Jak wyegzekwować od kontrahenta należne roszczenie

Przedsiębiorca powinien wystąpić do sądu z pozwem o zapłatę, jeśli jego kontrahent nie reguluje zobowiązań i negocjacje nie doprowadziły do odzyskania pieniędzy. Spory między przedsiębiorcami spowodowane nieterminowym regulowaniem należności rozpoznają sądy gospodarcze. Gdy wyrok zasądzający roszczenie na rzecz przedsiębiorcy uprawomocni się, a dłużnik nadal nie będzie płacił, wierzyciel powinien wystąpić do sądu o nadanie wyrokowi klauzuli wykonalności, a następnie złożyć wniosek o wszczęcie egzekucji z majątku dłużnika.

Komornik wszczyna egzekucję z majątku dłużnika na wniosek wierzyciela. Do wniosku tego musi być dołączony oryginał tytułu wykonawczego, zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Najczęściej tytułem egzekucyjnym jest prawomocny wyrok zasądzający roszczenie lub inne orzeczenie sądu, na przykład: postanowienie zasądzające świadczenia, prawomocne nakazy zapłaty wydane w postępowaniu nakazowym lub upominawczym, prawomocne orzeczenie sądów zagranicznych (pod warunkiem, że roszczenie można egzekwować w kraju), prawomocne orzeczenie wydane w postępowaniu karnym dotyczące powództwa cywilnego lub roszczeń cywilnych, a także postanowienia wydane w postępowaniu zabezpieczającym, które podlegają wykonaniu w drodze egzekucji.

Tytułem wykonawczym może być również m.in. ugoda zawarta przed sądem, wyrok sądu polubownego lub ugoda przed nim, bądź ugoda przed mediatorem.

Tytuł egzekucyjny w klauzulę wykonalności zaopatruje sąd. Tytuł wykonawczy musi wskazywać na treść i zakres świadczenia, które będzie podlegało egzekucji oraz określać osobę, na której rzecz będzie ona prowadzona, a także dłużnika przeciwko któremu będzie prowadzona.

Przedsiębiorca powinien sprawdzić, czy tytuł egzekucyjny został wystawiony w sposób właściwy, bo tylko wówczas komornik na jego podstawie będzie mógł prowadzić egzekucję o całe objęte nim roszczenie z całego majątku dłużnika, pod warunkiem że z treści tytułu nic innego nie wynika.

Gdy przedsiębiorca złoży u komornika wniosek o wszczęcie egzekucji bez tytułu wykonawczego, organ egzekucyjny uzna to za brak formalny i wyznaczy termin do jego uzupełnienia. Po bezskutecznym upływie tego terminu pismo zostanie zwrócone wnioskodawcy.

Dłużnikami przedsiębiorcy mogą być tylko wspólnicy spółki cywilnej, a nie sama spółka. Przeciwko nim wierzyciel prowadzi egzekucję. Spółka cywilna nie ma też zdolności do występowania w postępowaniu egzekucyjnym jako osoba trzecia lub uczestnik, który nie jest stroną. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z 28 stycznia 1993 r. w sprawie sygn. akt III CZP 168/92 opublikowanym w OSNCP nr 6 z 1996 r., poz. 106. Z kolei w uchwale z 7 lipca 1993 r. w sprawie sygn. akt III CZP 87/93 opublikowanym w OSP nr 11 z 1994 r., poz. 204 SN stwierdził, że skoro klauzula wykonalności zostanie nadana przeciwko dłużnikowi wymienionemu w tytule egzekucyjnym, to wówczas wierzyciel nie może uzyskać klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi, który nie został wymieniony w tytule egzekucyjnym.

W praktyce sądowej zdarza się jednak, że tytuł egzekucyjny zostaje wydany przeciwko spółce cywilnej. Wtedy wierzyciel nie może skutecznie domagać się, aby sąd nadał klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi albo wspólnikom spółki cywilnej.

Aby wyegzekwować zadłużenie ze wspólnego majątku wspólników spółki cywilnej przedsiębiorca powinien uzyskać tytuł egzekucyjny wydany przeciwko wszystkim wspólnikom. Dlatego wierzyciel osobisty wspólnika spółki cywilnej nie może wszcząć egzekucji z majątku pozostałych wspólników. Natomiast ma prawo domagać się prowadzenia egzekucji z majątków odrębnych wspólników oraz z wierzytelności z tytułu udziału w zyskach, pod warunkiem że wspólnicy dokonali podziału zysku. Oprócz tego wierzyciel może również domagać się zajęcia prawa do podzielenia zysku oraz prawa, które przysługuje wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki bądź w razie rozwiązania spółki.

Wierzycielem przedsiębiorcy może być spółka osobowa handlowa (jawna, komandytowa, partnerska, komandytowo-akcyjna), w której przynajmniej niektórzy wspólnicy odpowiadają bez ograniczenia całym swoim majątkiem za jej zobowiązania wówczas, gdy egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna albo gdy jest oczywiste, że będzie bezskuteczna. Gdy sąd zasądził od takiej spółki roszczenie na rzecz przedsiębiorcy, to wówczas prawomocne orzeczenie stanowi tytuł egzekucyjny. Sprawa dochodzenia roszczeń od wspólnika spółki jawnej została nieco inaczej ujęta w art. 31 par. 2 kodeksu spółek handlowych. Przepis ten dopuszcza możliwość wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi spółki jawnej, jeszcze zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

Zdarza się, że przedsiębiorca nie odzyska swoich pieniędzy, prowadząc egzekucję przeciwko zadłużonej spółce bądź ma podstawy do tego, aby domniemywać, że egzekucja okaże się bezskuteczna. Na wierzycielu ciąży obowiązek wykazania tej bezskuteczności. Wtedy może domagać się, aby sąd nadał klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi, który ponosi odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki. Takie uprawnienia przysługują wierzycielowi wówczas, gdy tytuł egzekucyjny został wydany przeciwko spółce jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej.

Aby uzyskać klauzulę wykonalności, przedsiębiorca dochodzący swojego roszczenia powinien dołączyć tytuł egzekucyjny wydany przeciwko spółce oraz wyciąg z Krajowego Rejestru Sądowego, z którego wynika, że osoba, przeciwko której ma zostać nadana klauzula wykonalności, jest wspólnikiem konkretnej zadłużonej spółki.

Na wydanie przez sąd postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności przeciwko aktualnemu wspólnikowi spółki nie ma żadnego wpływu to, że zobowiązanie, którego dochodzi wierzyciel powstało przed dniem przystąpienia tego wspólnika do spółki.

Zupełnie inaczej jest, gdy wspólnik wystąpił ze spółki albo został z niej wyłączony. Jego odpowiedzialność za zobowiązania zależy od tego, kiedy powstało zadłużenie, które chce wyegzekwować wierzyciel. Gdy powstało dopiero po wystąpieniu lub wyłączeniu wspólnika - klauzulą wykonalności nie można go objąć. Jeżeli jednak zobowiązanie powstało jeszcze w okresie, gdy ktoś był wspólnikiem, wówczas może on zostać objęty klauzulą wykonalności.

Zadłużony kontrahent przedsiębiorcy nieregulujący zobowiązań może usiłować bronić się przed egzekucją i usiłować przenieść majątek osobisty na małżonka, zawierając w tym celu umowę majątkową małżeńską (intercyzę). Na jej podstawie strony rozszerzają wspólność majątkową i majątek wspólny małżonków zaczyna obejmować rzeczy, które należałyby do majątku osobistego dłużnika, gdyby taka umowa nie została sporządzona.

Zawarcie umowy małżeńskiej nie wyłącza jednak prowadzenia egzekucji z tych składników majątku, które należałyby do majątku osobistego dłużnika wówczas, gdyby umowy nie było. Natomiast w razie braku umowy obowiązuje zasada, że tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi pozostającemu w związku małżeńskim stanowi podstawę do przeprowadzenia egzekucji nie tylko z jego majątku osobistego, lecz również z wynagrodzenia za pracę i innych dochodów, które uzyskał z innej działalności zarobkowej, oraz z korzyści uzyskanych z praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy, czyli z tych składników majątku, z których zwykle korzysta małżonek dłużnika.

W znacznie mniej korzystnej sytuacji zadłużeni małżonkowie znajdą się wówczas, gdy wierzytelność powstała z czynności prawnej, na którą małżonek wyraził zgodę. Tę okoliczność wierzyciel musi jednak udowodnić dokumentem urzędowym (np. oświadczenie z podpisem notarialnie poświadczonym) lub prywatnym (oświadczenie złożone na piśmie). Wtedy wierzyciel ma prawo żądać, aby tytuł egzekucyjny wydany przeciwko dłużnikowi pozostającemu w związku małżeńskim został przez sąd opatrzony klauzulą wykonalności również przeciwko małżonkowi. Sąd ogranicza jednak odpowiedzialność małżonka do odpowiedzialności z majątku objętego wspólnością majątkową. Dlatego przedsiębiorca dochodzący roszczenia nie będzie mógł domagać się zajęcia przedmiotów, które obejmuje majątek osobisty małżonka dłużnika.

