Klient nie może być z góry przegrany

Za zapisy w polisach zmniejszające obowiązki odszkodowawcze ubezpieczyciela PZU został ukarany przez urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Ale też inni ubezpieczyciele narzucają warunki stawiające klientów w pozycji przegranej. W rejestrze niedozwolonych klauzul prowadzonym przez UOKiK znajdują się także postanowienia umów oferowanych przez Wartę, Compensę, Amplico Life, Alians Polska czy ING. Gotowe wzorce umów, które zakłady ubezpieczeń przedstawiają konsumentom, dotyczą ubezpieczeń autocasco, nieruchomości, podróży turystycznych oraz następstw nieszczęśliwych wypadków. I często klient nie ma rzeczywistego wpływu na ich treść, a zapisy narzuca firma ubezpieczeniowa.

Z analizy umów zawieranych np. przez PZU wynika, że umowy o ubezpieczenie autocasco zawierają postanowienia o pomniejszeniu zwrotu kosztów naprawy pojazdu o podatek VAT. Jest to klauzula niedozwolona, ponieważ takie postanowienie stawia ubezpieczonego w niekorzystnej sytuacji. Za poniesioną szkodę powinien otrzymać odszkodowanie w pełnym zakresie.

UOKiK zwrócił też uwagę na klauzulę mówiącą, że ubezpieczeniem AC nie są objęte pojazdy wprowadzone na teren celny Unii Europejskiej, jeśli konsument podał nieprawdziwe dane w zgłoszeniu celnym lub innym dokumencie. Urząd nie kwestionuje obowiązku podania prawdziwych danych, jednak ubezpieczyciel nie sprecyzował, o jakie dokładnie chodzi ani co rozumie przez pojęcie inny dokument. Tym samym przyznał sobie zbyt dużą dowolność w decydowaniu o niewypłaceniu odszkodowania.

Są to typowe działania zakazane w każdych okolicznościach przez ustawę o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (art. 9 ust. 4). Polegają one najczęściej na żądaniu od konsumenta, który wysuwa roszczenie w związku z umową ubezpieczenia, przedstawienia dokumentów. Z tym, że dokumenty te nie są w ogóle istotne dla ustalenia zasadności żądań klienta.

Niezgodne z prawem jest także postanowienie, na mocy którego składka podlegająca zwrotowi, jest ustalana proporcjonalnie do niewykorzystanego okresu ochrony ubezpieczeniowej oraz niewykorzystanej sumy ubezpieczenia. Tymczasem według kodeksu cywilnego składka powinna być oddana proporcjonalnie do niewykorzystanego okresu zawartej umowy. O wysokości zwrotu należnej części składki nie mogą decydować żadne inne czynniki poza okresem niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej.

W konsekwencji wszelkie próby uniknięcia wypłaty odszkodowania i zapisania tego warunku w umowie nie będą wiązać klienta. Obowiązują go natomiast inne postanowienia określające główne świadczenia stron, cenę, składkę, jeśli oczywiście zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

O zmniejszeniu sumy odszkodowań pomyślała też Warta, ale UOKiK zakwestionował następujący zapis: umowa ubezpieczenia może być rozwiązana przez każdą ze stron w drodze pisemnego miesięcznego okresu wypowiedzenia w przypadku wypłaty odszkodowania lub doręczenia przez Wartę odmowy wypłaty. W sytuacji gdy Warta wypłaciła odszkodowanie za szkodę polegającą na zniszczeniu lub uszkodzeniu przedmiotu ubezpieczenia, a przed jego naprawieniem nastąpiła ponowna szkoda obejmująca ten sam przedmiot ubezpieczenia, odszkodowanie wypłaca się w wysokości różnicy, jaka występuje między ustalonym na nowo odszkodowaniem, a odszkodowaniem wypłaconym za poprzednią szkodę.

Warta chciała również uchylić się od odpowiedzialności w sytuacji, gdy poszkodowany był pod wpływem alkoholu, narkotyków lub innych środków odurzających. Z kolei jeszcze do marca 2009 r. Compensa wpisywała do umów klauzulę, że wysokość odszkodowania pomniejsza się o procent udzielonej zniżki za zastosowanie dodatkowych zabezpieczeń, jeżeli nie zadziałały one w momencie zajścia zdarzenia, które spowodowało szkodę (sygn. Amc 83/06). Urząd Ochrony Konkurencji uznał tę klauzulę za niedopuszczalną, gdyż w ewidentny sposób działa ona na niekorzyść klientów.

