiający zdecyduje się na wynagrodzenie kosztorysowe, to niezwykle istotne będą kosztorysy składane przez wykonawców wraz z ofertami. Kosztorysy te decydować będą bowiem o treści oferty. W praktyce w kosztorysach składanych wraz z ofertami występuje wiele błędów, także z powodu mało precyzyjnej redakcji specyfikacji istotnych warunków zamówienia (SIWZ) przez zamawiającego. Tego rodzaju błędy powodują, że oferta jest niezgodna z treścią SIWZ (tak np. wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z 5 października 2009 r., KIO/UZP 1324/09). Przy czym nie zawsze będzie istniała możliwość skorygowania omyłek w kosztorysach na podstawie art. 87 ust. 2 p.z.p., a zatem istnieje realna groźba odrzucenia oferty (art. 89 ust. 1 pkt 2 p.z.p). Z tego powodu niezwykle ważne jest precyzyjne redagowanie SIWZ - tak aby wykonawcy wiedzieli, co wyceniać - oraz dokładne i precyzyjne redagowanie kosztorysów z uwzględnieniem wszystkich zmian wprowadzonych do SIWZ, tak aby nie zawierały one błędów.

Inaczej sytuacja wygląda w przypadku wynagrodzenia ryczałtowego. Tutaj podstawowym dokumentem jest dokumentacja projektowa, a jeżeli wykonawca wskazuje w swojej ofercie określoną cenę, należy przyjąć, że dotyczy ona wykonania kompletnego przedmiotu zamówienia - bez względu na to, czy w kosztorysie dołączonym do oferty wycenione zostały wszystkie prace. W tym przypadku kosztorys ma bowiem jedynie charakter pomocniczy, ułatwiający obliczenie ceny, ale nieprzesądzający o treści zobowiązania wykonawcy. O treści tego zobowiązania przesądza bowiem wyłącznie jedna kwota wskazana w ofercie jako wynagrodzenie (np. wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z 1 grudnia 2009 r., sygn. akt KIO/UZP 1493/09).

@RY1@i02/2010/164/i02.2010.164.087.006a.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Michał Sowiński, adwokat partner Kancelari Nowosielski Gotkowicz i partnerzy Adwokaci i Radcy Prawni z Gdańska

Michał Sowiński

adwokat partner Kancelari Nowosielski Gotkowicz i partnerzy Adwokaci i Radcy Prawni z Gdańska

Ustawa z 24 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).