Oświadczenie musi być kierowane do właściwej osoby

Złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy pełnomocnikowi procesowemu pozwanej spółdzielni nie było skuteczne. Wprawdzie oświadczenia woli kierowane do adresata mogą być składane jego pełnomocnikowi, jednak w niniejszej sprawie nie zostało wykazane, aby pełnomocnik procesowy pozwanej miał odpowiednie umocowanie.

Powodowie wnieśli o zasądzenie od pozwanej spółdzielni kwoty 419 866 zł, wskazując, że pozwana nie wykonała łączącej strony umowy ustanowienia odrębnej własności lokalu. Sąd okręgowy uwzględnił powództwo. Uznał, że powodowie odstąpili od umowy, zachowując tryb z art. 491 par. 1 kodeksu cywilnego i uwzględnił powództwo na podstawie art. 494 k.c., wskazując jednocześnie na odszkodowawczy charakter żądania powodów zasądzenia odsetek do kwietnia 2004 r. Od wyroku apelację wniosła pozwana.

Sąd apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd wskazał, że zgodnie z art. 187 par. 1 kodeksu postępowania cywilnego pozew powinien zawierać dokładnie określone żądanie oraz przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających to żądanie. Żądanie powództwa określa nie tylko jego przedmiot, lecz również jego podstawa faktyczna. Uzasadnienie pozwu wskazuje, że podstawę roszczenia stanowi niewykonanie przez pozwaną umowy z kwietnia 2004 r., w której postanowiono, iż pozwana spółdzielnia w celu zwolnienia się z długu ustanowi na rzecz powodów odrębną własność opisanego w umowie lokalu. Powodowie podnieśli, że pozwana nie jest w stanie wywiązać się z zawartej z nimi umowy z kwietnia 2004 r., ponieważ w grudniu 2005 r. przeniosła na inny podmiot prawo własności ww. lokalu.

Zarówno w umowie z kwietnia 2004 r. jak i w poprzedzającej ją innej umowie z kwietnia 2004 r., pozwana potwierdziła, że jest dłużna powodom równowartość 106 tys. dol. Według twierdzeń pozwu celem zawarcia obu umów było rozliczenie zobowiązań pozwanej wobec powodów w ww. wysokości, a praźródłem owej wierzytelności było nieuregulowanie przez pozwaną należności z tytułu dokonanej w kwietniu 2001 r. sprzedaży przez powódkę pozwanej spółdzielni udziału we własności działki. Wierzytelność przysługująca pierwotnie tylko powódce ostatecznie została odnowiona w ten sposób, że postanowiono, iż pozwana spółdzielnia ustanowi na rzecz obojga powodów odrębną własność lokalu, z którego to postanowienia pozwana się nie wywiązała.

Przytoczone w pozwie okoliczności faktyczne mogły wskazywać, że dochodzona kwota 419 866 zł stanowi odszkodowanie związane z niewykonaniem postanowień umowy z kwietnia 2004 r. Jednocześnie jednak z dołączonego do pozwu wezwania do zapłaty skierowanego do pozwanej spółdzielni wynika, że powyższej kwoty powodowie domagają się tytułem "rozliczenia za umowę sprzedaży działki z kwietnia 2001 r. oraz umowę z kwietnia 2004 r., w której wysokość wierzytelności określono na kwotę 106 tys. dol.".