Zakłady ubezpieczeń stosują niejednoznaczne i nieprecyzyjne postanowienia, umożliwiające dowolną interpretację umów. Największe zastrzeżenia wzbudzają klauzule, których interpretacja na korzyść ubezpieczyciela może pozbawić konsumenta wypłaty świadczenia. Nie wolno na przykład odmówić wypłaty, jeśli nieszczęśliwe zdarzenie wystąpiło w następstwie bliżej nieokreślonego nieuzasadnionego nieskorzystania z porady lekarskiej. W konsekwencji konsument nie ma pewności, w jakim przypadku zakład może odmówić wypłaty odszkodowania. Ograniczenie odpowiedzialności ubezpieczyciela powinno być jasne i precyzyjne - tak aby konsument miał pewność, w jakim przypadku przedsiębiorca może odmówić wypłaty odszkodowania lub realizacji określonego w umowie świadczenia.

Za niezgodne z prawem uznać należy wprowadzanie w błąd co do długości okresu ochrony ubezpieczeniowej, szczególnie konsumentów w podeszłym wieku. Nie do przyjęcia jest klauzula, zgodnie z którą po ukończeniu przez konsumenta określonego wieku, ubezpieczyciel wyłącza swoją odpowiedzialność, mimo opłacanych nadal składek i zawartej umowy - np. przez stwierdzenie, że odpowiedzialność ubezpieczyciela kończy się w dniu osiągnięcia przez ubezpieczonego wieku 70 lat. Brak ochrony ubezpieczeniowej w okresie, za który opłacana była składka, rażąco narusza interesy ekonomiczne konsumentów, podobnie jak ograniczanie wysokości wypłacanego odszkodowania konsumentom posiadającym kilka umów ubezpieczeń na życie. W przypadku ubezpieczeń na życie ubezpieczyciel ma obowiązek wypłacić poszkodowanemu rekompensaty przewidziane we wszystkich umowach.

Bardzo uciążliwe dla ubezpieczających się na życie są też zapisy umów zobowiązujące ich do przekazywania wszystkich informacji ubezpieczycielowi listem poleconym, podczas gdy takich wymagań nie postawiono zakładowi ubezpieczeń. Nieuzasadnione jest również żądanie złożenia oryginału umowy wraz z wnioskiem o wypłatę świadczenia w przypadku zaistnienia szkody. Oddając przedsiębiorcy oryginał, konsument traci dokument będący podstawą do dochodzenia praw w przyszłości.

Przy ubezpieczeniach domów i mieszkań nie wolno zastrzegać, że bez względu na współwystępujące przyczyny i zakres ubezpieczenia, zakład ubezpieczeń nie ponosi odpowiedzialności za szkody powstałe wskutek braku konserwacji budynku (lokali). Ubezpieczyciel nie może też zwolnić się od odpowiedzialności, gdy szkody wynikły z faktu, że konstrukcja budynku lub wykonanie poszczególnych części składowych nie odpowiada normom obowiązującym w budownictwie.

Mamy tu do czynienia ze stawianiem konsumentowi warunków, na które nie miał wpływu albo też nie mógł o nich, przy normalnej staranności, dowiedzieć się. Nie można ponadto we wzorcu zapisać, że jeśli ubezpieczający uzyskał nienależną obniżkę składki, wtedy ubezpieczycielowi przysługuje prawo żądania dopłaty składki wraz z odsetkami, a w przypadku gdy szkoda już powstała - prawo obniżenia odszkodowania o kwotę zaniżonej składki lub prawo całkowitego jego odmówienia.

Klauzule niedozwolone - a co za tym idzie, niewiążące strony umowy - to takie, które nie zostały z konsumentem uzgodnione indywidualnie, jeśli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami lub rażąco naruszają jego interesy.

● W przypadku odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia nastąpi zwrot części składki z potrąceniem kosztów manipulacyjnych wynoszących 10 proc. wysokości zwracanej składki - nie więcej niż 200 złotych - z umowy T.Ui R. Warta (sygn. akt Amc 68/06).

● Jeżeli właściciel pojazdu lub osoba uprawniona do korzystania lub rozporządzania tym pojazdem nie wykonała obowiązków wynikających z wcześniej wymienionych przepisów może oddalić roszczenie lub odpowiednio zmniejszyć odszkodowanie - z umowy PZU (sygn. akt Amc 45/02).

● Compensa nie odpowiada za szkody powstałe w okolicznościach innych niż podane w zgłoszeniu szkody - z umowy Compensy (sygn.akt Amc123/07). Podobny warunek wystąpił w umowie z Avivą.

katarzyna.zaczkiewicz@infor.pl

Art. 385¹ - 385³ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93, z późn. zm.).

Ustawa z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171, poz. 1206 z późn. zm.).