W jakiej sytuacji i w jaki sposób można odwołać darowiznę

Zasadą jest, że darowizny wykonanej nie można odwołać. Przepisy kodeksu cywilnego dopuszczają jednak jeden wyjątek. Jest nim rażąca niewdzięczność obdarowanego. Darowizna nie może jednak zostać odwołana po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego oraz gdy obdarowanemu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia darczyńca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem. Możliwość odwołania darowizny mają także spadkobiercy darczyńcy. Mogą oni odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była jego śmierć. Prawo odwołania dotyczy zarówno umów wykonanych (gdy nastąpiło wydanie przedmiotu darowizny), jak i umów niewykonanych (jeśli rzecz będąca przedmiotem darowizny nie została jeszcze obdarowanemu wydana).

Chociaż istotą umowy darowizny nie jest obowiązek sprawowania opieki nad darczyńcą przez obdarowanego, to umowa ta wytwarza pewien stosunek etyczny pomiędzy jej stronami. Wyraża się on w moralnym obowiązku wdzięczności. W interesie nie tylko darczyńcy, ale także społecznym leży, aby nikt niegodny nie korzystał z pracy i majątku darczyńcy.

Pogląd ten podzielił Sąd Najwyższy w wyroku z 13 października 2005 roku (sygn. akt I CK 112/0) uznając, że umowa darowizny rodzi po stronie obdarowanego moralny obowiązek wdzięczności, który nabiera szczególnego charakteru zwłaszcza wtedy, gdy dochodzi do zawarcia umowy między osobami najbliższymi, których powinność świadczenia pomocy i opieki wynika już z łączących strony umowy stosunków rodzinnych. Sprzeniewierzenie się przez obdarowanego wspomnianym oczekiwaniom przez dopuszczenie się ciężkich uchybień wobec darczyńcy nie uzasadnia utrzymania stosunku wykreowanego przez umowę darowizny, nawet gdyby darowizna była już wykonana.

Samo odwołanie darowizny wykonanej nie powoduje jednak automatycznie przejścia własności z obdarowanego na darczyńcę. Stwarza jedynie obowiązek zwrotu przedmiotu odwołanej darowizny na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Aby darczyńca z powrotem stał się właścicielem rzeczy, niezbędne jest zawarcie umowy przenoszącej własność. Jeśli przedmiotem darowizny była nieruchomość, umowa musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Jeśli obdarowany odmawia zawarcia takiej umowy, darczyńca może wystąpić do sądu z powództwem o zobowiązanie go do złożenia oświadczenia woli o powrotnym przeniesieniu własności rzeczy. Prawomocne orzeczenie sądu, stwierdzające obowiązek strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli, zastępuje to oświadczenie.

Z przepisów kodeksu cywilnego nie wynika, co kryje się pod pojęciem "rażąca niewdzięczność". O tym, czy zachodzi sytuacja, która uprawnia darczyńcę do odwołania darowizny, zawsze decydują okoliczności konkretnej sprawy.

Pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, które oceniając rzecz rozsądnie, musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę. Chodzi tu przede wszystkim o popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo przeciwko majątkowi darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego spoczywających na nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych, w tym również rodzinnych, łączących go z darczyńcą, oraz obowiązku wdzięczności.

Znamion rażącej niewdzięczności nie wyczerpują nie tylko czyny nieumyślne obdarowanego, ale także drobne czyny umyślne, jeżeli nie wykraczają one poza zwykłe konflikty rodzinne w określonym środowisku. Jako przykłady czynów, które można podciągnąć pod pojęcie rażącej niewdzięczności, podawane są: odmowa pomocy w chorobie, odmowa pomocy osobom starszym, rozpowszechnianie uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicia czy ciężkie znieważenia albo zniesławienie. Zachowanie, o którym wyżej mowa, może być uznane za wyczerpujące znamiona rażącej niewdzięczności, jeżeli będzie świadomym, rozmyślnym naruszeniem podstawowych obowiązków.

Istnieje również możliwość odwołania darowizny niewykonanej, jeśli po zawarciu umowy stan majątkowy darczyńcy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Jeśli darczyńca chce odwołać darowiznę, musi złożyć obdarowanemu oświadczenie na piśmie. Wystarcza zachowanie zwykłej formy pisemnej. Jest to forma przewidziana jedynie dla celów dowodowych. Nie ma konieczności rozróżnienia formy ze względu na to, czy przedmiotem darowizny jest rzecz ruchoma, czy nieruchomość.

