Kiedy spadkobiercy muszą wykonać zapis i polecenie

Zapis jest rozporządzeniem testamentowym, w którym spadkodawca zobowiązuje osobę po nim dziedziczącą do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby, np. do wydania jej pewnej rzeczy z majątku. Aby był skuteczny, należy zamieścić go w testamencie i dokładnie oznaczyć uprawnionego.

Osoba ta powinna mieć zdolność dziedziczenia, musi żyć w chwili śmierci spadkodawcy oraz w momencie wykonania zapisu. Nie można ustanowić zapisu na rzecz osoby nieoznaczonej. Zapisobierca nie jest wprawdzie spadkobiercą, ale otrzyma od spadkobierców ustawowych - kosztem majątku spadkowego - wskazany w testamencie przedmiot zapisu (np. samochód).

Po ogłoszeniu testamentu roszczenie zapisobiercy staje się niezwłocznie wymagalne. Jednak nie zostaje on automatycznie właścicielem przedmiotu zapisu.

Natomiast od tego momentu zaczyna mu przysługiwać roszczenie o przeniesienie własności rzeczy, która była przedmiotem zapisu. Spadkodawca może jednak wskazać w testamencie inną datę, w której zapisobierca będzie domagał się wykonania zapisu.

Aby zostać właścicielem musi zawrzeć umowę przenoszącą własność. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd nie może mu przyznać określonych w testamencie przedmiotów. Spadkobierca nie może odmówić wykonania zapisu, który zaliczany jest do długu spadkowego. Po jego śmierci obowiązek ten przejdzie na jego spadkobierców. Natomiast odpowiedzialność spadkodawcy za wykonanie zapisu jest zawsze ograniczona do wysokości stanu czynnego spadku.

Za zapisy i polecenia spadkobierca zawsze ponosi odpowiedzialność ograniczoną bez względu na to, w jaki sposób przyjął spadek: wprost czy z dobrodziejstwem inwentarza. Gdy wartość zapisów i poleceń przekroczy wartość stanu czynnego spadku, to wówczas zostaną one odpowiednio obniżone. Spadkobiercy mogą też domagać się zmniejszenia zapisów i poleceń, wówczas gdy muszą zaspokoić roszczenia z tytułu zachowku spadkobierców ustawowych, których spadkodawca pominął w testamencie, ale nie wydziedziczył.

Spadkobierca musi wykonać zapis, ale ma prawo dokonać proporcjonalnego pomniejszenia jego wysokości. Aby obliczyć kwotę, o którą ma prawo zmniejszyć zapis albo polecenie, musi ustalić proporcje miedzy wartością majątku spadkowego z wyłączeniem zapisu a zapisem. W ten sposób ustali proporcję, w oparciu o którą może zmniejszyć zapis. Natomiast dalsze zapisy i polecenia, które zostały ustanowione wówczas, gdy pierwszy zapis został obciążony kolejnymi, ulegają stosunkowemu zmniejszeniu na takich samych zasadach. Natomiast gdy testator zapisze w testamencie, że zapisy i polecenia nie mogą ulec stosunkowemu zmniejszeniu, to spadkobierca może bronić swoich interesów, odrzucając spadek lub przyjmując go z dobrodziejstwem inwentarza.

Tylko w pewnych przypadkach spadkobierca może się bronić przed wykonaniem zapisu. Na przykład podnosząc, że zapisobierca nie ma zdolności do dziedziczenia. Natomiast nie ma żadnego znaczenia, kim jest zapisobierca i czy wiążą go ze spadkobiercą więzy powinowactwa lub pokrewieństwa. Spadkobierca ma prawo ustanowić zapisobiercą dowolną osobę fizyczną lub prawną, a nawet osobę, która po nim dziedziczy z mocy ustawy lub testamentu.

Spadkobierca może postawić zarzut, że rzecz nie może być przedmiotem zapisu. Na przykład nie wolno w testamencie przedmiotem zapisu dla jednej osoby zrobić gruntu, natomiast dla innego zapisobiercy przeznaczyć budynków, które na nim stoją.

Zapis może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Warunek nie może być jednak sprzeczny z ustawą lub z zasadami współżycia społecznego. Nie powinien być również niemożliwy do spełnienia. Takie warunki uważane są za bezprawne i pociągają za sobą nieważność czynności prawnej. Gdy taki warunek jest rozwiązujący, to wówczas przyjmuje się, że spadkodawca nie poczynił żadnych zastrzeżeń. Natomiast obarczony brakami warunek zawieszający powoduje nieważność zapisu. Na przykład nie można obarczyć zapisobiercy obowiązkiem uregulowania długów spadkowych, ponieważ z mocy ustawy nie odpowiada on za takie zobowiązania.

Zapisobierca ma prawo odrzucić zapis. Oświadczenie w tej sprawie składa spadkobiercy, który został obciążony obowiązkiem wykonania zapisu, albo innemu zapisobiercy, na którym ciąży obowiązek dokonania dalszego zapisu. Nie musi przy tym uzasadniać, dlaczego nie chce przyjąć zapisu.

Natomiast jeszcze za życia spadkodawcy zapisobierca nie może zawrzeć z nim umowy o zrzeczeniu się zapisu na takich zasadach, jak może zrzec się dziedziczenia spadkobierca.

Zapisobierca nie musi składać oświadczenia o przyjęciu zapisu. Gdy nie odrzucił zapisu, to wówczas domniemuje się, że go przyjął i ma prawo wystąpić z roszczeniem do obciążonego o wykonanie go. W razie odrzucenia zapisu spadkobierca automatycznie zostaje zwolniony z ciążącego na nim obowiązku. Nie musi więc spełniać świadczenia wynikającego z zapisu.

