Funkcjonariusz ma prawo do ochrony przed dyskryminacją

Funkcjonariusze służb mundurowych nie mogą sięgać do przepisów kodeksu pracy i na nich opierać swoich roszczeń w związku z doznaną w związku ze służbą dyskryminacją lub działaniami mobbingowymi. Mogą natomiast dochodzić tego typu roszczeń na podstawie przepisów ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121) dotyczących ochrony dóbr osobistych.

Od 1 stycznia 2011 r. podstawę prawną do żądania odszkodowania za naruszenie zasady równego traktowania daje też ustawa z 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz.U. nr 254, poz. 1700 ze zm.). Określa ona obszary i sposoby przeciwdziałania naruszeniom tej zasady ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, religię, wyznanie, światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną. Można ją zastosować, gdy stwierdzone zostanie nierówne traktowanie określonej osoby względem innych, np. funkcjonariusza względem innych funkcjonariuszy.

Jaki sąd

Pojawia się pytanie, czy tego typu sprawy powinien rozstrzygać sąd cywilny, czy sąd pracy.

Funkcjonariuszka straży pożarnej wystąpiła do swej komendy z roszczeniami z tytułu dyskryminacji ze względu na płeć, stan zdrowia i przynależność do związków zawodowych oraz o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych - rozstrój zdrowia wywołany mobbingiem - i naruszenie godności. Wskazywała na takie zachowania przełożonych, jak bezprawne jej zdegradowanie, przeniesienie do innej miejscowości, bezpodstawne nakładanie kar dyscyplinarnych, izolowanie jej, a także ujawnianie informacji na temat jej stanu zdrowia.

Pozew wniosła do sądu okręgowego - wydziału cywilnego. Ten jednak uznał się za niewłaściwy i przekazał sprawę wydziałowi pracy i ubezpieczeń społecznych. W zapadłej na tle takiego stanu faktycznego uchwale z 6 lutego 2014 r. (sygn. akt II PZP 2/13) Sąd Najwyższy stwierdził, że sąd pracy jest właściwy do rozpoznania sprawy funkcjonariusza Państwowej Straży Pożarnej o odszkodowanie i zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych wskutek działań dyskryminacyjnych i mobbingowych w jednostce organizacyjnej, w której pełni lub pełnił służbę. Podstawę do tego daje obowiązujący od 2005 roku art. 111a ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1340 ze zm.; dalej: ustawa o PSP). Zgodnie z tym przepisem sprawy dotyczące roszczeń majątkowych o świadczenia pieniężne wynikające ze stosunku służbowego strażaków rozstrzygają sądy pracy. Przepisy kodeksu cywilnego, dotyczące skutków niewykonania zobowiązań, stosuje się odpowiednio.

Zauważmy, że podobne regulacje zawierają inne pragmatyki służbowe (zob. art. 189 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o Służbie Celnej; t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1404 ze zm. oraz art. 220 ustawy z 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej; t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 173).

To nie pracownik

Sprawa nie jest oczywista z kilku względów. Po pierwsze dlatego, że strażak nie jest pracownikiem w rozumieniu art. 2 k.p., (ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.) a jednostka PSP to nie pracodawca. Stosunek służby funkcjonariusza nie jest stosunkiem pracy, a administracyjnoprawnym stosunkiem służbowym. Cechuje się nierównością stron, podporządkowaniem i dyspozycyjnością. Mianowanie otwierające drogę do kariery w służbach mundurowych to indywidualny akt administracyjny - jednostronne i władcze działanie organu administracji.

Także odszkodowania

Po drugie wątpliwości budzi też zakres odesłania z art. 111a ustawy o PSP - czy chodzi wyłącznie o te świadczenia pieniężne, które wynikają ze stosunku służbowego strażaka, tzn. z ustawy o PSP (np. wynagrodzenie), czy także o inne. Zwróćmy bowiem uwagę, że przy pierwszej interpretacji wyłączone byłyby świadczenia pieniężne wynikające z innych źródeł niż ustawa, np. z czynu niedozwolonego (w tym kierunku idzie wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2009 r., sygn. akt I PK 221/08). Powództwo o zadośćuczynienie za rozstrój zdrowia i naruszenie dóbr osobistych oparte jest wszak na odpowiedzialności deliktowej.

