Jak skutecznie bronić się przed czynnościami komornika

Brak płynności finansowej, a czasami niekorzystny splot okoliczności sprawia, że coraz więcej osób ma problemy z terminowym regulowaniem swoich zobowiązań. Taka sytuacja powoduje, że ich wierzyciele po bezskutecznym oczekiwaniu na zwrot należnych im środków kierują sprawy do sądu. Po zakończeniu postępowania w sądzie wyrok zaopatrywany jest w klauzulę wykonalności. Następnie sprawa kierowana jest do komornika, który zajmuje się wyegzekwowaniem należnej kwoty. W toku postępowania egzekucyjnego komornicy popełniają jednak różnego rodzaju błędy. Dotyczą one nie tylko procedur. Zdarza się również, że brakuje właściwej podstawy materialnoprawnej do prowadzenia egzekucji. Negatywne skutki takich działań mogą być dla dłużnika bardzo dotkliwe. Z tych względów w przypadku gdy czynności komornika naruszą jego prawa, może on składać skargi lub w inny sposób chronić majątek przed bezpodstawnym zajęciem.

Najczęściej wykorzystywanym środkiem, za pomocą którego dłużnik może bronić się przed bezpodstawnymi czynnościami egzekucyjnymi, jest skarga na czynności komornika. Kieruje się ją do sądu rejonowego. Jej przedmiotem może być naruszenie przepisów proceduralnych, np. zajęcia przedmiotu, który nie należy do dłużnika. Skarga powinna odpowiadać wymaganiom pisma procesowego, a dodatkowo określać zaskarżoną czynność. Można w niej również zwrócić uwagę sądu na czynności, których zaniechano, np. komornik nie umarza postępowania egzekucyjnego mimo utraty tytułu wykonawczego. Obejmuje ona zarówno czynności decyzyjne, jak i czysto wykonawcze. Oznacza to, że podstawą skargi może być każde uchybienie, które w ocenie skarżącego jest istotne i zaszło podczas dokonywania czynności przez komornika lub związane jest z zaniechaniem wymaganych czynności.

Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego egzekucja komornicza wszczynana jest na wniosek wierzyciela. Przepisy przewidują, że dłużnik powinien zwrócić wierzycielowi koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji. W przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela, po zawiadomieniu dłużnika o wszczęciu egzekucji, od świadczenia spełnionego przez dłużnika bezpośrednio wierzycielowi komornik pobiera opłatę w wysokości 5 proc., ale mniej niż 1/10 i nie więcej niż dziesięciokrotność przeciętnego wynagrodzenia. Oznacza to, że komornik może żądać opłaty stosunkowej w wysokości wskazanej powyżej od wartości świadczenia pozostałego do wyegzekwowania.

To jednak nie wszystko. Musi ona również zawierać wniosek o zmianę, uchylenie lub dokonanie czynności wraz z uzasadnieniem. Do rozpoznania skargi na czynności komornika właściwy jest sąd, przy którym działa komornik. Jeżeli do prowadzenia egzekucji został wybrany komornik poza właściwością ogólną, skargę rozpoznaje sąd, który byłby właściwy według ogólnych zasad. Skargę może złożyć strona lub inna osoba, której prawa zostały przez czynności lub zaniechanie komornika naruszone bądź zagrożone.

Samą skargę wnosi się do sądu w terminie tygodniowym od dnia czynności, gdy strona lub osoba, której prawo zostało przez czynność komornika naruszone bądź zagrożone, była przy czynności obecna lub była o jej terminie zawiadomiona. W innych wypadkach termin siedmiodniowy biegnie od dnia zawiadomienia o dokonaniu czynności strony lub osoby, której prawo zostało przez czynności komornika naruszone bądź zagrożone, a w braku zawiadomienia - od dnia, w którym czynność powinna być dokonana.

Odpis skargi sąd przesyła komornikowi, który w terminie trzech dni na piśmie sporządza uzasadnienie dokonania zaskarżonej czynności lub przyczyn jej zaniechania oraz przekazuje je wraz z aktami sprawy do sądu. Wskazana powyżej procedura traci na znaczeniu, gdy komornik uwzględnia w całości wniesioną skargę. O tym fakcie zawiadamia sąd i skarżącego oraz zainteresowanych, których dotyczy uwzględnienie skargi.

Sąd na rozpoznanie zarzutów przeciwko komornikowi ma tydzień od wpływu skargi do sądu, a jeśli zawiera ona braki formalne, które podlegają uzupełnieniu - tydzień od ich uzupełnienia. W wyniku wniesienia skargi sąd kontroluje poprawność zaskarżonej czynności. Jeżeli skarga zostanie wniesiona po terminie albo w terminie nie zostaną uzupełnione braki, wówczas dojdzie do odrzucenia skargi. Sąd w takich przypadkach może jednak uznać potrzebę podjęcia czynności dla zapewnienia należytego wykonania egzekucji.

Powództwa przeciwegzekucyjne to środki prawne pozwalające na podniesienie przed sądem zarzutów natury merytorycznej. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje dwa powództwa: opozycyjne i ekscydencyjne. Pierwsze z wymienionych wiąże się z pozbawieniem wykonalności tytułu wykonawczego lub jego ograniczeniem. Drugie natomiast dotyczy zwolnienia określonego przedmiotu spod egzekucji.