Spadkobiercy, którzy mają obowiązek zaspokoić roszczenia z tytułu zachowku, mogą żądać stosunkowego zmniejszenia zapisów i poleceń. W dodatku odpowiedzialność spadkobiercy z tytułu zapisów i poleceń ogranicza się zawsze do stanu czynnego spadku i dlatego gdy ich wartość przewyższa go, to ulegają odpowiedniemu obniżeniu. Zmniejszenie zapisów i poleceń następuje w stosunku do ich wartości, chyba że z testamentu wynika, że spadkodawca w odmienny sposób określił zasady zmniejszenia ich. Na przykład mógł zdecydować, że wszystkie zapisy będą zmniejszone o połowę. W takim przypadku przy zmniejszaniu nie będzie stosowana zasada proporcjonalności. Ciężar zaspokojenia roszczeń o zachowek ponoszą też dalsi zapisobiercy i beneficjenci dalszego polecenia, ponieważ ich roszczenia również ulegną zmniejszeniu proporcjonalnie do wartości albo według dyspozycji spadkodawcy zawartej w testamencie.

Roszczenia z tytułu zapisu przedawniają się z upływem 5 lat od dnia wymagalności zapisu. Termin ten liczy się od dnia ogłoszenia testamentu, pod warunkiem że spadkodawca nie wskazał innego w testamencie.

Na takich samych zasadach przedawniają się roszczenia o odszkodowanie przysługujące zapisobiercy, wówczas gdy zapis nie został wykonany lub został wykonany w sposób niewłaściwy.

Roszczenia zapisobiercy o całkowite wykonanie zapisu przedawniają się. Teraz okres przedawnienia wynosi trzy lata i biegnie od ogłoszenia testamentu, natomiast od 23 października 2011 r., czyli od momentu wejścia w życie przepisów ustawy z 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny i niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 85, poz. 458), będzie wynosił pięć lat. Całkowitego wykonania zapisu zapisobierca może się domagać wówczas, gdy przedmiotu zapisu nie da się podzielić bez istotnej zmiany lub bez znacznego zmniejszenia jego wartości, a taka sytuacja ma miejsce wówczas, gdy w testamencie został zapisany obraz. Jednak zapisobierca odpowiada razem ze spadkobiercą za zaspokojenie roszczeń z tytułu zachowku i dlatego żądając całkowitego wykonania zapisu, powinien uiścić odpowiednią kwotę na poczet pokrycia żądań uprawnionego do zachowku.

Gdy przedmiotem zapisu są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, to wówczas spadkobierca powinien świadczyć rzeczy średniej jakości i uwzględniać przy tym potrzeby zapisobiercy. Może się więc zdarzyć, że w konkretnej sytuacji te potrzeby będą wymagały świadczenia rzeczy wyższej jakości, to wówczas spadkobierca musi ten obowiązek spełnić. Natomiast nie jest możliwe świadczenie rzeczy gorszej jakości niż średnia.

Przedmiotem zapisu mogą być rzeczy oznaczone co do gatunku. W takim przypadku w razie nienależytego wykonania zapisu zapisobierca ma prawo żądać odszkodowania. Może również domagać się dostarczenia w miejsce rzeczy wadliwych rzeczy tego samego gatunku wolnych od wad. Ma też roszczenie o naprawienie szkody wynikającej z opóźnienia.

Spadkodawca może w testamencie nałożyć na spadkobiercę obowiązek oznaczonego działania bądź niewykonywania pewnych czynności. Może mieć ono charakter majątkowy lub niemajątkowy. Spadkodawca musi osobiście określić treść polecenia. Aby było skuteczne, spadkodawca nie może przedstawić je w innej formie, niż zamieszczając w testamencie. Powinien sprecyzować je w taki sposób, aby stworzyć prawny obowiązek wykonania go. Nie może więc uzależnić spełnienia polecenia od dobrej woli obciążonego, ponieważ wówczas byłoby to tylko życzenie spadkodawcy niewywołujące żadnych skutków prawnych.

Gdy polecenie nie zostanie wykonane, to na nikim z tego tytułu nie będzie ciążyła odpowiedzialność odszkodowawcza. Uwolnienie się od obowiązku wypełnienia polecenia powoduje rezygnację z bycia spadkobiercą lub zapisobiorcą.

Gdy obowiązek wykonania polecenia obciąża zapisobiorcę, to może on powstrzymać się z jego wykonaniem aż do momentu, w którym spadkobierca wykona na jego rzecz zapis.

Gdy spadkodawca w testamencie zamieścił obowiązek wykonania poleceń, to wykonawca testamentu może się domagać, aby zostały spełnione. Z takim żądaniem wykonania polecenia ma prawo wystąpić oprócz niego każdy spadkobierca. Wykonawcą jest osoba wskazana w testamencie. Może to być spadkobierca, zapisobierca albo inna osoba, która nie uzyskała korzyści z dziedziczenia po spadkodawcy. Wykonawcy testamentu nie można powołać w drodze innej czynności prawnej.

Wykonawca realizuje rozporządzenia zawarte w testamencie i dlatego ma prawo również domagać się wykonania poleceń spadkodawcy. Może nawet wytoczyć powództwo o wykonanie polecenia.

Zapis stanowi dług spadkowy i dlatego spadkobierca nie może odmówić wykonania go. Po jego śmierci obowiązek wykonania zapisu przejdzie na jego spadkobierców

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Art. 968 - 990 i 1003 - 1006, 1033 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).