Korzystający z portalu prawniczego to także konsument

Osoba korzystająca z usług portalu tematycznego, skierowanego do osób o wykształceniu prawniczym będzie klasyfikowana jako konsument (bądź nie) nie przez pryzmat usług, jakich poszukuje, ale przez pryzmat przedmiotu czynności prawnej, którą zawiera. Czynność ta musiałaby się bezpośrednio wiązać z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, by stwierdzić, że taki korzystający nie jest konsumentem.

Powód w pozwie skierowanym przeciwko pozwanej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wniósł o uznanie za niedozwolone postanowienia wzorca umowy o treści: "Usługodawca zastrzega, iż korzystanie z oznaczonego portalu i udostępnianych przez niego usług odbywa się wyłącznie na ryzyko Kandydata/Pracodawcy/Usługodawcy". Sąd okręgowy - sąd ochrony konkurencji i konsumentów oddalił powództwo, uznając, iż zakwestionowana klauzula umowna nie stanowi klauzuli abuzywnej i nie narusza rażąco praw konsumentów. Od wyroku apelację wniósł powód.

Sąd apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uznał za niedozwolone i zakazał stosowania w obrocie z konsumentami przedmiotowego postanowienia. Zgodził się ze stwierdzeniem sądu okręgowego, iż adresatem treści zawartych na portalu jest także konsument. Sąd okręgowy uznał, iż nie są one skierowane wyłącznie do przedstawicieli wolnych zawodów, ale również do osób fizycznych niewykonujących jednego z wolnych zawodów, tj. studentów, prawników (w znaczeniu osób, które ukończyły wydział prawa), aplikantów. Oni bez wątpienia są konsumentami, tj. osobami fizycznymi, dokonującymi czynności prawnych niezwiązanych bezpośrednio z ich działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 22¹ k.c.). To, że jest to portal tematyczny, skierowany do osób o wykształceniu prawniczym, nie zmienia postaci rzeczy.

Zdaniem sądu apelacyjnego nie można natomiast zaakceptować stanowiska sądu okręgowego, że przedmiotowe postanowienie wzorca umownego nie jest abuzywne. Przesłankami abuzywności postanowień wzorca umownego zgodnie z art. 385[1 par. 1 k.c. jest sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów konsumentów. Istotą dobrych obyczajów jest szeroko rozumiany szacunek dla drugiego człowieka. W stosunkach z konsumentami powinien wyrażać się on informowaniem o wynikających z umowy uprawnieniach, niewykorzystywaniem uprzywilejowanej pozycji profesjonalisty przy zawieraniu umowy i jej realizacji, rzetelnym traktowaniu konsumenta jako równorzędnego partnera umowy. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami można więc uznać działania zmierzające do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności. Działania te potocznie określa się jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające in minus od przyjętych standardów postępowania. Naruszenie interesów konsumenta wynikające z niedozwolonego postanowienia musi być zarazem rażące, a więc szczególnie doniosłe. Zazwyczaj sprowadza się ono do rażąco niekorzystnego ukształtowania sytuacji ekonomicznej konsumenta. Jednak może nim być także naruszenie prywatności konsumenta. Zdaniem sądu apelacyjnego, postanowienie przytoczone w pozwie kształtuje prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zatem spełnia przesłanki z art. 385¹ k.c. Także poddaje się ocenie na gruncie art. 385³ pkt 2 k.c., który stanowi, iż niedozwolone jest postanowienie umowne, które wyłącza lub istotnie ogranicza odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie bądź nienależyte wykonanie zobowiązania. Wbrew pozwanej przedmiotowe postanowienie nie zostało wyrwane z kontekstu zapisu poczynionego w par. 38 regulaminu. Zdanie to, zamieszczone na pierwszym miejscu nie musi, a nawet nie powinno być interpretowane łącznie ze zdaniem drugim o treści: "Wszelkie zamieszczone w portalu informacje i materiały, a także dostarczone za jego pośrednictwem produkty i usługi świadczone przez Pracodawców/Usługodawców nie są objęte gwarancją co do ich wartości, przydatności, zupełności, kompletności czy użyteczności". Nie może bowiem ulegać wątpliwości, iż oba zdania traktują o dwóch różnych kwestiach, i nie jest tak, aby zdanie drugie stanowiło rozwinięcie zdania pierwszego. Czym innym jest wyłączenie odpowiedzialności kontraktowej w ogóle, czym innym - nieudzielanie gwarancji. Gwarancja stanowi dodatkowe zastrzeżenie umowne i nie istnieje obowiązek jej udzielenia. Ewentualny brak zapisu jak w zdaniu drugim paragrafu 38 regulaminu niczego nie zmieni w sytuacji prawnej stron umowy. Czym innym natomiast jest odpowiedzialność kontraktowa na zasadach ogólnych, ograniczenie czy wręcz wyłączenie które pozwana uzyskuje przez zapis przedmiotowego postanowienia. Trzeba bowiem zaznaczyć, iż wskazywanie na ryzyko wykonywania danej umowy wyłącznie jednej strony w istocie prowadzi do zaznaczenia, iż takowe ryzyko nie leży po drugiej (też po drugiej) stronie, tymczasem z ryzykiem należy łączyć kwestie odpowiedzialności. Przede wszystkim ustawodawca w art. 473 par. 2 k.c. nie pozwala na wyłączenie odpowiedzialności dłużnika za szkodę, którą może wyrządzić wierzycielowi umyślnie. Pewne ograniczenie tej odpowiedzialności wprowadza już art. 14 i 15 ustawy z 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną. Dalej idące ograniczenie, aż do całkowitego zwolnienia pozwanej z odpowiedzialności kontraktowej, jest nie do pogodzenia z obowiązkiem zapewnienia konsumentowi, jako słabszej stronie kontraktu, minimum ochrony. Prowadzi do przerzucenia na konsumenta - użytkownika korzystającego z danego portalu i usług świadczonych w ramach tego portalu wszelkiego ryzyka wynikającego z zawarcia umowy zawiązanej poprzez rejestrację na stronie internetowej. Można mówić o wyłączeniu odpowiedzialności pozwanej w relacjach z konsumentem tylko o tyle, o ile działania usługodawcy (pozwanej) mieszczą się w granicach działań opisanych w art. 14 i 15 ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną.

Wyrok SA w Warszawie z 23 sierpnia 2011 r. sygn. akt VI ACa 262/11

Z zawartej w art. 22¹ k.c. definicji konsumenta wynikają następujące istotne elementy: konsumentem może być wyłącznie osoba fizyczna, osoba ta musi dokonywać czynności prawnej, czynność ta z kolei pozostaje w określonej relacji z rolą społeczną tej osoby (nie może być bezpośrednio związana z prowadzoną działalnością gospodarcza bądź zawodową tej osoby), w końcu adresatem oświadczenia danej osoby woli jest przedsiębiorca. Konsument podlega ochronie, określonej w przepisach kodeksu cywilnego, wyrażającej się m.in. w dokonywaniu wykładni umowy na korzyść konsumenta, istnieniu obowiązku indywidualnego uzgodnienia klauzul umownych, stworzeniu katalogu niedozwolonych klauzul umownych (art. 385 par. 2, 385¹, 385³ k.c.).