Jak uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych i adwokata z urzędu

O zwolnieniu strony od kosztów sądowych decyduje sąd, w którym sprawa ma zostać wytoczona lub się toczy. Wystąpienie z wnioskiem w tej sprawie nie oznacza, że sąd musi wyrazić zgodę.

Gdy strona mieszka na terenie właściwości innego sądu, to może złożyć wniosek o zwolnienie z kosztów w sądzie rejonowym właściwym dla swojego miejsca zamieszkania. Zostanie on wówczas przesłany niezwłocznie sądowi rozpatrującemu spór, który ma prawo przyznać jej całkowite lub częściowe zwolnienie albo też go odmówić.

O zwolnieniu z kosztów sąd orzeka wyłącznie na wniosek strony. Do takiego wniosku dołączyć należy oświadczenie, że nie jest się w stanie ponieść wydatków na opłaty sądowe bez uszczerbku na środkach utrzymania koniecznych dla siebie i rodziny. Należy więc wykazać, że wniesienie opłaty sprawi, że nie będzie nas stać na jedzenie, czynsz, uregulowanie rachunków za prąd, gaz czy inne wydatki pierwszej potrzeby.

Wniosek o przyznanie zwolnienia strona powinna złożyć na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub się toczy. Gdy składa go ustnie, wówczas oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania może również złożyć do protokołu. Oświadczenie takie powinno obejmować dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów.

Od sądu zależy, czy uzna, że to oświadczenie w sposób wystarczający uzasadnia zwolnienie strony od kosztów w całości lub w części. Od kosztów sądowych w części zwalnia ją wówczas, gdy uzna, że strona jest w stanie ponieść tylko część tych kosztów. Określa wówczas zwolnienie od ułamkowej lub procentowej części kosztów bądź określa ich kwotę.

Można też być zwolnionym od niektórych opłat albo wydatków, bądź tylko co do pewnej części roszczenia albo co do niektórych roszczeń dochodzonych łącznie. W takim przypadku strona ponosi tylko opłaty lub wydatki w wysokości nieobjętej zwolnieniem. Koszt pozostałej części opłat i wydatków obciąża tymczasowo Skarb Państwa.

Gdy jednak powód przegra sprawę, to mimo uzyskanego zwolnienia od kosztów musi zwrócić pozwanemu wydatki, które poniósł w związku z postępowaniem.

Art. 100 - 102 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.).

Strona, która dochodzi roszczeń alimentacyjnych, nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Takie ułatwienie przysługuje jej na mocy przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

W praktyce oznacza to, że przy składaniu do sądu pozwu powód nie musi wnosić opłaty stałej, stosunkowej czy podstawowej. Nieopłacony pozew w sprawie alimentacyjnej nie zostanie uznany za pismo obarczone brakami i sąd nie zwróci go powodowi.

Osoba w całości zwolniona od kosztów sądowych z mocy ustawy nie ponosi również innych wydatków. Koszty związane z toczącym się postępowaniem tego typu obciążają tymczasowo Skarb Państwa.

Art. 96 i 100 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r nr 90, poz. 594 z późn. zm.).

W pewnych przypadkach strona postępowania, która nie została zwolniona od kosztów sądowych, może mimo to domagać się przyznania jej adwokata z urzędu. Jednak jej szanse na uzyskanie pomocy prawnej z urzędu są mniejsze niż uczestnika postępowania, którego sąd zwolnił od kosztów sądowych w całości lub w części.

Osoba niezwolniona od kosztów powinna złożyć oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku na utrzymaniu koniecznym dla siebie i rodziny. Sąd uwzględni wniosek, gdy uzna, że udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie jest potrzebny. Taką konieczność ustanowienia pełnomocnika strona może uzasadnić np. charakterem sprawy, jej zawiłością, koniecznością znajomości prawa, zamieszkiwaniem poza miejscowością, w której sąd ma siedzibę, bądź powołać się na inne ważne okoliczności.

Wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona ma prawo złożyć jednocześnie z wnioskiem o zwolnienie od kosztów, ale może też zrobić to osobno. Składa go na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma zostać wytoczona albo się toczy. Osoba fizyczna mieszkająca poza obszarem właściwości tego sądu może też złożyć taki wniosek w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca swojego zamieszkania. Sąd ten musi niezwłocznie przesłać wniosek do sądu właściwego. Do wniosku osoba fizyczna dołącza oświadczenie o swoim stanie rodzinnym, dochodach i źródłach utrzymania.

Art. 117 - 117¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Oświadczenie o stanie majątku i dochodach swoich i swoich bliskich strona składa na formularzu, który otrzyma w sekretariacie sądu. Opisuje tam dokładnie stan posiadania (np. czy jest właścicielem mieszkania, działki letniskowej, samochodu, akcji przedsiębiorstw i innych wartościowych rzeczy), wskazuje dochody swoje (potwierdzając je zaświadczeniem z pracy lub PIT z urzędu skarbowego) oraz osób bliskich, a także podaje informacje o przysługujących jej alimentach i zasiłkach uzyskiwanych z opieki społecznej.

Gdy oświadczenie nie zawiera wszystkich wymaganych danych, przewodniczący sądu wezwie stronę do jego poprawienia lub uzupełnienia w ciągu tygodnia. W przeciwnym razie zwróci wniosek wnioskodawcy.

Art. 102, 109 i 111 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.).

Od osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sąd może odebrać przyrzeczenie o tym, że złożone oświadczenie jest prawdziwe i rzetelne. Sąd ma też prawo zarządzić dochodzenie, aby ustalić, jaki jest rzeczywiście stan majątkowy strony występującej o zwolnienie od kosztów lub korzystającej ze zwolnienia. Robi to wówczas, gdy na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej powziął wątpliwości co do jej rzeczywistego stanu majątkowego.

Sąd ma też prawo cofnąć udzielone zwolnienie od kosztów, jeśli okaże się, że okoliczności, które uwzględnił, przyznając je, nie istniały lub przestały istnieć. W takim przypadku strona będzie musiała uregulować wszystkie opłaty i zwrócić wydatki. Sąd może jednak obciążyć ją tym obowiązkiem tylko częściowo.

W przypadku gdy decyzja o zwolnieniu od kosztów podjęta została w oparciu o podaną przez stronę nieprawdę, sąd cofnie zwolnienie, a stronę może skazać na grzywnę do wysokości tysiąca złotych. Oprócz tego strona musi w takim przypadku uiścić wszystkie należne opłaty i pokryć obciążające ją wydatki.

Art. 102 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.).

Strona ma prawo ubiegać się o zwolnienie od kosztów na każdym etapie toczącego się postępowania, zarówno przed sądem pierwszej, jak i drugiej instancji. Z wnioskiem może występować nawet kilkakrotnie. Jednak w razie oddalenia go ma prawo ponownie domagać się zwolnienia jedynie pod warunkiem, że nie będzie powoływać się na te same okoliczności co w poprzednio złożonym wniosku. Gdy w uzasadnieniu nowego wniosku ponownie wskaże te same okoliczności co wcześniej, wówczas sąd go odrzuci. Co więcej, na tę decyzję sędziego stronie nie będzie przysługiwało zażalenie.

W typowej jednak sytuacji na postanowienie sądu o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych przysługują środki odwoławcze. Wniesienie ich nie wstrzymuje biegu toczącej się sprawy. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy chodzi o zwolnienie powoda na skutek wniosku zgłoszonego w pozwie albo jeszcze przed wytoczeniem powództwa.

Art. 107 i 112 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl