Kto może zastąpić pracownika w sądzie

Pomimo konieczności poniesienia kosztów pomocy prawnej najczęściej spotykaną formą zastępstwa procesowego jest korzystanie przez pracowników z usług adwokata lub radcy prawnego. Pracownik, który pomimo braku środków chciałby wystąpić w sądzie z fachowym pełnomocnikiem, żądać może przyznania mu adwokata lub radcy prawnego z urzędu.

Ustanowienie przez sąd adwokata lub radcy prawnego z urzędu możliwe jest po spełnieniu dwóch warunków. Pierwszy to wykazanie przez pracownika w oświadczeniu zawartym we wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, że nie jest on w stanie samodzielnie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania swojego i rodziny. W oświadczeniu takim powinny znaleźć się szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wnioskodawcy. Jeśli sąd uzna je za niewystarczające, może zażądać od pracownika uzupełnienia wniosku np. poprzez dołączenie dokumentów potwierdzających uzyskiwane dochody i wydatki.

Drugi warunek, od którego spełnienia zależy przyznanie pomocy prawnej z urzędu to uznanie przez sąd, że udział fachowego pełnomocnika w sprawie jest potrzebny. Decydują o tym najczęściej dwie okoliczności. Pierwsza to nieporadność strony. Oceny celowości ustanowienia radcy lub adwokata z tej przyczyny sąd dokona, uwzględniając dotychczasowy sposób prowadzenia procesu przez pracownika, w tym jego aktywność na rozprawach, prawidłowość sporządzania pism procesowych i usuwania na żądanie sądu ich braków formalnych. Ocenie podlega też prawidłowość składania wniosków dowodowych i dochowanie terminów procesowych. O potrzebie ustanowienia pełnomocnika z urzędu świadczą zwykle takie zachowania pracownika, które prowadzą do naruszania jego własnych interesów, bądź wywoływania negatywnych dla siebie skutków procesowych. W orzecznictwie przyjmuje się, że nawet rozpoznanie u wnioskodawcy choroby psychicznej o niewielkim nasileniu lub upośledzenia umysłowego nie jest samo w sobie przesłanką obligującą sąd do uwzględnienia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu (por. wyrok SN z 16 grudnia 1997 r., II UKN 404/97, OSNP 1998/21/641). Najczęściej występującą podstawą przesądzającą o potrzebie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego jest skomplikowany charakter sprawy zarówno pod względem prawnym, jak i faktycznym.

W chwili obecnej pracownik nie ma prawa wyboru konkretnego adwokata lub radcy prawnego. Od 19 kwietnia 2010 r. wchodzi jednak w życie nowa regulacja, zgodnie z którą w przypadku gdy strona wnosząca o wyznaczenie pełnomocnika we wniosku wskazuje adwokata lub radcę prawnego, właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada okręgowej izby radców prawnych, w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym adwokatem lub radcą prawnym, wyznaczy adwokata lub radcę prawnego wskazanego przez stronę.

Pracownik, który nie chce lub nie może korzystać z pomocy adwokata lub radcy prawnego, może być reprezentowany przez inną osobę, na przykład przez przedstawiciela związku zawodowego. Aby mógł on jednak uczestniczyć w sprawie, powinien oprócz przedstawienia wystawionego mu przez pracownika pełnomocnictwa być upoważnionym przez statut związku zawodowego do reprezentowania pracowników przed sądem, lub posiadać upoważnienie statutowych organów tego związku do zastępowania pracownika w procesie (por. uchwała Sądu Najwyższego z 25 sierpnia 1994 r., I PZP 34/94, OSNP 1994/12/188). Pracownik może być ponadto reprezentowany przez inspektora pracy lub przez innego pracownika zakładu pracy, w którym pracownik jest lub był zatrudniony.

Pełnomocnikiem pracownika może też zostać jego małżonek lub inny członek rodziny. W tym drugim przypadku chodzi o rodziców, rodzeństwo lub zstępnych pracownika, czyli jego dzieci czy wnuki oraz osobę pozostającą z nim w stosunku przysposobienia. Pełnomocnikiem nie może zatem zostać babcia, dziadek czy siostrzeniec pracownika ani pozostali członkowi jego rodziny.

Pracownik wystąpił przeciwko pracodawcy o zapłatę nagrody jubileuszowej. Jego teść był kiedyś członkiem zakładowej organizacji związkowej, więc chce ustanowić go pełnomocnikiem w sprawie. Jest to niemożliwe. Pracownika z teściem łączy stosunek powinowactwa. Procedura cywilna nie dopuszcza natomiast możliwości występowania powinowatych w charakterze pełnomocnika. Pracownik nie skorzysta więc także z pomocy zięcia czy szwagra.