W omawianej uchwale Sąd Najwyższy przychylił się jednak do wykładni art. 111a ustawy o PSP, zgodnie z którą przez roszczenia majątkowe o świadczenia pieniężne wynikające ze stosunku służbowego strażaka należy rozumieć wszelkie roszczenia o świadczenia pieniężne, w tym o charakterze odszkodowawczym, niezależnie od ich materialnoprawnej podstawy, o ile wynikają one ze stosunku służbowego w tym sensie, że warunkuje on ich powstanie. Do rozpoznania spraw dotyczących tak rozumianych roszczeń właściwy jest sąd pracy.

W ocenie SN rozróżnienie świadczeń na przewidziane wprost w ustawie o PSP i inne wynikające ze stosunku służby prowadzi do niepożądanego rozdzielania właściwości do rozpoznawania spraw funkcjonariuszy nie tylko pomiędzy sądownictwo administracyjne a powszechne, ale też w ramach tego drugiego - pomiędzy sądy pracy w postępowaniu odrębnym a sądy cywilne w postępowaniu zwykłym.

Szerokie rozumienie zakresu spraw objętych art. 111a ustawy o PSP zaprezentował też SN w uchwale z 18 marca 2008 r. (sygn. akt II PZP 3/08). Stwierdził, że dopuszczalność drogi sądowej przed sądami pracy dotyczy wszystkich roszczeń majątkowych o świadczenia pieniężne ze stosunku służby, a więc także o charakterze odszkodowawczym.

Sąd pracy, sprawa cywilna

SN podkreślił jednak, że art. 111a ustawy o PSP nie pozwala sięgać do przepisów prawa pracy jako podstawy roszczeń.

Przepisy przekazujące spory funkcjonariuszy na drogę postępowania przed sądem pracy mają charakter wyłącznie norm procesowych. Określają właściwość rzeczową sądów pracy w wymienionych w nich rodzajach spraw. Nie stają się jednak one sprawami z zakresu prawa pracy w znaczeniu materialnym. Są sprawami cywilnymi w znaczeniu formalnym, do których przepisy ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101) stosuje się z mocy ustaw szczególnych (art. 1 k.p.c.). Z tym że są rozpoznawane w postępowaniu odrębnym z zakresu prawa pracy, co ma służyć ułatwieniu funkcjonariuszom dochodzenia ich roszczeń. Obowiązujące w nim reguły procesowe są bowiem dla nich korzystniejsze niż w postępowaniu zwykłym.

Warto podkreślić, że zdolność sądową ma w tego typu sprawach jedynie Skarb Państwa. Kwestię tę rozstrzygał zresztą SN także na gruncie roszczeń funkcjonariuszy Służby Więziennej z ich stosunku służbowego (uchwały SN z 13 sierpnia 2013 r., sygn akt III PZP 4/13 i III PZP 5/13). Wskazał, że stroną pozwaną o roszczenia objęte art. 220 ustawy o służbie więziennej (czyli przekazane do rozpoznania sądom pracy) jest Skarb Państwa.

Inne orzeczenia

W judykaturze można znaleźć przykłady potwierdzające prawo funkcjonariuszy służb mundurowych do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych w razie dyskryminacji, np. wyrok SN z 28 maja 2013 r. (sygn. akt I PK 262/12). Zapadł on w sprawie, w której celnik domagał się odszkodowania za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu przez izbę celną. Czuł się dyskryminowany ze względu na osobistą niechęć i zły stan zdrowia poprzez działania takie, jak przenoszenie na inne stanowiska, utrudnianie mu awansu, powierzanie niewdzięcznych obowiązków. Sądy, choć zasadniczo nie odmówiły mu prawa do ochrony prawnej w tym zakresie, to jednak nie dopatrzyły się przejawów dyskryminacji w jego przypadku. Także więziennicy dochodzą roszczeń tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych podczas służby (zob. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 7 stycznia 2014 r., sygn. akt III APa 15/13, wyrok SA w Lublinie z 28 grudnia 2012 r., sygn. akt III APa 14/12 ).

@RY1@i02/2014/092/i02.2014.092.088000400.802.jpg@RY2@

Magdalena Januszewska radca prawny

Magdalena Januszewska

radca prawny