Najczęściej zadłużenie kontrahenta przedsiębiorcy powstaje w związku z prowadzeniem firmy. Wierzyciel powinien wówczas wykazać w sądzie na podstawie dokumentu urzędowego albo prywatnego, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Tylko wówczas będzie mógł się domagać, aby jego roszczenia zostały zaspokojone z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej (prowadzenie działalności gospodarczej), z korzyści uzyskanych z praw oraz z przedmiotów majątkowych, które wchodzą w skład przedsiębiorstwa.

Gdy przedsiębiorstwo wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków, sąd, nadając przeciwko dłużnikowi klauzulę wykonalności, ograniczy jego odpowiedzialność tylko do tego przedsiębiorstwa. W ten sposób przed egzekucją zostanie uchroniony pozostały majątek małżonków. Takiej ochrony nie będzie, gdy wierzyciel udowodni, że jego kontrahent uzyskał zgodę drugiego małżonka na przykład na zawarcie z nim kontraktu, z którym związane jest nieuiszczenie należności. Wówczas egzekucja zostanie skierowana przeciwko całemu majątkowi wspólnemu małżonków. Sąd nada przeciwko małżonkowi niepłacącego kontrahenta klauzulę wykonalności, jeśli w postępowaniu o nadanie jej wierzyciel wykaże (na podstawie dokumentu urzędowego albo prywatnego), że wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

We wniosku o wszczęcie egzekucji wierzyciel ma prawo wskazać, w jaki sposób należy przeprowadzić egzekucję (np. z nieruchomości). W jednym wniosku może też określić kilka sposobów przeprowadzenia egzekucji przeciwko temu samemu dłużnikowi. Jednak dłużnik nie może być szykanowany i dlatego wierzyciel powinien wybrać najmniej dolegliwy dla niego sposób przeprowadzenia egzekucji. Gdy wskaże ten sposób, komornik nie ma już prawa go zakwestionować ani oceniać.

Zdarza się, że egzekucja z jednej części majątku dłużnika wystarczy na zaspokojenie wierzyciela. Wtedy dłużnik ma prawo się domagać, aby egzekucja z pozostałej części jego majątku została zawieszona.

Najczęściej egzekucja prowadzona jest z wynagrodzenia za pracę, ruchomości lub nieruchomości należących do dłużnika. Komornik prowadzący egzekucję z ruchomości przystępuje do ich zajęcia bez względu na to, w czyim posiadaniu się znajdują. Zanim komornik rozpocznie zajęcie, musi doręczyć dłużnikowi zawiadomienie o wszczęciu egzekucji. W tym momencie rozpoczyna się bieg terminu, który przysługuje dłużnikowi przedsiębiorcy do zaskarżenia postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności stanowiącej podstawę do rozpoczęcia postępowania egzekucyjnego.

Najłatwiej komornik zajmuje ruchomości będące we władaniu zadłużonego kontrahenta przedsiębiorcy lub samego wierzyciela, który wystąpił o przeprowadzenie z nich egzekucji. Natomiast ruchomości należące do dłużnika, ale znajdujące się we władaniu osoby trzeciej komornik może zająć, pod warunkiem że zgodzi się ona na ich zajęcie albo przyzna, że należą do dłużnika.

Komornik może też zająć rzeczy ruchome, które znajdują się w mieszkaniu zajmowanym przez dłużnika wspólnie z innymi osobami, na przykład członkami rodziny. W sprawie takich sytuacji zajmował stanowisko Sąd Najwyższy, który stwierdził, że jeżeli z charakteru rzeczy lub z innych okoliczności nic innego nie wynika, to wówczas komornik ma prawo przyjąć, że rzecz znajduje się przynajmniej we współwładaniu dłużnika i dlatego ma prawo dokonać zajęcia (wyrok SN z 15 lutego 1991 r. w sprawie o sygn. akt IV CR 550/90, niepublikowany).

