Kto ma prawo do zachowku, jak go obliczyć i dochodzić

Roszczenie o zachowek jest ściśle powiązane z osobą, która jest do niego uprawniona. W związku z tym ustawodawca postanowił, że uprawnienie do żądania wypłaty zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Oznacza to, że roszczenie o zachowek wchodzi do spadku po uprawnionym. Jednak może je odziedziczyć tylko określony krąg osób. W orzecznictwie przyjęto, że roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców uprawnionego, jeśli należą oni do kręgu spadkobierców wskazanych przez ustawę jako uprawnione do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Nie ma żadnego znaczenia dla dziedziczenia uprawnienia do zachowku, czy osoby dziedziczące to uprawnienie w konkretnej sytuacji były uprawnione do zachowku. Wystarczy bowiem, że należą do osób wymienionych w ustawie jako uprawnienie do zachowku.

Art. 1002 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

W takiej sytuacji prawo do zachowku będą miały jedynie dzieci zmarłego, ponieważ jeśli nie zostałby sporządzony testament, dziedziczyłyby po zmarłym ojcu z ustawy. Żona nie będzie mogła otrzymać zachowku, ponieważ mężczyzna przed śmiercią wystąpił o orzeczenie rozwodu z winy żony i żądnie to okazało się uzasadnione. Powoduje to wyłączenie żony od dziedziczenia na podstawie ustawy. Oznacza to, że nie będzie też miała prawa do zachowku. Zachowku nie będą mogli się również domagać niegodni, małżonek, co do którego orzeczono separację, osoby, które spadkodawca wydziedziczył w testamencie, osoby, które odrzuciły spadek, oraz osoby, które zawarły umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. W takich sytuacjach do dziedziczenia dochodzą zstępni tych osób. Oznacza to, że mogą one otrzymać zachowek. Wyjątek stanowią jednak osoby, które są zstępnymi osób zarzekających się dziedziczenia. Będą one mogły dziedziczyć, w tym otrzymać zachowek, jeśli z umowy o zrzeczenie się dziedziczenia wynika, że zrzeczenie ich nie obowiązuje. Osobom uprawnionym do zachowku należy się kwota, która stanowi równowartość połowy udziału spadkowego, jaki otrzymaliby, gdyby dziedziczyli z ustawy. Ponadto osoby trwale niezdolne do pracy oraz małoletni mają prawo do 2/3 tego, co odziedziczyliby z ustawy. Trwała niezdolność do pracy oraz małoletniość muszą wystąpić w momencie otwarcia spadku, czyli w dniu śmierci spadkodawcy.

Art. 940 i 991 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem majątkowym. Oznacza to, że ulega ono przedawnieniu i po upływnie określonego czasu nie może już być skutecznie dochodzone. Prawo spadkowe przewiduje, że roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem trzech lat od chwili ogłoszenia testamentu. Możliwość żądania zapłaty zachowku powstaje od momentu ogłoszenia testamentu. Po upływie trzech lat od tego wydarzenia osoba zobowiązana do wypłaty zachowku ma prawo skutecznie uchylić się od jego zapłaty, powołując się na zarzut przedawnienia. To samo dotyczy roszczeń spadkobierców. Ustawodawca nie określił terminu przedawnienia żądania o zachowek, jeśli dziedziczenie następuje na podstawie ustawy czyli jeśli spadkodawca nie sporządził testamentu i odpowiednio nie ma jego ogłoszenia. Przyjmuje się jednak, że roszczenie o zachowek przedawnia się w takiej sytuacji z upływem trzech lat od chwili otwarcia spadku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. Często zdarza się, że między spadkobiercami występują spory co do ważności testamentu. Najczęściej problemy powstają, jeśli sporządzono kilka testamentów i są wątpliwości, który z nich jest ważny, jeśli każdy został ogłoszony. W takiej sytuacji termin przedawnienia nie rozpoczyna swojego biegu do czasu, aż wyjaśni się, który testament został ważnie sporządzony i wywiera skutki prawne. Podobnie jest, jeśli wystąpi spór, kto jest spadkobiercą. W takiej sytuacji nie można ustalić wysokości zachowku, więc termin prze-dawnienia nie może biec.

Art. 1006 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Za zapłatę zachowku odpowiadają spadkobiercy, ponieważ jest to rodzaj długu spadkowego. Jednak w pewnych okolicznościach możliwe jest żądanie zachowku od osoby, którą spadkodawca obdarował. Zgodnie z prawem spadkowym, jeśli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkobiercy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Oznacza to, że uzupełnienia zachowku można żądać tylko od obdarowanego w razie doliczenia do spadku otrzymanej od spadkodawcy darowizny. Nie można jednak żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała darowiznę niedoliczoną do spadku. Może więc zaistnieć sytuacja, że uprawniony do zachowku ma jedynie prawo do uzupełnienia zachowku, czyli brakuje mu tylko pewnej sumy. Może się też zdarzyć, że osoba uprawniona do zachowku w ogóle nie otrzymała należnych pieniędzy od spadkobiercy. W takim przypadku może ona domagać się zapłaty od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku. Obdarowany jest zobowiązany do zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Po otrzymaniu darowizny od spadkodawcy obdarowany nie musi się zastanawiać, czy w przyszłości będzie zobowiązany do zapłaty zachowku. Obdarowany może zużyć korzyści, jakie otrzymał na skutek darowizny. Granice jego odpowiedzialności wyznacza pozostała wartość wzbogacenia. Obdarowany może zwolnić się z obowiązku zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Musi w tym celu wydać przedmiot darowizny. Nie chodzi tu o zwrócenie darowizny w takim samym stanie, w jakim ją otrzymał. Przedmiot darowizny wydaje się w takim stanie, w jakim się on znajduje, w chwili gdy osoba uprawniona do zachowku zwraca się do obdarowanego. Czasami zdarza się, że zapisobierca może zwrócić się do kilku osób, ponieważ spadkodawca przed śmiercią uczynił kilka darowizn.

Art. 1000 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców prawa do zachowku. Musi jednak wyraźnie dać temu wyraz w treści testamentu. Jeśli w ostatniej woli nie ma mowy o wydziedziczeniu konkretnej osoby, ma ona nadal prawo do zachowku. Wydziedziczenie oznacza pozbawienie zachowku osób, które były do niego uprawnione. Wydziedziczyć można jedynie w testamencie. Spadkodawca musi koniecznie wskazać spadkobiercę, którego wydziedzicza. Aby wydziedziczenie było skuteczne, musi być dokonane w ważnym testamencie. Nieważność testamentu powoduje automatycznie nieważność wydziedziczenia. Samo pominięcie osób w testamencie nie powoduje wydziedziczenia. Zachowek to instytucja, która ma chronić interesy najbliższych krewnych zmarłego, w sytuacji gdy ten sporządził testament i nie powołał ich do dziedziczenia. Jeśli testament nie byłby sporządzony, osoby te dziedziczyłyby po zmarłym z ustawy. Jeśli więc spadkodawca chce, aby jego najbliżsi krewni nie otrzymali po nim nic, musi oprócz sporządzenia ważnego testamentu dokonać również ich wydziedziczenia. Podstawą wydziedziczenia może być jedna z przyczyn, które zostały określone przez prawo spadkowe. Nie jest również możliwe częściowe pozbawienie prawa do zachowku. Oznacza to, że albo spadkodawca pozbawia daną osobę zachowku w całości, albo w ogóle jej nie wydziedzicza.

Art. 1008 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Ewelina Stępień

ewelina.stepien@infor.pl