Zastąpić pracownika w sądzie może też tzw. współuczestnik sporu: inny pracownik (lub były pracownik) pozwany, bądź wnoszący pozew w tej samej sprawie. Ustawodawca nie rozróżnia przy tym rodzaju współuczestnictwa, zatem pełnomocnikiem może być zarówno współuczestnik materialny, na przykład jeden z kilku pracowników, od których pracodawca dochodzi solidarnie zapłaty za szkodę, jak i współuczestnik formalny, którym może być przykładowo jeden z kilkunastu pracowników dochodzących zaległych wynagrodzeń w sprawach połączonych do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia. W procesach z zakresu prawa pracy ze względu na ich przedmiot praktycznie wykluczona jest natomiast możliwość reprezentowania pracownika przez osobę sprawująca zarząd jego majątkiem lub interesami lub osobę pozostającą z pracownikiem w stałym stosunku zlecenia.

Pracownik nie musi udzielać pełnomocnictwa wybranej przez siebie osobie w jakiś szczególny sposób. Forma jego udzielenia jest dowolna. Dopuszczalne jest zatem udzielenie go w zwykłej formie pisemnej. Pełnomocnictwo może zostać również udzielone przez pracownika ustnie podczas rozprawy i odnotowane w protokole.

Pełnomocnik niebędący adwokatem lub radcą prawnym na żądanie sądu wykazać musi, że jest uprawniony do występowania w procesie. Przedstawiciel związku zawodowego zrobić to może, przedstawiając statut związku lub upoważnienie udzielone przez jego zarząd, a pracownik umowę o pracę.

Pracownik, który zdecydował się na umocowanie w sprawie pełnomocnika, może w praktyce zdać się całkowicie na jego zastępstwo. Każdy pełnomocnik, niezależnie od tego, na jakiej podstawie został ustanowiony uprawniony jest do podejmowania wszystkich czynności procesowych w imieniu pracownika, w tym dotyczących zabezpieczenia i egzekucji, udzielenia dalszego pełnomocnictwa adwokatowi lub radcy prawnemu. A także zawarcia ugody, zrzeczenia się roszczenia albo uznania powództwa, jeżeli czynności te nie zostały wyłączone w danym pełnomocnictwie, odbioru kosztów procesu od strony przeciwnej.

Jedynie do odbioru należności zasądzonych na rzecz pracownika wymagane jest pełnomocnictwo szczególne, udzielone po powstaniu tytułu egzekucyjnego Pracownik musi mieć świadomość tego, że wszystkie pisma procesowe oraz zawiadomienia o terminach rozprawy doręczane będą pełnomocnikowi.

Pracownik może zostać wezwany do osobistego stawiennictwa tylko w celu przeprowadzania przez sąd informacyjnego wysłuchania bądź dowodu z przesłuchania stron. Ze względu na szeroki zakres umocowania pełnomocnika wskazane jest dokładne uzgodnienie z nim taktyki prowadzenia procesu, a w szczególności warunków, na jakich pełnomocnik mógłby zawrzeć ugodę w imieniu pracownika, cofnąć za niego powództwo lub je uznać (gdy pracownik jest stroną pozwaną).

Występujący w sprawie jako pełnomocnik brat pracownika przez niedbalstwo zapomniał wnieść apelację od niekorzystnego wyroku. Pracownik wniósł o przywrócenie terminu, powołując się na brak swojej winy w uchybieniu tego terminu. Wniosek ten zostanie oddalony, ponieważ zawinione uchybienia pełnomocnika nie dają podstaw do przywrócenia pracownikowi terminu procesowego, chociażby on sam nie ponosił żadnej winy (np. postanowienie SN z 15 marca 2000 r., II CKN 554/00 LEX nr 51986).

Pełnomocnikiem pracownik powinien ustanowić osobę, którą darzy zaufaniem, ponieważ po ustanowieniu pełnomocnika wszystkie jego błędy obciążają pracownika. Jako przykład można tu wskazać uchybienie przez pełnomocnika dokonania czynności w terminie

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 87-93, art. 117 par. 5, art. 119 par. 2 art. 465 par. 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Art. 1 ustawy z 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego i niektórych innych ustaw. (Dz.U. z 2010 r. nr 7, poz. 45).