Oświadczenie o potrąceniu można składać w trakcie procesu

Nie ma przeszkód, aby oświadczenie o potrąceniu w znaczeniu materialnoprawnym zostało złożone w toku procesu. Możliwość potrącenia nie jest bowiem ograniczona w czasie.

Powódka wniosła o zasądzenie od pozwanej kwoty 176 431 zł tytułem reszty wynagrodzenia za roboty budowlane stosownie do umowy łączącej strony. Pozwana odmawiała zapłaty, wskazując, że odstąpiła od umowy w związku z opóźnieniami w jej realizacji spowodowanymi przez powódkę i wskazując na naliczenie w związku z powyższym kar umownych, które potrąciła, obok kaucji dobrego wykonania, z wynagrodzenia powódki. Sąd okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 31 409 zł - na zasadzie art. 647 k.c. i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Od wyroku apelację wniosła pozwana.

Sąd apelacyjny oddalił apelację. Podzielił stanowisko sądu okręgowego co do braku możliwości uwzględnienia podniesionego przez pozwaną zarzutu potrącenia. Zgodnie z art. 498 k.c. można potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami. Ponadto jeśli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości i oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wówczas w skutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się do wysokości wierzytelności niższej.

Od potrącenia jako czynności materialnoprawnej odróżnić trzeba zarzut potrącenia będący czynnością procesową. Nie ma przeszkód, aby o świadczenie o potrąceniu w znaczeniu materialnoprawnym zostało złożone w toku procesu. Aby wywołać skutek procesowy w postaci oddalenia powództwa, pozwana powinna wykazać skuteczność dokonanego potrącenia, w tym w szczególności istnienie przesłanek z art. 498 k.c. To na niej, jako wywodzącej ze złożonego oświadczenia skutki prawne, spoczywa obowiązek udowodnienia powoływanych okoliczności (art. 6 k.c.). Samo zgłoszenie w formie zarzutu procesowego nie oznacza zatem jeszcze, że nastąpiły materialnoprawne skutki określone w art. 498 i 499 k.c. Do sądu orzekającego w sprawie należy ocena - w oparciu o całokształt materiału dowodowego - czy strona powołującą się na potrącenie wykazała, że oświadczenie o potrąceniu zostało złożone skutecznie i tym samym spowodowało umorzenie dochodzonej przez powódkę wierzytelności.

W ocenie sądu apelacyjnego pozwana powyższym wymogom nie sprostała. Za skuteczne oświadczenie o potrąceniu nie mogło zostać uznane załączone do akt sprawy pismo z czerwca 2005 r. ze względu na niezachowanie zasad reprezentacji spółki obowiązujące przy składaniu oświadczeń. Z odpisu KRS wynika, że do składania oświadczeń w imieniu spółki uprawnienie byli wyłącznie dwaj członkowie zarządu, a nie jeden z nich.

Podniesienie zarzutu potrącenia w odpowiedzi na pozew jest równoznaczne ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu, jeżeli takie oświadczenie nie zostało złożone wcześniej. W niniejszej sprawie jednak nawet uznanie treści odpowiedzi na pozew za samodzielne oświadczenie o potrąceniu wierzytelności, złożone w toku procesu, nie mogło prowadzić do uwzględnienia stanowiska pozwanej i oddalenia powództwa. Nie zostały bowiem wykazane ani istnienie, ani wysokość, ani wymagalność należności przedstawionych do potrącenia. W piśmie z czerwca 2005 r. mowa jest o potrąceniu kaucji w kwocie 19 995 zł oraz kary umownej w kwocie 467 036 zł. Tymczasem z umowy łączącej strony wynika, iż z każdej płatnoś mógł zatrzymać 5 proc. kwoty netto jako kaucję na zabezpieczenie należytego wykonania umowy. Pozwana zatem mogła wypłacić powódce wynagrodzenie pomniejszone o 5 proc. tytułem kaucji. Natomiast powódka miała roszczenie o wypłacenie tej kwoty, chyba że pozwana odstąpiłaby od umowy z winy powódki - wówczas kaucja stawałaby się bezzwrotna.

Z uwagi na powyższe ma rację sąd okręgowy, że zatrzymana kaucja nie jest wierzytelnością pozwanej wobec powódki i jako część wynagrodzenia wykonawcy stanowi jego wierzytelność wobec pozwanej. Oznacza to, że bezzasadne było przedstawienie przez pozwaną kwoty zatrzymanej kaucji do potrącenia z wynagrodzenia powódki. Natomiast w oparciu o umowę pozwana była uprawniona do naliczenia kary umownej, jednak wyłącznie za opóźnienie w zakończeniu robót. Strony wyraźnie wyłączyły możliwość obciążenia powódki karą umowną w przypadku wystąpienia siły wyższej lub opóźnienia spowodowanego przez pozwaną.

Zgodnie z umową pozwana mogła dodatkowo obciążyć powódkę karą umowną w wysokości 10 proc. niezrealizowanej części umowy w razie odstąpienia od niej, jednak wyłącznie wówczas, gdy odstąpienie było dokonane z przyczyn zależnych od powódki. Trafnie sąd okręgowy wskazał, iż pozwana nie wykazała opóźnienia w realizacji umowy, spowodowanego wyłącznie przyczynami leżącymi po stronie powódki. Powódka konsekwentnie kwestionowała zasadność odstąpienia przez pozwaną od umowy, wobec czego ta okoliczność nie mogła być uznana za bezsporną. Treść dołączonego do akt sprawy dziennika budowy wskazuje na istnienie przeszkód niezależnych od powódki, np. braku dostarczenia przez pozwaną wymaganej dokumentacji technicznej. Pozwana nie przedstawiła sposobu obliczenia żądanej kary umownej, a tym samym nie wykazała też jej wysokości.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Jak wskazuje się w judykaturze oświadczenie o potrąceniu jest czynnością materialnoprawną, powodującą - w razie wystąpienia przesłanek określonych w art. 498 par. 1 k.c. - odpowiednie umorzenie wzajemnych wierzytelności. Natomiast zarzut potrącenia jest czynnością procesową, polegającą na żądaniu oddalenia powództwa w całości lub w części z powołaniem się na okoliczność, że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło wskutek potrącenia. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem zarzut potrącenia jest formą dochodzenia roszczenia zrównaną w skutkach z powództwem. Podlega zatem wymaganiom stawianym wobec pozwu co do określenia żądania przytoczenia okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie oaz wskazania dowodów, w szczególności dokładnego określenia wierzytelności, jej wysokości, wskazania jej istnienia oraz wyrażenia woli potrącenia w celu wzajemnego umorzenia skonkretyzowanych wierzytelności.