Nawet jeśli podczas prowadzonej egzekucji z ruchomości do komornika zgłoszą się osoby trzecie, twierdząc, że mają do nich prawo, to nie odstępuje on od wykonywanych czynności. O tym, czy prawa osób trzecich istnieją i są tak skuteczne, aby wyłączyć rzecz spod egzekucji, decyduje sąd rozstrzygający powództwo przeciwegzekucyjne. Natomiast nie ma prawa rozstrzygać tego komornik ani sąd, do którego wpłynęła skarga na czynności komornika.

Kodeks postępowania cywilnego zawiera katalog rzeczy, które nie mogą być objęte egzekucją. Są to między innymi narzędzia i inne przedmioty niezbędne do osobistej pracy zarobkowej dłużnika oraz surowce niezbędne dla niego do produkcji na okres jednego tygodnia. Wyłączenie nie obejmuje jednak pojazdów mechanicznych. Natomiast obejmuje przedmioty urządzenia domowego, pościel, ubranie codzienne i bieliznę, a także zapasy żywności i opału.

Aby przedsiębiorca otrzymał należność, zajęta ruchomość powinna zostać sprzedana. Następuje to najwcześniej siódmego dnia od daty zajęcia. Natomiast bezpośrednio po zajęciu sprzedaje się rzeczy, które łatwo ulegają zepsuciu bądź sprawowanie dozoru nad którymi i przechowywanie których wymagałoby nadmiernych kosztów. Od razu też sprzedawany jest zajęty inwentarz żywy, gdy dłużnik odmówił zgody na przyjęcie go pod dozór. Przy sprzedawaniu ruchomości przestrzegana jest następująca procedura: po cenach hurtowych mogą zostać sprzedane nieruchomości nieużywane wówczas, gdy cena nie zostanie udokumentowana. Ma prawo je zakupić przedsiębiorca, który prowadzi obrót takimi ruchomościami. Następuje to po cenach o 25 proc. niższych od wartości szacunkowej takiej ruchomości.

Gdy zostały zajęte ruchomości o wartości historycznej lub artystycznej, komornik wzywa biegłego, aby je oszacował. Biegły szacuje także zajęte wyroby ze złota i platyny, z wyjątkiem przedmiotów użytkowych. Następnie sprzedaje się je za pośrednictwem firmy, która zajmuje się ich obrotem, albo państwowemu muzeum, bibliotece, archiwum, albo ośrodkowi badań i dokumentacji. Natomiast niezdatne wyroby ze złota i platyny (np. uszkodzoną biżuterię) komornik sprzedaje przedsiębiorstwu jubilerskiemu lub innemu, które zajmuje się obrotem i przerobem metali szlachetnych. Pozostałe zajęte ruchomości sprzedawane są na licytacji publicznej.

Gdy przedsiębiorca domaga się przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości dłużnika i wskazuje ją, wówczas komornik najpierw wezwie dłużnika, aby zapłacił dług w ciągu dwóch tygodni pod rygorem przystąpienia do opisu i oszacowania. Razem z wezwaniem do zapłaty doręcza mu zawiadomienie o wszczęciu egzekucji. Gdy dłużnik zapłaci w wyznaczonym terminie, postępowanie egzekucyjne zostanie umorzone przez komornika. Dłużnik może zapobiec sprzedaży licytacyjnej tylko do zamknięcia przetargu.

Zdarza się, że nieruchomość wchodzi do majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka. Na podstawie tytułu wykonawczego, który jest wystawiony przeciwko obojgu małżonkom, komornik ma prawo dokonać jej zajęcia. Jest to zajęcie warunkowe robione po to, aby uniemożliwić dłużnikowi i jego małżonkowi szybkie zbycie lub obciążenie nieruchomości, zanim wierzyciel uzyska klauzulę wykonalności przeciwko drugiemu małżonkowi. Komornik nie może podjąć żadnych czynności egzekucyjnych do chwili, gdy zostanie wydany tytuł wykonawczy obejmujący również małżonka dłużnika.

Komornik przesyła do sądu, który prowadzi księgę wieczystą dla nieruchomości, wniosek o dokonanie w niej wpisu o wszczęciu egzekucji lub o złożeniu takiego wniosku do zbioru dokumentów. Pismo powinno zawierać wniosek o wpis ostrzeżenia o zajęciu nieruchomości, dokładny opis nieruchomości oraz treść tytułu wykonawczego. Komornik dołącza do niego odpis wysłanego do dłużnika wezwania do zapłaty.