Za wystarczające dla zachowania tej formy jest wystąpienie z powództwem o zwrot przedmiotu darowizny - o powrotne przeniesienie własności rzeczy z obdarowanego na darczyńcę. Oświadczenie o odwołaniu darowizny może być także zawarte w treści testamentu. Oświadczenie takie nie musi mieć określonej treści, bowiem nie zależy od niej jego skuteczność. Wystarczy, że w sposób dostateczny wykaże wolę odwołania darowizny.

Po odwołaniu darowizny musi jeszcze nastąpić przeniesienie w drodze umowy lub ewentualnie powództwa, własności darowanej rzeczy z powrotem na darczyńcę. Obdarowany ma obowiązek zwrócić darowaną rzecz, a zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu. A zatem obdarowany ma obowiązek wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody. Obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.

Jeżeli jednej darowizny dokonało kilka osób, a rażącej niewdzięczności obdarowany dopuścił się w stosunku do jednego darczyńcy, to tylko on może ją odwołać. Natomiast w przypadku, gdy darowizna zostanie uczyniona na rzecz kilku osób, a tylko jeden obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności, wówczas odwołać można ją będzie tylko w stosunku do niego, a nie do pozostałych obdarowanych.

Należy pamiętać o ograniczeniu czasowym w odwołaniu darowizny. Darczyńca ma na to tylko rok, od kiedy dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Natomiast jeżeli chodzi o spadkobierców, termin należy liczyć nie od momentu, kiedy o niewdzięczności dowiedział się darczyńca, lecz od chwili, gdy dowiedzieli się o tym spadkobiercy. Wynika z tego, że w stosunku do poszczególnych spadkobierców termin ten może biec od innego momentu.

Ani darczyńca, ani jego spadkobiercy nie mogą odwołać darowizny po śmierci obdarowanego, nawet jeżeli omawiany wyżej roczny termin jeszcze nie upłynął (wyrok Sądu Najwyższego z 7 listopada 2002 r., II CKN 1395/2000).

Istnieje możliwość odwołania darowizny niewykonanej, jeśli po zawarciu umowy stan majątkowy darczyńcy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania

Rażąca niewdzięczność, uzasadniająca odwołanie darowizny, musi wystąpić po zawarciu umowy. Obowiązek wdzięczności, jaki ciąży na obdarowanym, nie rozciąga się na osoby mu bliskie. Nie zmienia tego nawet okoliczność, że korzystają one z przedmiotu darowizny. Wystąpienie rażącej niewdzięczności nie powoduje też, że umowa darowizny jest nieważna z mocy prawa. Uzasadnia ona jedynie prawo jej odwołania. Jeżeli darczyńca z tego prawa skorzysta, obdarowany ponosi od tego momentu odpowiedzialność tak jak bezpodstawnie wzbogacony. Ponadto jeśli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, to obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego wzbogacenia, dostarczyć darczyńcy środków utrzymania, których mu brak w zakresie jego usprawiedliwionych potrzeb, przy czym obdarowany może się zwolnić z tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.

Oświadczenie powinno zawierać jednoznaczny przekaz dla obdarowanego, że dokonaną na jego rzecz darowiznę darczyńca odwołuje. Darczyńca nie ma obowiązku uzasadniać, z jakich powodów podjął taką decyzję. Oświadczenie odwołujące darowiznę powinno być skierowane do obdarowanego. Będzie ono wywoływało skutek z chwilą dojścia do niego w taki sposób, żeby mógł on zapoznać się z jego treścią. Nie powoduje ono jednak powrotnego przejścia własności na darczyńcę.

Jeśli przedmiotem darowizny jest nieruchomość, przeniesienie własności z powrotem na darczyńcę może nastąpić w drodze umowy albo w drodze powództwa o zobowiązanie obdarowanego do przeniesienia własności nieruchomości. Jeśli obdarowany nie chce przystąpić do umowy, a takie żądanie jest zasadne, orzeczenie sądu powinno stwierdzać obowiązek pozwanego (obdarowanego) do przeniesienia na powoda (darczyńcę) prawa własności określonej nieruchomości. Prawomocne orzeczenie w tej sprawie zastępuje oświadczenie obdarowanego o przeniesieniu własności nieruchomości na darczyńcę. Jeżeli w toku procesu o wydanie nieruchomości, która stanowiła przedmiot odwołanej darowizny, obdarowany przeniósł własność tej nieruchomości na rzecz innej osoby, to orzeczenie uwzględniające powództwo darczyńcy będzie skuteczne także w stosunku do tej osoby. Na podstawie tego wyroku darczyńca może wszcząć egzekucję o wydanie nieruchomości przeciwko nabywcy.

Ewelina Stępień

ewelina.stepien@infor.pl

Art. 896 - 900 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.)