Kiedy pracodawca może starać się o pełnomocnika z urzędu

19 kwietnia 2010 r. weszła w życie obszerna nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego. Ma ona znaczenie również dla procesów toczących się przed sądami pracy. Najbardziej istotne zmiany zachodzą w zakresie przyznawania pełnomocnika z urzędu.

Do chwili obecnej przepisy przewidywały, że pracodawca niezależnie od tego, w jakiej formie organizacyjnej działał, mógł domagać się ustanowienia pełnomocnika z urzędu po uprzednim zwolnieniu go od kosztów sądowych. Identyczne rozwiązanie dotyczyło pracowników, w tych procesach, w których występowali po stronie pozwanej. Rozwiązanie to zostało uznane za niekonstytucyjne, dlatego nowelizacja k.p.c. wprowadziła możliwość domagania się ustanowienia pełnomocnika z urzędu niezależnie od tego, czy strona zwolniona jest od kosztów sądowych czy też nie.

Procedura uzyskania pełnomocnika z urzędu dla pracodawcy i pracownika pozwanego przez pracodawcę od 19 kwietnia 2010 r. stała się zatem identyczna jak ta, której dotychczas poddać się musieli pracownicy będący powodami (zwolnieni od kosztów z mocy ustawy).

Warunkiem przyznania pełnomocnika z urzędu jest złożenie wniosku na piśmie (w tym wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów) lub ustnie do protokołu. Zarówno pracodawca będący osobą fizyczną, jak i pozwany pracownik do wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego dołączyć muszą oświadczenie według ustalonego wzoru - obejmujące szczegółowe dane o swoim stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Jeżeli wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego składany jest łącznie z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych, osoba fizyczna dołącza tylko jedno oświadczenie. Nowością jest możliwość ustnego złożenia oświadczenia o stanie majątkowym, gdy sam wniosek składany był ustnie do protokołu.

Pracodawca będący osobą prawną lub jednostką organizacyjną, aby uzyskać pełnomocnika z urzędu, wykazać musi natomiast, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy.

Nowe przepisy pozostawiają w mocy zasadę, iż o potrzebie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego decyduje sąd. Istotną zmianą jest dopuszczalność wskazania we wniosku imienia i nazwiska pełnomocnika, którego chciałaby uzyskać strona. Właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych może uwzględnić taki wniosek i w miarę możliwości, a także w porozumieniu ze wskazanym adwokatem lub radcą prawnym wyznaczyć wskazaną we wniosku osobę do reprezentowania strony.

Zmiany dotyczą również doręczeń w postępowaniu sądowym, które oprócz operatora publicznego (Poczty Polskiej) dokonywać będzie mógł również inny operator pocztowy. Oznacza to, iż awizowane pisma z sądu odbierać się będzie nie tylko na poczcie, ale również w siedzibie innego operatora pocztowego, jeśli to on był dostarczycielem przesyłki. Zmiany te wymagały będą jednak wydania przez ministra sprawiedliwości rozporządzenia określającego szczegółowy tryb doręczania przesyłek przez uprawnione podmioty, co oznacza, iż dokonywania doręczeń przez innych operatorów pocztowych spodziewać się można w okresie późniejszym.

Od 19 kwietnia 2010 r. z większą grzywnę liczyć muszą się te strony procesu toczącego się przed sądem pracy, które nie wykonują zarządzeń sądu. Na podstawie art. 475 k.p.c. sąd władny jest wymierzyć grzywnę w kwocie 5 tys. zł, a nie jak dotąd 1 tys. zł (art. 163 par. 1 k.p.c.). Dotyczy to głównie pracodawców sabotujących przekazywanie żądanych przez sąd dokumentów. Taką samą sankcję sąd zastosować będzie mógł także w stosunku do świadków, którzy nie stawiają się na rozprawy - a w procesach przed sądem pracy są nimi często inni pracownicy zatrudnieni w tym samym zakładzie.

Kolejną zmianą jest ta dotycząca rozpoznawania wniosków pracowników i pracodawców o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej. Dotychczas oddalenie wniosku nastąpić mogło wyłącznie na rozprawie. Obecnie niezależnie od treści rozstrzygnięcia sądu zapaść ono może na posiedzeniu niejawnym.

Istotną nowością jest nałożenie obowiązku zmiany powództwa w piśmie procesowym (art. 193 k.p.c.), które spełniało będzie wszelkie wymogi pozwu. Do chwili obecnej dość często zdarzało się, że pracownicy rozszerzali swoje żądania podczas trwania rozprawy do protokołu. Niemożliwe więc będzie również ustne zastąpienie przez pracownika żądania przywrócenia do pracy na żądanie odszkodowania i odwrotnie.

W orzecznictwie przyjmowano już dotąd, że dowód z przesłuchania stron w procesach z zakresu prawa pracy nie ma charakteru obligatoryjnego. Nowe przepisy jeszcze bardziej rozluźniają obowiązki sądu w tym zakresie, przewidując, iż nawet wtedy gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub w ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, sąd dla wyjaśnienia tych faktów będzie mógł (a nie musiał, jak było dotąd) dopuścić dowód z przesłuchania stron.

Rozwiązaniem, które ma przyspieszyć rozpoznanie spraw jest ograniczenie możności odroczenia publikacji orzeczenia przez sąd maksymalnie na 14 dni i nie więcej niż jeden raz (art. 326 par. k.p.c.). Dotychczas zdarzało się, iż odroczenia takie następowały kilkukrotnie.

Pracodawca pozwał pracownika o zapłatę odszkodowania za umyśle zniszczenie mienia. W pozwie zawarł wniosek o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Sąd uwzględnił ten wniosek. Pracownik przypadkowo dowiedział się o tym i chciałby zaskarżyć to postanowienie, wskazując, iż oparto je na fałszywym oświadczeniu pracodawcy o stanie majątkowym. Pracownik nie będzie miał takiej możliwości, ponieważ nie ma interesu prawnego w kwestionowaniu korzystnego dla pracodawcy rozstrzygnięcia o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu. Wyrazem tego jest wprowadzenie na mocy znowelizowanych przepisów zasady, iż postanowienia w przedmiocie wniosku o ustanowienie pełnomocnika doręcza się tylko stronie, która złożyła ten wniosek (art. 123 k.p.c.). Jeżeli pracownik uważa, że składając wniosek o przyznanie pełnomocnika, pracodawca podał nieprawdziwe dane, może zawiadomić o tym sąd, który może cofnąć ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 120 par. 1 k.p.c.).

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Ustawa z 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. nr 7, poz. 45)