Aby wpisać w księdze wieczystej ostrzeżenie o wszczęciu egzekucji z nieruchomości, która należy do majątku wspólnego obojga małżonków, wierzyciel musi uzyskać tytuł wykonawczy przeciwko obojgu małżonkom. Takie stanowisko zajął SN w uchwale z 4 lutego 1997 r., w sprawie sygn. akt IIICZP 65/96.

Może się jednak zdarzyć, że dla zajętej nieruchomości nie jest prowadzona księga wieczysta. Wtedy z wnioskiem o jej założenie (po to, aby wpisać ostrzeżenie o wszczęciu postępowania egzekucyjnego) może wystąpić tylko wierzyciel. Takich uprawnień nie ma komornik.

Gdy bezskutecznie upłynie termin wskazany w wezwaniu dłużnika do zapłaty, komornik na wniosek wierzyciela dokona opisu i oszacowania zajętej nieruchomości (korzystając przy tym z usług biegłego). Kolejnym etapem dochodzenia przez przedsiębiorcę należnych mu pieniędzy od kontrahenta jest przeprowadzenie licytacji publicznej przez komornika.

@RY1@i02/2011/071/i02.2011.071.210.0004.001.jpg@RY2@

Wzór

Klauzula wykonalności umieszczana jest na tytule egzekucyjnym (np. na wyroku). Jest to zwykła pieczątka o treści ustalonej w przepisach. Bez niej komornik nie rozpocznie egzekucji. Wyrokowi klauzulę nadaje sąd, który rozpoznawał sprawę.

Kontrahent przedsiębiorcy nie uregulował należności w terminie i sąd gospodarczy wydał wyrok, w którym zobowiązał go do zapłaty. Wierzyciel domaga się przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości dłużnika, która wchodzi w skład majątku wspólnego jego i małżonka. Na podstawie tego tytułu wykonawczego komornik dokonuje zajęcia nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego. Natomiast dalsze czynności związane z przeprowadzeniem egzekucji, łącznie ze sprzedażą jej na licytacji, komornik może przeprowadzić dopiero wówczas, gdy wierzyciel uzyska w sądzie tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko obojgu małżonkom. Oznacza to, że wyrokowi powinna zostać nadana klauzula wykonalności również przeciwko małżonkowi dłużnika. Dokonanie zajęcia przez komornika pozwoli jednak zabezpieczyć tę nieruchomość i uchronić ją przed zbyciem przez dłużnika, zanim wierzyciel uzyska ten tytuł wykonawczy.

Po wydaniu przez sąd wyroku zasądzającego roszczenie na rzecz przedsiębiorcy pozwany kontrahent zmienił nazwisko (np. kobieta wyszła za mąż), a także zmienił nazwę firmy. Przed nadaniem klauzuli wykonalności wierzyciel powinien uzyskać wykładnię orzeczenia, w której sąd wyjaśni wątpliwości co do identyczności strony. Gdy zmiana nazwiska lub nazwy firmy następuje w toku prowadzonej egzekucji, przedsiębiorca nie musi starać się o wykładnię orzeczenia. Wystarczy, że udowodni organowi egzekucyjnemu, że nastąpiła zmiana nazwiska osoby fizycznej bądź nazwy osoby prawnej.

Dłużnik i jego małżonek zawarli intercyzę o rozdzielności majątkowej, co uniemożliwia powstanie majątku wspólnego, a tym samym przeprowadzenie z niego egzekucji. W takim przypadku intercyza będzie skuteczna wobec przedsiębiorcy wierzyciela tylko wówczas, gdy dłużnik i jego małżonek udowodnią, że o niej wiedział.

Przedsiębiorca utracił tytuł wykonawczy i nie może dołączyć go do wniosku o przeprowadzenie egzekucji przeciwko dłużnikowi. Powinien w takim przypadku wystąpić do sądu o ponowne wydanie i musi udowodnić, że go utracił. Nie jest istotne, z czyjej winy to nastąpiło i w jakich okolicznościach. Sąd przeprowadza wówczas rozprawę, a na wydanym dokumencie robi wzmiankę o jego wydaniu zamiast tego, który utracił.

Może się zdarzyć, że świadczenie zostanie zasądzone w walucie obcej. Nadając klauzulę wykonalności, sąd zobowiązuje wówczas komornika do przeliczenia zasądzonej kwoty na złote według średniego kursu złotego w stosunku do walut obcych, ogłoszonego przez NBP w dniu poprzedzającym przekazanie należności wierzycielowi.

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Art. 776 - 1013 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).