W toku procesu pełnomocnik powodów stwierdził, że umowa z kwietnia 2001 r. nie jest podstawą żądania zapłaty, a następnie oświadczył, że powodowie dochodzą zapłaty z umowy z kwietnia 2004 r. W końcu oświadczył, że powodowie odstępują od umowy z kwietnia 2004 r. Ustalenie sądu I instancji, że doszło do odstąpienia od umowy, zostało zakwestionowane w apelacji. Oświadczenie o odstąpieniu od umowy wysłane zostało pozwanej spółdzielni po zamknięciu rozprawy. Brak natomiast dowodu, kiedy oświadczenie to zostało doręczone pozwanej, a zgodnie z art. 6 k.c. to na składającym oświadczenie woli spoczywa ciężar wykazania, że jego oświadczenie doszło do adresata w taki sposób, że mógł się z nim zapoznać w normalnym toku czynności. Zasadnie zarzuca apelacja, iż złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy pełnomocnikowi procesowemu pozwanej spółdzielni nie było skuteczne. Wprawdzie oświadczenia woli kierowane do adresata mogą być składane jego pełnomocnikowi, jednak w niniejszej sprawie nie zostało wykazane, aby pełnomocnik procesowy pozwanej miał odpowiednie umocowanie.

Pomimo że w dacie zamknięcia rozprawy nie zostało złożone pozwanej spółdzielni oświadczenie o odstąpieniu od umowy, sąd okręgowy z pozytywnym dla powodów skutkiem rozpoznał ich roszczenie na gruncie art. 494 k.c. pozostawiając poza zakresem swoich rozważań pozostałe okoliczności przytoczone przez powodów w ramach podstawy faktycznej powództwa, uchylając się od oceny stosunku prawnego łączącego strony, co w efekcie doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy. Słusznie podnosi apelacja, iż w sprawie nie zostało ustalone, kiedy oświadczenie o odstąpieniu od umowy doręczone zostało pozwanej spółdzielni, aczkolwiek na ostatniej rozprawie pełnomocnik spółdzielni nie negował, że oświadczenie to doszło do strony pozwanej. Kwestia ta na obecnym etapie postępowania ma jednak drugorzędne znaczenie, a to w związku z zakwestionowaniem w apelacji przez spółdzielnię istnienia podstaw do odstąpienia od umowy przez powodów, czego z oczywistych względów - wobec złożenia oświadczenia o odstąpieniu po zamknięciu rozprawy - pozwana nie mogła uczynić w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.

Przy przyjęciu, że roszczenie powodów znajduje podstawę w art. 494 k.c., dla oceny zasadności powództwa decydujące jest, czy powodowie skutecznie odstąpili od umowy, która to kwestia powinna podlegać zbadaniu i ocenie przez sąd pierwszej instancji. Oświadczenie o odstąpieniu od umowy, złożone stronie po zamknięciu rozprawy, którego odpis dołączony został do załącznika do protokołu rozprawy, nie mogło być przedmiotem oceny przez sąd okręgowy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, mając na uwadze, iż zakres rozpoznania sprawy wyznacza podstawa faktyczna wskazana przez stronę powodową, sąd okręgowy powinien zobowiązać pełnomocnika powodów do sprecyzowania podstawy faktycznej dochodzonego roszczenia i ewentualnie do wskazania podstawy prawnej, a następnie po poczynieniu stosownych ustaleń dokonać jego oceny.

w Warszawie z 8 czerwca 2011 r., sygn. akt VI ACa 1308/10.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Oświadczenie o odstąpieniu od umowy jest rodzajem oświadczenia woli regulowanego przepisami art. 61 i nast. k.c. Oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Dla prawidłowego zastosowania art. 61 k.c. nie wystarczy ustalić, kiedy adresat oświadczenia faktycznie zapoznał się z nim i czy istniała możliwość zapoznania się z nim przy uwzględnieniu normalnego toku czynności. Prawo odstąpienie od umowy może regulować ustawa (art. 491 - 493 k.c.), może też tego rodzaju uprawnienie regulować umowa (art. 395 k.c.). W świetle np. art. 491 par. 1 k.c. dla skuteczności przedmiotowego oświadczenia istotne są takie kwestie jak zwłoka jednej strony w wykonaniu umowy wzajemnej i wyznaczenie przez drugą stronę dodatkowego terminu do wykonania umowy z zagrożeniem, że w przypadku bezskutecznego upływu terminu będzie ona uprawniona do odstąpienia od umowy.