Gmina odpowie za szkody powstałe bez jej winy

Zgodnie z jedną z podstawowych zasad wyrażonych w kodeksie cywilnym (dalej k.c.) każdy, kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia (art. 415 k.c.). Kwestie odpowiedzialności za szkody wyrządzone za niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie organów jednostek samorządu terytorialnego (dalej j.s.t.) reguluje jednak art. 417 k.c. Przepis ten wyraźnie uzależnia odpowiedzialność j.s.t. za szkody od zaistnienia czynnika bezprawności. Może się jednak zdarzyć, że szkoda zostanie wyrządzona wskutek działania lub zaniechania zgodnego z prawem oraz bez winy organu. Działanie w oparciu o przepis prawa nie zawsze musi oznaczać, wyłączenia odpowiedzialności odszkodowawczej j.s.t. za powstałą szkodę. Sytuacja taka wskazywana bywa chociażby w wyrokach obciążających gminy odpowiedzialnością za wypadki zaistniałe w prowadzonych przez nie szkołach publicznych.

Odpowiedzialność j.s.t. na zasadzie słuszności za powstałą szkodę reguluje art. 417² k.c. Wskazuje on, że poszkodowany na skutek legalnego wykonywania władzy publicznej może domagać się całkowitego lub częściowego naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Oczywiste jest jednak, że zasada ta podlega pewnym ograniczeniom W innej sytuacji przepis taki nieracjonalnie ograniczałby swobodę podejmowania działań przez j.s.t. w ramach obowiązującego porządku prawnego. Przesłankami do zastosowania wskazanego artykułu są:

● zaistnienie szkody na osobie,

● zaistnienie szkody przy wykonywaniu władzy publicznej (istnieje tutaj związek przyczynowoskutkowy),

● działanie organu w ramach obowiązującego prawa,

● względy słuszności przemawiające za przyznaniem odszkodowania bądź zadośćuczynienia.

Pierwszym z wymienionych ograniczeń jest zaistnienie szkody na osobie. Oznacza to, że musi polegać ona na naruszeniu dóbr osobistych poszkodowanego. Należą do nich przede wszystkim uszkodzenie ciała i rozstrój zdrowia. Odszkodowanie dotyczyć więc będzie uszczerbków majątkowych i niemajątkowych, a nie mienia poszkodowanego (patrz więcej wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 9 listopada 2010 r., sygn. akt I ACa 841/10).

Ponadto szkoda zaistnieć musi w związku z wykonywaniem władzy publicznej. Wyjaśnienie tego zagadnienia wymaga analizy. W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że odnosi się on wyłącznie do działania. Nie obejmuje więc swym zakresem zaniechania (patrz więcej np. wyrok Sądu Najwyższego z 5 września 2008 r., sygn. akt I CSK 41/08). Działanie to musi być zgodne z prawem. Za bezprawne działanie (lub zaniechanie) organy administracji publicznej odpowiedzialność ponoszą bowiem, jak już zostało wskazane, na podstawie innych artykułów.

Jeszcze więcej problemów może budzić natomiast niedookreślony zwrot "względy słuszności". Najczęściej jest on utożsamiany z innym zwrotem niedookreślonym, czyli "zasadami współżycia społecznego" (patrz m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 17 października 1969 r., sygn. akt I CR 315/69) i niestety w wielu przypadkach przypisanie konkretnych okoliczności do powyższego terminu będzie zależało wyłącznie od arbitralnej woli sądu. Przykładowymi przesłankami wskazanymi przez ustawodawcę jest w tym zakresie niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne.

Co istotne zdarza się, że wystąpienie przesłanek wskazanych w 417² k.c. w określonych sytuacjach może nie wystarczyć do zasądzenia przed sąd odszkodowania na rzecz poszkodowanego. Przywołać można wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 28 października 2010 r. (sygn. akt I ACa 859/10). Orzekł on w nim, że doznanie szkody na osobie wskutek działań funkcjonariusza policji zgodnych z prawem przez uczestnika, nawet biernego, grupy pseudokibiców naruszających porządek prawny, z reguły nie będzie dawało podstawy do dochodzenia roszczeń na podstawie cytowanego artykułu. Tym samym sąd każdorazowo powinien ocenić także zachowanie poszkodowanego, a konkretnie stopień, w jakim do powstania szkody sam się przyczynił (patrz więcej wyrok Sądu Najwyższego z 22 maja 2003 r., sygn. akt II CKN 96/01). Stanowisko takie znajduje zresztą oparcie w art. 362 k.c. Zgodnie z nim jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron. Oczywiste jest także, że j.s.t. poniesie odpowiedzialność jedynie za normalne następstwa działania, z którego szkoda wynikła (patrz art. 361 par. 1 k.c.).

Osobie poszkodowanej legalnym działaniem j.s.t. 417² k.c. przyznaje roszczenie o całkowite lub częściowe naprawienie szkody oraz zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę. Zgodnie z art. 363 k.c. to, w jaki sposób szkoda zostanie naprawiona, zależy od poszkodowanego.

Cytowany artykuł wskazuje przy tym alternatywę. Może on wybrać przywrócenie stanu poprzedniego bądź zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.

W świetle art. 444 par. 1 k.c. w przypadku zaistnienia uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Poszkodowanemu przysługuje w tym zakresie roszczenie o wyłożenie przez zobowiązanego do naprawienia szkody sumy potrzebnej na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumy potrzebnej na koszty przygotowania do innego zawodu. Może on także żądać odpowiedniej renty (jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość).

W szczególnych sytuacjach, gdy doszło do naruszenia dobra osobistego, sąd może przyznać ponadto temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Na jego żądanie alternatywnie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny (patrz art. 448 k.c.). Co istotne roszczenie o zadośćuczynienie może przejść na spadkobierców. Będzie tak wtedy, gdy zostało ono uznane na piśmie albo gdy powództwo zostało wytoczone za życia poszkodowanego (patrz art. 445 par. 3 k.c.).

Termin, w jakim poszkodowany ma prawo się domagać od j.s.t. odszkodowania za szkodę legalną określony został w art. 442¹ par. 3 k.c. Zgodnie z nim przedawnienie nie może się skończyć wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. W przypadku osób małoletnich przedawnienie roszczeń o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się jednak wcześniej niż z upływem lat dwóch od uzyskania przez nie pełnoletności (patrz art. 442¹ par. 4 k.c.).

Prawo do odszkodowania za niezgodne z przepisami działania organu władzy publicznej przysługuje każdemu na mocy art. 77 konstytucji. Co istotne, prawo to przysługiwać może także, jeśli działania organu były w pełni zgodne z prawem

@RY1@i02/2011/158/i02.2011.158.207.0007.001.jpg@RY2@

dr Jacek Murzydło, specjalista ds. prawnych w Okręgowym Urzędzie Górniczym w Poznaniu

dr Jacek Murzydło

specjalista ds. prawnych w Okręgowym Urzędzie Górniczym w Poznaniu

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).