Zastaw rejestrowy nie zawsze jest skuteczny

Zastawnik nie może przejąć przedmiotu zastawu, jeżeli w czasie trwania umowy zastawu rejestrowego została wszczęta egzekucja komornicza obejmująca jego przedmiot. Dowodzi to, że instytucja zastawu rejestrowego, do ustanowienia której bardzo się dążyło, twierdząc, że rozwiąże to wszystkie problemy systemu zabezpieczeń, nie jest jednak tak skuteczna, jak się sądziło.

Umową ze stycznia 2002 r. został ustanowiony zastaw rejestrowy przez spółkę F. na rzecz poprzednika prawnego Pekao Bank Hipoteczny SA i wpisany do rejestru zastawów. Było to zabezpieczenie kredytu w wysokości 4,5 mln euro udzielonego tej spółce przez wspomniany bank. Przedmiotem zastawu było 99 proc. udziałów w spółce FM, córce spółki F. Umowa przewidywała możliwość zaspokojenia się Banku w razie niespłacania kredytu przez przejęcie na własność przedmiotu zastawu. I tak się stało. Gdy kredyt nie był spłacany, Bank wypowiedział umowę kredytu, następnie zapowiedział przejęcie przedmiotu zastawu, a potem złożył oświadczenie o jego przejęciu. Udziały w spółce FM zostały przejęte za cenę nominalną, która podana była w umowie i zaksięgował to na spłatę długu w wysokości 1,5 mln euro. Ponieważ potem udziały te zostały wycenione - zapisy księgowe zostały skorygowane na dzień 31 grudnia 2002 r. do wartości 31 euro. Następnie bank zbył je swojej spółce córce. Ale spółka F., czyli kredytobiorca, była także zadłużona w Spółdzielczym Banku w W. Tu zadłużenia także nie spłacała, więc bank ten wystąpił z wnioskiem do komornika o wszczęcie i prowadzenie egzekucji i w jej wyniku komornik zajął udziały objęte zastawem. A chodziło o centrum handlowe warte, według tego banku, ponad 23 mln zł. Wtedy Bank Hipoteczny wystąpił przeciwko Spółdzielczemu Bankowi w W. i zastawcy o zwolnienie udziałów od egzekucji.

Sąd I instancji oddalił pozew. Stwierdził, że Bank Hipoteczny nie przejął udziałów na własność, bo w świetle ustawy z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów oświadczenie o ich przejęciu było nieskuteczne. Przepisy tej ustawy nie wyłączają bowiem egzekucji z przedmiotu zastawu, ale dają tylko zastawnikowi prawo pierwszeństwa do zaspokojenia się. Bank Hipoteczny odwołał się, ale sąd II instancji oddalił jego apelację, w pełni podzielając pogląd sądu I instancji. Wtedy wniósł skargę kasacyjną. Zarzucał w niej naruszenie art. 22 i 23 wspomnianej ustawy w brzmieniu wówczas obowiązującym, bowiem art. 21a, który wyłącza możliwość zaspokojenia się przez zastawnika m.in. w drodze przejęcia przedmiotu zastawu na własność, jeśli przedmiot ten był przejęty przez komornika albo inny organ egzekucyjny, wszedł w życie w styczniu 2009 r. A więc wcześniej przejęcie było możliwe.

Sąd Najwyższy oddalił skargę. W ustnym uzasadnieniu wyroku pokreślił, że także przed wejściem w życie art. 21a ustawy u zastawie rejestrowym wierzyciel nie mógł zaspokoić się z przedmiotu zastawu, jeżeli został on zajęty przez komornika lub inny organ egzekucyjny. Dlatego do przejęcia przez zastawnika, czyli Bank Hipoteczny nie doszło, a zbycie go jest nieskuteczne wobec wierzycieli, którzy prowadzą egzekucję. Po zajęciu przedmiotu zastawu zastawnik może przyłączyć się do egzekucji. SN odniósł się także do wymogu ścisłego określenia wartości przedmiotu zastawu w umowie zastawniczej. W postanowieniu z 17 lipca 2009 r. (IV CSK 36/09) SN stwierdził, że podana ma być wartość rynkowa, a nie nominalna i z tym stanowiskiem skład orzekający w tej sprawie zgadza się.

Na marginesie SN zauważył, że tak okrzyczana instytucja zastawu rejestrowego, która miała uzdrowić wszystkie problemy systemu zabezpieczeń, nie jest jednak tak skuteczna, jak się wydawało. Jest to sygnał dla ustawodawcy do przemyślenia tej kwestii.