Galimatias z kuratorami

Moje ostatnie felietony poświęcone były w większości krytyce zmian w przepisach prawa. Dotyczyła ona zarówno treści norm, jak i sposobu wprowadzania korekt. Oczywiście tworzenie prawa jest procesem dynamicznym. Zwłaszcza obecnie. Trwam jednak przy opinii, że zmiany są potrzebne, ale pod pewnymi warunkami. W szczególności gdy spowodowane są koniecznością implementacji prawa unijnego; jeżeli z badań empirycznych wynika taka potrzeba lub gdy wiadomo, że określone instytucje są sprawdzone w innych systemach prawnych. No i oczywiście gdy zachodzi konieczność poprawienia przepisów wadliwych, nieprecyzyjnych, niejasnych, dublujących się itd.

W tym kontekście bardzo pozytywnie odnoszę się do proponowanego projektu zmiany art. 42 kodeksu cywilnego. Zgodnie dotychczasowym brzmieniem tego przepisu jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia kuratora. Ten ostatni powinien postarać się o niezwłoczne powołanie organów osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację. Zanim jednak przejdę do wyjaśnienia, co mnie się w nowej propozycji brzmienia art. 42 k.c. podoba, przedstawię problem z kuratorami w ogóle. Są oni przedstawicielami ustawowymi osób prawnych, powoływanymi w szczególnych sytuacjach. Wyróżniamy dwie grupy kuratorów: prawa materialnego i prawa procesowego. W tej pierwszej grupie, poza kuratorami ustanawianymi w oparciu o wspominany art. 42 k.c., wyróżniamy jeszcze kuratorów ustanawianych:

wdla osoby prawnej wpisanej do rejestru przedsiębiorców, która pomimo stosowania grzywien nie wykonuje obowiązków rejestrowych, obowiązanego do niezwłocznego przeprowadzenia czynności wymaganych do wyboru lub powołania władz osoby prawnej (art. 26 ust. 1 w zw. z art. 28 ustawy o KRS);

wdla stowarzyszenia, które nie posiada zarządu zdolnego o działań prawnych, obowiązanego do zwołania w okresie nie dłuższym niż 6 miesięcy walnego zebrania członków (zebrania delegatów) stowarzyszenia w celu wyboru zarządu; do czasu wyboru zarządu kurator reprezentuje stowarzyszenie w sprawach majątkowych wymagających bieżącego załatwienia (art. 30 prawa o stowarzyszeniach);

wdla spółki europejskiej do podjęcia czynności zmierzających do przywrócenia zgodności siedziby statutowej i głównego zarządu SE (art. 54 ust. 3 ustawy o europejskim zgrupowaniu interesów i spółce europejskiej);

wdla spółdzielni europejskiej do podjęcia czynności zmierzających do przywrócenia zgodności siedziby statutowej i głównego zarządu SCE (art. 30 ust. 3 ustawy o spółdzielni europejskiej);

wdo przeprowadzenia wyborów nowych władz polskiego związku sportowego w razie zawieszenia w czynnościach władz polskiego związku sportowego (art. 23 ust. 2 ustawy o sporcie);

wdo sprawowania czynności zwykłego zarządu przedsiębiorstwem przedsiębiorcy zagranicznego, jeżeli w razie odwołania pełnomocnika, jego śmierci lub zrzeczenia się pełnomocnictwa zagraniczny przedsiębiorca nie wyznaczy nowego pełnomocnika (art. 6 ust. 5 ustawy o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne);

wdo nadzoru nad wykonaniem określonych w ustawie działań zmierzających do poprawy sytuacji ekonomicznej zakładu ubezpieczeń (art. 188 ust. 1 ustawy o działalności ubezpieczeniowej);

wdo nadzoru nad wykonaniem programu postępowania naprawczego spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej lub Kasy Krajowej (art. 72c ust. 1 ustawy o SKOK-ach);

wdo nadzoru nad wykonaniem programu naprawczego przez bank (art. 144 ust. 1 prawa bankowego).

Łatwo dostrzec dużą niejednorodność przyczyn powołania kuratora. Jest to brak właściwych organów, brak możliwości działania, niewykonywanie obowiązków przez zarząd czy w końcu sprawowania nadzoru. Raz jest mowa o braku zarządu, innym razem uzasadnieniem jest brak władz. Jeszcze inne powody stają przed kuratorem, który ma dopilnować zgodności siedziby statutowej i głównego zarządu czy nadzorować programy naprawcze. Powstaje pytanie, czy obecnego stanu nie da się ujednolicić?

