Jak można zapisać w spadku mieszkanie konkretnej osobie

W testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może dokonać zapisu windykacyjnego. Postanawia w nim, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być: rzecz oznaczona co do tożsamości (np. budynek mieszkalny, działka, dom letniskowy), zbywalne prawo majątkowe (np. spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego), przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne bądź ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności.

Zanim pojawiła się możliwość sporządzania zapisu windykacyjnego w testamencie notarialnym, spadkodawca mógł jedynie powołać jedną lub kilka osób do całości lub części spadku. Gdy określił udziały spadkowe, to wówczas spadkobiercy dziedziczyli masę spadkową w częściach wskazanych przez spadkodawcę. Natomiast gdy ich nie określił, to wówczas spadkobiercy dziedziczyli spadek w częściach równych.

Wprowadzenie do prawa spadkowego nowej instytucji, jaką jest zapis windykacyjny, nie usunęło instytucji zapisu zwykłego. Polega on na tym, że spadkodawca może w testamencie (zwykłym lub szczególnym, a nie jedynie sporządzonym przez notariusza) przeznaczyć dla oznaczonej osoby poszczególne przedmioty majątkowe.

Natomiast instytucja zapisu windykacyjnego nie występuje przy dziedziczeniu ustawowym.

Zapis windykacyjny może zostać ujęty tylko w testamencie sporządzonym przez notariusza. Natomiast nie zawierają go inne testamenty, np. zwykły (napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą, lub ustny w formie oświadczenia złożonego wobec wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu lub gminy albo kierownika urzędu stanu cywilnego w obecności dwóch świadków).

Zapisu windykacyjnego nie zawiera też testament szczególny, na przykład sporządzony w razie obawy rychłej śmierci spadkodawcy ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.

Gdy spadkodawca zdecyduje się odwołać testament notarialny zawierający zapis windykacyjny, to wówczas odwołuje także ujęty w nim zapis windykacyjny. Odwołanie testamentu może nastąpić w ten sposób, że spadkodawca sporządzi nowy testament bądź też testament zniszczy albo pozbawi go cech, od których zależy jego ważność. Może też dokonać w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania zawartych tam postanowień, m.in. zapisu windykacyjnego.

Aby po śmierci spadkodawcy było możliwe wykonanie zapisu windykacyjnego, muszą być spełnione następujące warunki:

● testament, w którym został ustanowiony zapis windykacyjny, jest ważny,

● w chwili otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy) przedmiot zapisu windykacyjnego należy do spadkodawcy i nie jest on zobowiązany do jego zbycia.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być ustanowienie dla zapisobiercy użytkowania lub służebności. W takim przypadku zapis będzie bezskuteczny wówczas, gdy w chwili otwarcia spadku przedmiot majątkowy obciążony użytkowaniem lub służebnością nie należy do spadku albo spadkobierca jest zobowiązany do jego zbycia.

Spadkodawca przy ustanawianiu zapisu windykacyjnego nie może zastrzec warunku lub terminu, ponieważ przyjmuje się wówczas, że warunek i termin nie istnieją. Może się zdarzyć, że z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie uczyniłby zapisu. W takim wypadku zapis windykacyjny nie będzie ważny.

Zdarza się jednak, że ziszczenie się albo nieziszczenie warunku bądź nadejście terminu będzie miało miejsce, jeszcze zanim umrze spadkodawca, czyli nastąpi otwarcie spadku. Wtedy nie wywrze to wpływu na ważność warunku i terminu, a także całego zapisu.

Jeżeli jednak zapis windykacyjny nie będzie ważny ze względu na zastrzeżenie warunku albo terminu, to wówczas wywołuje skutki zapisu zwykłego, który został uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu.

Do zapisów windykacyjnych stosowane są odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego o powołaniu spadkobiercy, przyjęciu i odrzuceniu spadku, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności. Dlatego spadkobiercy mogą się domagać, aby na przykład zapisobierca windykacyjny nie objął mieszkania przeznaczonego dla niego przez spadkodawcę, ponieważ jest niegodny dziedziczenia. Tę niegodność stwierdza sąd.

Sąd może uznać zapisobiercę windykacyjnego za niegodnego dziedziczenia w następujących przypadkach: gdy dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności, umyślnie ukrył albo zniszczył testament albo świadomie skorzystał z testamentu, który inna osoba podrobiła lub przerobiła. Okoliczności te przed sądem może podnosić każdy, kto ma interes w uznaniu zapisobiorcy windykacyjnego za niegodnego dziedziczenia.

