Jak odzyskać majątek, który dłużnik zbył w obawie przed wierzycielami

Darowanie mieszkania rodzicom czy wyprzedaż firmowych maszyn po zaniżonych cenach to tylko przykłady zabiegów, jakich dopuszczają się dłużnicy w obawie przed egzekucją komorniczą. Celowe wyzbywanie się majątku czy pozorne czynności mające na celu jego ukrycie w rękach zaufanych osób to działania na szkodę wierzycieli, które mają doprowadzić do udaremnienia przyszłej egzekucji długu. Tego rodzaju bezprawne działania nie pozostają bez konsekwencji. Podstawowym z rozwiązań mających na celu ochronę wierzycieli przed nieuczciwymi dłużnikami jest skarga pauliańska (art. 527 k.c.).

Zasady ochrony

Skarga pauliańska jest szczególnym rodzajem powództwa. Pozwala ona wierzycielowi żądać uznania krzywdzącej go czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego. Jest to jednak możliwe w przypadku spełnienia trzech warunków. Po pierwsze czynność prawna dłużnika (np. umowa sprzedaży) musi prowadzić do tego, że osoba trzecia uzyska korzyść majątkową z pokrzywdzeniem wierzyciela. Po drugie działanie dłużnika mające na celu pokrzywdzenie wierzyciela musi być świadome. Ostatnim warunkiem jest to, że osoba trzecia, która nabywa rzecz, musi mieć wiedzę lub przynajmniej możliwość dowiedzenia się o podstępnych zabiegach dłużnika. Ciężar udowodnienia tych okoliczności spoczywa na wierzycielu. [Przykład 1]

Skarga pauliańska chroni wierzytelność pieniężną istniejącą i zaskarżalną w chwili wytoczenia powództwa, której wysokość nie musi być ostatecznie sprecyzowana. Wierzytelność nie musi być wymagalna ani stwierdzona wyrokiem. Z wytoczeniem powództwa nie trzeba wstrzymywać się do momentu, kiedy okaże się, że z majątku dłużnika nic nie jest w stanie odzyskać nawet komornik.

Zaskarżona może być tylko czynność prawna dłużnika rzeczywiście dokonana, która powoduje lub pogłębia stan niewypłacalności dłużnika i równocześnie przynosi korzyść majątkową osobie trzeciej. Inne działania dłużnika nie będą podstawą do zastosowania skargi.

Osoby prywatne i firmy

Ze skargi pauliańskiej mogą skorzystać osoby fizyczne i podmioty gospodarcze - od przedsiębiorcy jednoosobowego, przez osobowe spółki handlowe (np. spółka jawna), na spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością czy spółkach akcyjnych kończąc. Identyczne reguły dotyczą dłużnika, którym może być osoba fizyczna, jak również przedsiębiorca.

Kodeks cywilny precyzuje, że czynnością prawną dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli jest czynność prawna, wskutek której dłużnik stał się niewypłacalny albo też stał się niewypłacalny w większym stopniu, niż był przed dokonaniem takiej czynności.

Wierzyciel może skorzystać ze swego uprawnienia wynikającego z art. 527 k.c. już wówczas, gdy niewypłacalność odnosi się do jego wierzytelności. Do wystąpienia ze skargą pauliańską nie jest konieczne, by dłużnik działał ze szczególnym zamiarem wyrządzenia szkody wierzycielowi. Wystarczającą przesłanką zaskarżenia tej czynności jest istnienie ogólnej świadomości dłużnika co do tego, że w wyniku podejmowanej czynności może on być niewypłacalny lub że istniejący już stan jego niewypłacalności może się powiększyć (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 17 października 2008 r., sygn. akt I ACa 500/2008).