Trudno byłoby objąć jednym przepisem wszystkie sytuacje, w których musi być ustanowiony przedstawiciel ustawowy w osobie kuratora. Niemniej - o czym za chwilę - takim ujednoliceniem może być nowe brzmienie art. 42 k.c. Aby dopełnić obrazu o kuratorów prawa procesowego, należy wskazać:

wkuratora ustanawianego dla strony niemającej zdolności procesowej, która nie ma przedstawiciela ustawowego oraz dla strony niemającej organu powołanego do jej reprezentowania (art. 69 k.p.c.),

wkuratora ustanawianego dla jednostek organizacyjnych, które nie mają organów albo których organy są znane z siedziby (art. 79-80 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi),

wkuratora ustanawianego dla osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, która nie może prowadzić swoich spraw wskutek braku powołanych do tego organów (art. 138 par. 3 ordynacji podatkowej),

wkuratora spółki ustanawianego w sporze o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwały wspólników lub walnego zgromadzenia (art. 253 par. 2 i art. 426 par. 2 k.s.h.),

wkuratora spółdzielni ustanawianego w sporze o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia lub zebrania przedstawicieli (art. 42 par. 5 prawa spółdzielczego),

wkuratora towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych ustanawianego w sporze o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia członków (art. 77 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej).

Jeśli dodamy do tego, że kuratorów wyznaczają różne sądy: rejestrowy, właściwy do rozstrzygania powództwa czy orzekający w danej sprawie, a także Komisja Nadzoru Finansowego, nie można nie oprzeć się wrażeniu, że koncepcja rozproszonego statusu kuratora jest faktem.

Ale pojawiło się światełko w tunelu, jeśli chodzi o uporządkowanie problemu, przynajmniej w kontekście art. 42 k.c. Proponuje się bowiem, aby odejść od restrykcyjnego brzmienia art. 42 k.c. z ograniczeniem kompetencji kuratora tylko do dwóch grup czynności na rzecz zwiększenia jego uprawnień. Zgodnie z proponowaną nowelą art. 42 k.c., w dalszym ciągu podstawowym zadaniem ustanowionego kuratora pozostać ma podjęcie starań mających na celu powołanie zarządu. Jednakże kurator nie będzie już tylko ograniczony w swych kompetencjach do starań o powołanie organu, a w braku takich możliwości o likwidację osoby prawnej. W okresie, w którym osoba prawna nie będzie w stanie zabezpieczyć swoich interesów, pieczę nad jej sprawami i majątkiem w zakresie czynności zwykłego zarządu i reprezentacji będzie sprawował właśnie on. Każdorazowo sąd będzie mógł dostosować zakres kompetencji kuratora do okoliczności konkretnego przypadku. Kompetencje kuratora miałyby więc na celu zabezpieczenie interesów osoby prawnej, ale też ochronę innych uczestników obrotu do czasu powołania zarządu bądź, co jest ostatecznością, rozwiązanie osoby prawnej.

Proponowane rozwiązanie ma nie tylko walor przecięcia sporów doktrynalnych, odmiennej praktyki orzeczniczej sądów, ale przede wszystkim ma wymiar praktyczny. Bowiem kurator prawa materialnego, działający w oparciu o art. 42 k.c., będzie mógł w interesie osoby prawnej podejmować działania w sytuacji, gdy osoba prawna nie ma organów, które umożliwiłyby jej działanie.

W związku z tym nastąpi też zmiana treści art. 26 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym. W ten sposób wyklaruje się zupełnie relacja kompetencyjna między kuratorem z art. 42 k.c. i kuratorem rejestrowym (art. 26 ustawy o KRS). Ten ostatni będzie mógł zostać ustanowiony, tylko gdy osoba prawna, posiadając organy zdolne do działania, nie wykonuje obowiązków rejestrowych. Natomiast brak organów powodować będzie wykorzystanie art. 42 k.c.

Nie można jednak nie dostrzegać pewnego niebezpieczeństwa, które już teraz można zauważyć w praktyce sądów rejestrowych. Kurator z art. 42 k.c. (tak jak wszyscy inni kuratorzy) winien być powoływany na czas przejściowy, związany z celem jego powołania. Nie może on nigdy na trwałe zastąpić organów, bo jak na razie w Polsce obowiązuje teoria organów, a nie teoria przedstawicielstwa.

@RY1@i02/2014/202/i02.2014.202.070000800.802.jpg@RY2@

Fot. materiały prasowe

Prof. zw. dr hab. Andrzej Kidyba kierownik Katedry Prawa Gospodarczego i Handlowego na UMCS w Lublinie

Prof. zw. dr hab. Andrzej Kidyba

kierownik Katedry Prawa Gospodarczego i Handlowego na UMCS w Lublinie