Uznania zapisobiercy za niegodnego ma prawo żądać każdy, kto ma w tym interes. Z takim żądaniem może wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie niegodności, ale nie później niż przed upływem trzech lat od otwarcia spadku.

Możliwość odrzucenia spadku przez zapisobiercę windykacyjnego jest szczególnie istotna wówczas, gdy spadkodawca pozostawił długi. Do chwili działu spadku zapisobierca windykacyjny odpowiada razem z pozostałymi spadkobiercami za długi spadkowe. Natomiast rozliczenie między spadkobiercami a osobami, na rzecz których zostały uczynione zapisy windykacyjne, następują proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń. Spadkobiercom uwzględnia się ich udział w wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.

Gdy jedna z tych osób spełni świadczenie, to wówczas zwalnia pozostałych od uiszczenia długów spadkowych, ponieważ w tym przypadku mają zastosowanie przepisy dotyczące solidarności dłużników. Spadkobierca lub zapisobiorca windykacyjny, który uregulował długi spadkowe, będzie miał roszczenia regresowe przeciwko pozostałym, którzy ponoszą odpowiedzialność za te długi.

Natomiast od chwili działu spadku spadkobiercy i zapisobiercy windykacyjni ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń. Osoba, na rzecz której został uczyniony zapis windykacyjny, ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe ograniczoną do wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.

Sąd zabezpiecza przedmiot zapisu wówczas, gdy z jakiejkolwiek przyczyny grozi naruszenie rzeczy lub praw, które są przedmiotem tego zapisu, np. przez usunięcie ich, uszkodzenie, zniszczenie albo nieusprawiedliwione uszkodzenie. Zabezpieczenie może nastąpić przez: spisanie majątku ruchomego i oddanie go pod dozór, złożenie do depozytu, ustanowienie zarządu tymczasowego, ustanowienie dozoru nad nieruchomością. Natomiast w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd stwierdza nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego i wymienia osobę, na której rzecz spadkodawca uczynił zapis i wskazuje na przedmiot zapisu.

Gdy dojdzie do działu spadku pomiędzy zstępnymi lub między zstępnymi a małżonkiem, to wówczas osoby te muszą zaliczyć na schedę spadkową wszystkie otrzymane od spadkodawcy darowizny i zapisy windykacyjne.

Zapisu windykacyjnego nie zalicza się do schedy spadkowej w razie działu spadku między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem zmarłego, wówczas gdy z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że zapis został dokonany ze zwolnieniem z obowiązku zaliczenia. Spadkodawca może zobowiązać do zaliczenia zapisu wówczas, gdy spadkobierca ustawowy nie jest zstępnym lub małżonkiem. Wartość zapisu windykacyjnego dolicza się wówczas do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia. Potem oblicza się schedę spadkową każdego, a następnie każdemu zalicza się na poczet jego schedy wartość zapisu windykacyjnego podlegającego zaliczeniu. Przy zaliczeniu nie uwzględnia się pożytków z zapisu.

Oprócz zapisu windykacyjnego spadkodawca może w testamencie ustanowić zapis zwykły. Obciąża nim spadkodawcę ustawowego lub testamentowego, lub innego zapisobiercę i zobowiązuje go do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Zapisobierca nie nabywa wówczas statusu spadkobiercy, ale uzyskuje pewną korzyść kosztem majątku spadkowego. Ma prawo wystąpić z roszczeniem do spadkobiercy niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu. Obowiązek wykonania zapisu jest długiem spadkowym.

Gdy obciążony zapisem umrze przed jego wykonaniem, to obowiązek wykonania zapisu przechodzi na jego spadkobierców.

Zapis zwykły różni się od windykacyjnego tym, że nawet jeśli spadkodawca oznaczył zapisaną rzecz co do tożsamości, to wówczas zapisobierca nie staje się automatycznie jej właścicielem. Aby własność przedmiotu zapisu przeszła na zapisobiercę, niezbędna jest umowa przenosząca własność.

I jeszcze jedna różnica: zapisobierca zwykły nie ponosi odpowiedzialności za długi spadkowe, pod warunkiem że nie jest jednocześnie spadkobiercą, podczas gdy zapisobierca windykacyjny odpowiada razem z innymi spadkobiercami.

Spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym osobę, na rzecz której uczynił zapis windykacyjny. Za wykonanie go będzie odpowiadała jak za dług spadkowy

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl