Nie można ograniczać prawa klienta do odstąpienia od umowy

Nie sposób uznać postanowienia za zgodne z dobrymi obyczajami, skoro ogranicza w nieuzasadniony sposób powinności organizatora turystyki, stawiając klienta w sytuacji bądź niepewności przebiegu imprezy turystycznej, bądź konieczności przyjęcia przez klienta usługi o obniżonej jakości bądź dyskomfortu z powodu gorszej jakości usługi.

Powód wniósł o uznanie za niedozwolone i zakazane pozwanej spółce wykorzystywania w obrocie z konsumentami zawartego we wzorcu umownym pod nazwą "Warunki uczestnictwa w imprezach turystycznych" postanowienia o treści: "Do zmian istotnych należą w szczególności: pobyt skrócony co najmniej o 24 godziny, zmiana miejsca pobytu, zmiana rozkładu lotu z przesunięciem godzin wylotu o więcej niż 12 godzin". Sąd okręgowy - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uwzględnił powództwo w całości. Od wyroku apelację wniosła pozwana spółka.

Sąd apelacyjny uznał apelację za zasadną w nieznacznej tylko części. Zdaniem sądu drugiej instancji sąd okręgowy prawidłowo wskazał, że przedmiotowe postanowienie, w części zaliczającej do zmian istotnych w szczególności: pobyt skrócony co najmniej o 24 godziny i zmianę rozkładu lotu z przesunięciem godzin wylotu o więcej niż 12 godzin kształtuje prawa konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, nie może budzić wątpliwości.

Pojęcie ukształtowania praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego, wyraża się w tworzeniu takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową stron. Zaś pojęcie rażącego naruszenia interesów konsumenta powinno być rozumiane jako nieusprawiedliwiona dysproporcja praw i obowiązków na jego niekorzyść. Dotyczy to sytuacji, w których w sposób ewidentny została naruszona równowaga interesów stron przez wykorzystanie przez jedną ze stron swojej przewagi przy układaniu wzorca umowy.

Kwestionowane postanowienie prowadzi do rażącego naruszenia interesów konsumentów, którzy będąc postawionymi w przymusowej sytuacji, nieodwołalnie muszą podporządkować się niekorzystnej dla nich jednostronnej zmianie świadczenia głównego.

W rozpatrywanej sprawie treść przedmiotowego wzorca umowy należy oceniać w kontekście ustawy o usługach turystycznych, umożliwiającej określenie zgodnego z prawem standardu uprawnień i obowiązków konsumenta, jak też zapewniającej minimum ochrony stron umowy o usługi turystyczne. Z art. 14 ust. 5 tej ustawy wynika, że organizator (przedsiębiorca organizujący imprezę turystyczną), który przed rozpoczęciem imprezy turystycznej jest zmuszony, z przyczyn od niego niezależnych, zmienić istotne warunki umowy z klientem, z zastrzeżeniem art. 17 ustawy, powinien o tym niezwłocznie powiadomić klienta. W takiej sytuacji klient powinien niezwłocznie poinformować organizatora, czy przyjmuje proponowaną zmianę umowy albo odstępuje od umowy za natychmiastowym zwrotem wszystkich wniesionych świadczeń i bez obowiązku zapłaty kary umownej. Skoro ustawa w przypadku istotnych zmian umowy przyznaje konsumentowi prawo do odstąpienia od umowy za natychmiastowym zwrotem wszystkich wniesionych świadczeń i bez obowiązku zapłaty kary umownej, to nie może przedsiębiorca - przez własne, jednostronne definiowanie zmian istotnych (z punktu widzenia konsumenta) ograniczać tego prawa odpowiednimi zapisami wzorca umownego.

Sąd Apelacyjny jako słuszne ocenia odwołanie się przez sąd okręgowy do treści art. 385³ pkt 22 k.c. W świetle powyższego unormowania postanowienie abuzywne to takie, które przewidują obowiązek wykonania zobowiązania przez konsumenta mimo niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez jego kontrahenta. Przy założeniu, że kwestionowany zapis pozostaje w obrocie, powstaje sytuacja, w której przedsiębiorca - przez skrócenie godzin pobytu niewiele mniej niż 24 godziny bądź/i przesunięcie godzin wylotu niewiele mniej niż 12 godzin - dopuszcza się do niewykonywania umowy albo wykonuje ją nienależycie, klient biura natomiast wykonuje wszystkie swe przewidziane umową obowiązki, zwłaszcza w zakresie odpłatności, nie mówiąc już o zgodzie na realizację usługi według warunków przedsiębiorcy.

Zdaniem sądu II instancji można mówić o abuzywności przedmiotowego postanowienia tylko w zakresie, w jakim określa czas pobytu i czas przesunięć lotu ponad określoną ilość godzin, z konsekwencją przyjęcia, od którego momentu w rachubę wchodzi istotność zmiany. Natomiast nie można mówić o abuzywności postanowienia, które stwierdza, że do zmian istotnych należy w szczególności zmiana miejsca pobytu. Postanowienie wzorca, że zmiana miejsca pobytu jest zmianą istotną umowy, wymuszającą odpowiednie postępowanie biura podróży, nie ma charakteru abuzywnego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 stycznia 2011 r., sygn. akt VI ACa 770/10.

W myśl art. 385¹ par. 1 k.c. nieuzgodnione indywidualnie postanowienia, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, nie wiążą konsumenta; nie dotyczy to postanowień regulujących główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Za nieuzgodnione indywidualnie uważa się te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. W przypadku umów standardowych, biorących się z wzorca umownego, istnieje domniemanie braku indywidualnego wynegocjowania postanowienia, przy czym domniemanie to jest wzruszalne.