Zbycie majątku bliskim

Zdecydowanie łatwiejszym zadaniem jest odzyskanie majątku, który dłużnik darował członkom rodziny lub innym osobom bliskim. W razie gdy osobą, która uzyskała korzyść majątkową na skutek czynności prawnej dłużnika, jest osoba będąca w bliskim z nim stosunku albo przedsiębiorca pozostający z nim w stałych stosunkach gospodarczych, istnieje domniemanie, że osoba taka wiedziała, że dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Oczywiście można je obalić. Ciężar dowodu spoczywa w takim przypadku na takiej osobie, co zwalnia wierzyciela od dowodzenia tej okoliczności.

Wierzyciel może szybciej odzyskać pożyczone pieniądze także w sytuacjach, w których na podstawie czynności prawnej dłużnika osoba trzecia nabyła korzyść majątkową bezpłatnie. W takiej sytuacji wierzyciel ma otwartą drogę do skorzystania ze skargi, a jedyne co musi udowodnić, to fakt pokrzywdzenia go przez taką bezpłatną czynność prawną oraz świadomość tego faktu u dłużnika. W praktyce często mamy do czynienia właśnie z takimi przypadkami, kiedy dłużnicy - chcąc uciec od odpowiedzialności - bezpłatnie rozporządzają swoim majątkiem na rzecz członków rodziny lub innych bliskich osób. Najczęściej rozporządzenia takie przyjmują postać darowizny.

Droga sądowa

Dochodzenie ochrony przez przedsiębiorcę, który został pokrzywdzony dokonaniem przez dłużnika czynności prawnej, następuje w drodze procesu. Stroną powodową jest wierzyciel, który żąda uznania za bezskuteczną w stosunku do niego czynności prawnej dłużnika. Pozwanym będzie natomiast osoba trzecia, z którą dłużnik dokonał czynności i która uzyskała korzyść majątkową. [Przykład 2]

W sytuacji gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na rzecz której rozporządzenie nastąpiło. Skuteczne dochodzenie roszczenia wymaga wówczas wykazania, że osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną. Prawomocny wyrok uznający czynność prawną za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela ma ten skutek, że może on z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które w wyniku czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Prawo to może zostać także ujawnione w księdze wieczystej, jeżeli przedmiotem zaskarżenia była czynność prawna dotycząca nieruchomości.

Osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową wskutek czynności prawnej dokonanej z dłużnikiem, może zwolnić się od roszczenia przedsiębiorcy poprzez jego zaspokojenie albo wskazanie majątku dłużnika wystarczającego do zaspokojenia jego roszczeń.

Odpowiedzialność karna

Za ukrywanie majątku przed wierzycielem można odpowiadać nie tylko na drodze cywilnej, ale też karnej. Kodeks karny przewiduje, że dłużnik, który w celu uniemożliwienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu państwowego udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela, popełnia przestępstwo (art. 300 par. 2 k.k.). Przestępcze zachowanie może polegać na usuwaniu, ukrywaniu, zbywaniu, darowaniu innej osobie albo też niszczeniu składników majątku, które są już zajęte przez organ egzekucyjny bądź też istnieje duże prawdopodobieństwo, że nastąpi to w przyszłości. Może ono polegać również na rzeczywistym lub pozornym obciążaniu (np. oddanie w zastaw, obciążanie hipoteką) albo uszkadzaniu swojego dobytku. Od 3 maja 2012 r. do przestępczych zachowań dłużnika zalicza się również usuwanie znaków zajęcia z mienia zajętego przez komornika lub zagrożonego taką sytuacją. [Przykład 3]

Możliwość pociągnięcia dłużnika do odpowiedzialności karnej nie jest uzależniona od tego, czy w jego sprawie zostało wydane już orzeczenie, które nakazuje mu spłatę zobowiązania. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, przestępstwo określone w art. 300 par. 2 k.k. dotyczy także mienia zagrożonego zajęciem. Przestępstwa z art. 300 par. 2 k.k. można się zatem dopuścić również wtedy, gdy egzekucja dopiero grozi, a więc w okresie, kiedy wierzyciel w sposób niedwuznaczny daje do zrozumienia, że postanowił dochodzić swojej pretensji majątkowej w drodze sądowej (wyrok SN z 17 listopada 2011 r., sygn. akt V KK 226/2011).

