Czy zastawnik może żądać wyłączenia spod egzekucji zajętego przedmiotu

Uzyskanie tytułu wykonawczego przez zastawnika jest możliwe, gdy jego wierzytelność jest wymagalna. Nie zawsze jednak tak jest i nie zawsze leży w interesie zastawnika doprowadzenie do tego, by stała się wymagalna wcześniej, niż to pierwotnie w umowie ustalono. Bywają bowiem takie stosunki prawne, przy których wierzycielowi zależy, aby trwały jak najdłużej. Od tego uzależniona jest wysokość jego wierzytelności, która jest tym większa, im dłużej trwa stosunek prawny, z którego ona wynika.

Przykładem, kiedy wierzycielowi zależy, by stosunek prawny trwał jak najdłużej, jest umowa o kredyt. Bank czerpie korzyści z tego, że przez określony czas kredytobiorca korzysta z oddanych mu do dyspozycji środków, za co zobowiązany jest płacić odsetki kapitałowe, które są wynagrodzeniem banku. Wcześniejsze zaspokojenie powadzi do utraty przez bank tych odsetek za okres od dnia zwrotu kapitału do dnia, w którym zgodnie z umową miała nastąpić jego spłata, czy to w całości, czy też w ratach.

Dlatego w interesie banku nie leży wypowiedzenie umowy o kredyt i postawienie go w stan wymagalności, mimo iż generalnie miałby do tego prawo w razie skierowania egzekucji przez innego wierzyciela do składnika majątku kredytobiorcy stanowiącego przedmiot zabezpieczenia. Zaspokojenie z tego przedmiotu nastąpi bowiem przy uwzględnieniu istniejącego w tym momencie zadłużenia z pominięciem odsetek kapitałowych, należnych w przypadku kontynuacji umowy o kredyt przez czas w niej ustalony.

Sąd Najwyższy w wyroku z 18 lutego 2004 r. (V CK 241/03) stwierdził, że w razie skierowania egzekucji do przedmiotu obciążonego zastawem zastawnik może w drodze powództwa żądać zwolnienia tego przedmiotu od egzekucji, jeśli zabezpieczona zastawem wierzytelność nie jest jeszcze w całości wymagalna. Uprawnienie do żądania zwolnienia od egzekucji daje przepis art. 841 par. 1 kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z nim osoba trzecia może w drodze powództwa żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, jeśli skierowanie do niego egzekucji narusza jej prawa.

W uzasadnieniu SN stwierdził, że w sytuacji gdy zabezpieczona zastawem wierzytelność nie jest w całości wymagalna, udział zastawnika w podziale sumy uzyskanej z egzekucji przedmiotu zastawu nie chroni w pełni jego prawa. W razie zabezpieczenia wierzytelności zastawem prawo zastawnika nie tylko obejmuje pierwszeństwo w egzekucji, ale także prawo zachowania zastawu do czasu wymagalności zabezpieczonej wierzytelności. Podobny pogląd uprzywilejowujący pozycję zastawnika został wyrażony w wyroku SN z 29 listopada 2001 r. (V CKN 616/00).

Te korzystne dla zastawników poglądy Sądu Najwyższego spotkały się niestety z krytycznym przyjęciem przez przedstawicieli doktryny. Główne zarzuty polegają na tym, iż wyłączenie spod egzekucji przedmiotu zastawu nadmiernie uprzywilejowuje zastawnika kosztem innych wierzycieli, którzy nie mogą zaspokoić się z niego w ogóle. A przecież zastaw z założenia gwarantuje pierwszeństwo zaspokojenia przed innymi wierzycielami osobistymi, a nie wyłączenie możliwości zaspokojenia tych ostatnich. Ponadto prawa do zachowania zastawu do dnia wymagalności wierzytelności nie da się wyinterpretować z przepisów regulujących instytucję zastawu. Obciążenie zastawem nie miało z założenia wyłączać przedmiotu spod egzekucji innych wierzycieli, gdyby tak było, ustawodawca wyraźnie by to zaznaczył.

Uznaje się, że wynikające z art. 841 par. 1 k.p.c. powództwo może wytoczyć ten, którego prawa nie są w jakikolwiek inny sposób uwzględnione w postępowaniu egzekucyjnym. Prawa zastawnika uwzględnione są: może on przyłączyć się do egzekucji lub zgłosić swoją wierzytelność na etapie sporządzania planu podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży zastawionej rzeczy. Konieczność nieraz przedwczesnej wymagalności wierzytelności zastawnika nie oznacza naruszenia jego praw. W umowach cywilnoprawnych zasadą jest możliwość spełnienia świadczenia przez dłużnika przed terminem, gdyż termin spełnienia świadczenia w braku odmiennych postanowień uważa się za zastrzeżony na korzyść dłużnika. A zatem sytuacja, w której wierzyciel uzyska świadczenie wcześniej, nie jest sytuacją nietypową. Jeśli z tego powodu dozna szkody, może dochodzić jej naprawienia na zasadach ogólnych.

Mając na uwadze poglądy doktryny, nie można abstrahować od faktu wydania przez Sąd Najwyższy wskazanych wyżej orzeczeń. Nie jest tajemnicą, że dla sądów niższych instancji stanowią one istotną wskazówkę przy orzekaniu. Ponieważ orzekanie odbywa się jednak zawsze w konkretnym stanie faktycznym, można pokusić się o stwierdzenie, że powództwo zastawnika o wyłączenie zajętego przedmiotu zastawu od egzekucji prowadzonej przez innego wierzyciela może być uwzględnione, jeśli okoliczności danej sprawy będą niewątpliwie uzasadniać takie rozstrzygnięcie. Może się to zdarzyć w szczególności gdy:

● wierzytelność zastawnika nie jest wymagalna,

● nie ma podstaw do postawienia wierzytelności w stan natychmiastowej wymagalności bądź jedyną podstawą jest właśnie dokonane zajęcie na rzecz innego wierzyciela,

● postawienie wierzytelności w stan wymagalności spowoduje utratę przez wierzyciela istotnej części świadczeń,

● zajęty przedmiot nie jest jedynym, z którego może być prowadzona egzekucja.

Ponadto nie bez znaczenia jest wartość zajętego przedmiotu zastawu. Jeśli jest ona taka, że nie pozwala na zaspokojenie innych wierzycieli poza zastawnikiem, biorąc pod uwagę istniejącą w danym czasie wysokość jego wierzytelności, warto wyłączyć taką rzecz spod egzekucji. Jej prowadzenie i tak nie zaspokoi wierzycieli osobistych, a jedynie zastawnika, który ponadto w razie doprowadzenia do przedwczesnej wymagalności swojej wierzytelności utraci część świadczeń należnych mu za okres do terminu spłaty, który był określony w umowie. Natomiast wyłączenie spod egzekucji może paradoksalnie polepszyć sytuację wierzycieli osobistych. Nie można bowiem wykluczyć, że dłużnik będzie spłacał wierzytelność zastawnika, wskutek czego ulegać będzie ona stopniowemu zmniejszaniu, aż do jej wygaśnięcia, co uwolni przedmiot zastawu od tego obciążenia, dając wierzycielom osobistym niczym nieograniczoną możliwość zaspokojenia się z tego przedmiotu.

Powództwo o wyłączenie zajętego przedmiotu od egzekucji, zwane powództwem ekscydencyjnym, może być wytoczone najwcześniej po wszczęciu egzekucji, lecz nie później niż na miesiąc od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa. Może je wytoczyć wyłącznie osoba trzecia, nie będąca stroną właściwego postępowania egzekucyjnego.

@RY1@i02/2010/071/i02.2010.071.087.006a.001.jpg@RY2@

Monika Radomska, radca prawny Centrum Zabezpieczeń Banku Zachodniego WBK

Monika Radomska

radca prawny Centrum Zabezpieczeń Banku Zachodniego WBK

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).