Przepisy przyznają małżonkom możliwość obrony w drodze powództw przeciwegzekucyjnych, np. przez wykazanie, że umowa majątkowa była skuteczna wobec wierzyciela. Również na podstawie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek może powoływać się względem osób trzecich na zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, gdy jej zawarcie, a także rodzaj było im wiadome. Tak więc jeżeli wierzyciel miał świadomość istnienia umowy rozszerzającej wspólność, egzekucja ze wskazanych składników nie jest dopuszczalna. Badanie tego rodzaju kwestii nie leży jednak w gestii organu egzekucyjnego, lecz sądu rozpoznającego powództwo przeciwegzekucyjne wytoczone przez małżonków. W takiej sytuacji małżonek ma przede wszystkim prawo do żądania zwolnienia od egzekucji składników majątku osobistego dłużnika, które na mocy umowy włączone zostały do ich majątku wspólnego. Ciężar dowodu, że wierzyciel wiedział o zawartej między małżonkami umowie, spoczywa na powodzie, czyli małżonku, który powództwo wnosi.

Gdy zatem dłużnik chce uniemożliwić przeprowadzenie egzekucji, może złożyć do sądu powództwo przeciwegzekucyjne. Omawiany rodzaj powództwa nie prowadzi jednak do ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy zakończonej prawomocnym lub natychmiast wykonalnym orzeczeniem sądowym. Ma ono na celu pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, a nie podważenie treści orzeczenia sądowego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności.

Podstawą wystąpienia z takim powództwem może być m.in. zaprzeczenie przez dłużnika zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności, lub też wskazanie zdarzenia, które nastąpiło po powstaniu tytułu egzekucyjnego, wskutek którego zobowiązanie wygasło. Na podstawie pierwszego można kwestionować np. obowiązki stwierdzone bankowym tytułem egzekucyjnym lub aktem notarialnym. Z kolei przykładem zdarzenia, na skutek którego zobowiązanie wygasło lub nie może być egzekwowane, będzie sytuacja, w której dłużnik po wydaniu przeciwko niemu orzeczenia oraz nadaniu mu klauzuli wykonalności zapłacił całą należność wierzycielowi, a ten pomimo to wniósł przeciwko dłużnikowi wniosek do komornika.

Zdarza się również, że w trakcie postępowania egzekucyjnego komornik zajmuje przedmioty lub prawa, które przysługują osobie trzeciej, a jednocześnie wierzyciel nie ma uprawnienia, by się z nich zaspokoić. Komornik, dokonując zajęcia ruchomości, nie ma obowiązku ustalania, kto jest jej właścicielem, gdyż decydujące znaczenie ma tylko okoliczność, czy zajmowane ruchomości znajdują się w posiadaniu bądź współposiadaniu dłużnika. Tymczasem dłużnik może wskazać komornikowi przedmioty, do których nie ma tytułu prawnego, i nie poinformować go o tym, komu rzecz przysługuje. W takiej sytuacji osoba trzecia może przeciwstawić się egzekucji i wytoczyć powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od wszelkich czynności komorniczych. O zwolnienie zajętego przedmiotu może ubiegać się dłużnik albo jego małżonek, przeciwko któremu sąd nadał klauzulę wykonalności, gdy z umowy majątkowej małżeńskiej wynika zarzut wyłączenia lub ograniczenia jego odpowiedzialności całością lub częścią majątku.

Komornik nie tylko nie może zajmować przedmiotów należących do odrębnego majątku małżonka dłużnika czy przedmiotów stanowiących wyłączną własność osób trzecich. Kodeks postępowania cywilnego wymienia poza tym wiele rzeczy i praw majątkowych dłużnika, których komornik nie może zająć dla zaspokojenia należności wierzyciela. Należą do nich m.in. urządzenia domowe i ubranie codzienne. Komornikowi nie wolno przeprowadzić egzekucji z przedmiotów niezbędnych dłużnikowi do osobistej pracy. Zgodnie z prawem pracy wolna od potrąceń jest kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę po odliczeniu składek ubezpieczeniowych i podatku.

Osoba, która poniosła szkodę wskutek bezprawnych działań komornika, może ubiegać się o odszkodowanie. Zgodnie z ustawą o komornikach sądowych i egzekucji komornik jest obowiązany do naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu czynności. Podstawą odpowiedzialności komornika nie jest przy tym jego wina, lecz wyłącznie bezprawność jego działania. Poszkodowany musi jednocześnie wykazać fakt naruszenia przepisów przez komornika, a także dodatkowo określić wysokość szkody i związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem a szkodą.

Solidarną odpowiedzialność za szkodę wraz z komornikiem ponosi Skarb Państwa.

● narzędzi i innych przedmiotów niezbędnych do osobistej pracy zarobkowej dłużnika, z wyłączeniem jednak pojazdów mechanicznych

● zapasów żywności i opału na jeden miesiąc

● przedmiotów niezbędnych do nauki, papierów osobistych, odznaczeń i przedmiotów służących do wykonywania praktyk religijnych oraz przedmiotów codziennego użytku, które mogą być sprzedane tylko znacznie poniżej ich wartości, a dla dłużnika mają znaczną wartość użytkową

● przedmiotów urządzenia domowego, pościeli, bielizny i ubrania codziennego niezbędnego dla dłużnika i jego rodziny

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Kodeks postępowania cywilnego z 17 listopada 1964 r. (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).