Warunki zastosowania skargi pauliańskiej:

● roszczenie przedsiębiorcy musi być zaskarżalne przed sądem,

● niewypłacalność musi być spowodowana wyłącznie przez czynność prawną dłużnika,

● czynność prawna dłużnika musi być dokonana ze świadomością pokrzywdzenia przedsiębiorcy lub musi zaistnieć domniemanie działania ze świadomością pokrzywdzenia przedsiębiorcy,

● osoba trzecia musi poprzez to przysporzenie odnieść korzyść majątkową,

● osoba trzecia wie o roszczeniach przedsiębiorcy albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (chyba że pozostawała z dłużnikiem w bliskim stosunku albo uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie).

PRZYKŁADY

1 Czy mogę pozwać kolejnego nabywcę rzeczy sprzedanej w obawie przed komornikiem

Wierzyciel może pozywać kolejnego nabywcę (osobę czwartą) w trybie art. 531 par. 2 k.c. Przewiduje on, że w wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne. W razie braku przesłanek skutecznego pozwania osoby czwartej wierzyciel nie uzyskuje zaspokojenia. Osobę trzecią można pozywać jedynie z tytułu ewentualnej odpowiedzialności deliktowej, gdy jej czynności dalszego rozporządzania można przypisać znamiona czynu niedozwolonego i gdy występują wszystkie przesłanki odpowiedzialności deliktowej (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 21 września 2006 r., sygn. akt I ACa 852/2006).

2 Czy po pewnym czasie mogę jeszcze podważyć umowę sprzedaży gruntu

Termin, w którym wierzyciel może skutecznie żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do niego, wynosi pięć lat od daty jej dokonania. Nie ma znaczenia, kiedy dowiedział się on o dokonaniu czynności czy o jej krzywdzącym charakterze. Termin pięcioletni należy liczyć od dnia dokonania czynności, czyli od dnia, w którym czynność ta doszła do skutku. Także termin, w którym osoba trzecia otrzymała korzyść majątkową, nie ma żadnego znaczenia dla oceny, kiedy została dokonana czynność prawna. Warto pamiętać, że pięcioletni termin przewidziany przez przepisy jest terminem zawitym. W konsekwencji niedopuszczalne jest jego przywrócenie, jak również przerwanie. Po upływie pięciu lat od daty dokonania krzywdzącej czynności prawnej przez dłużnika przedsiębiorca traci uprawnienie do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego.

3 Czy darowanie mieszkania w celu uniknięcia spłaty długu może być uznane za przestępstwo

Prawidłowe sprecyzowanie grupy osób, które mogą dopuścić się przestępstwa udaremniania lub uszczuplania zaspokojenia wierzycieli (art. 300 par. 2 k.k.), budzi spory. Jedni uważają, że przestępstwa takiego mogą dopuścić się tylko przedsiębiorcy, inni poszerzają ten krąg o osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej. Sąd Najwyższy w uchwale z 26 listopada 2003 r. stwierdził, że użyte w art. 300 par. 2 k.k. określenie "orzeczenia sądu lub innego organu państwowego" nie jest ograniczone tylko do orzeczeń dotyczących wierzytelności wynikających ze stosunku prawnego, którego jedną ze stron jest podmiot obrotu gospodarczego (sygn. akt I KZP 32/2003). Oznacza to, że zgodnie ze wskazaną przez niego wykładnią przepis ten może służyć ochronie roszczeń osób prywatnych. W ocenie większości prawników stoi to jednak w sprzeczności z podstawowym celem art. 300 par. 2, który z racji umiejscowienia go w rozdziale XXXVI kodeksu karnego powinien chronić jedynie bezpieczeństwo obrotu gospodarczego. Jego stosowanie jest dopuszczalne jedynie w układach zobowiązaniowych, w których przynajmniej jedna ze stron (dłużnik lub wierzyciel) jest przedsiębiorcą.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).