Sądy przychylne ubezpieczonym nawet wbrew przepisom

Sąd ubezpieczeń społecznych, rozpatrując odwołanie od decyzji, powinien brać pod uwagę stan faktyczny i prawny istniejący w chwili wydawania zaskarżonego orzeczenia. Zasadą jest, że na ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji nie mogą wpływać późniejsze okoliczności. Okazuje się jednak, że nie zawsze tak bywa. Czasem sąd zmienia orzeczenie ZUS, mimo że na dzień jego wydawania było prawidłowe. Co może wtedy zrobić organ rentowy?

Najczęściej ma to miejsce w przypadku decyzji dotyczących renty z tytułu niezdolności do pracy. Niedoszły rencista, otrzymując odmowną decyzję z ZUS, której podstawę stanowi orzeczenie komisji lekarskiej ZUS, w większości przypadków ją zaskarża. Najczęściej spór dotyczy kwalifikacji stanu zdrowia ubezpieczonego. Zazwyczaj twierdzi on, że do pracy jest całkowicie lub częściowo niezdolny, podczas gdy lekarz orzecznik i komisja mają na ten temat inne zdanie. Niespełnianie tego warunku może być również podstawą odwołania. Poza sporem powinno być jednak to, że skoro sąd, badając prawidłowość wydanej przez ZUS decyzji i jej zgodność z prawem, uwzględnia okoliczności istniejące w chwili jej wydania, to powinno dotyczyć to także stanu zdrowia. Na takim stanowisku stanął Sąd Najwyższy w wyroku z 9 października 2014 r., sygn. akt II UK 11/14, w którym podkreślił, że w sprawach o świadczenia rentowe ocena stanu zdrowia ubezpieczonych jest dokonywana przez sądy według stanu istniejącego w dacie wydania zaskarżonych decyzji ZUS. Tyle jednak teoria.

Sprzeczne orzecznictwo

Zakresem, w jakim sąd może daną sprawę rozpatrywać, jest bez wątpienia treść zaskarżonej decyzji. Nie może zatem merytorycznie rozstrzygać o żądaniach, które poza nią wykraczają. Skoro więc decyzja stwierdza brak prawa do świadczenia od dnia wniosku do dnia wydania decyzji i nie wypowiada się co do okresu późniejszego, to przedmiotem postępowania nie może być prawo do renty za okres, którego nie obejmuje zaskarżona decyzja. Decyzja organu powinna więc zostać zmieniona tylko wtedy, gdy jest obarczona wadą. Wyjątkowo sąd może uwzględniać stan zdrowia z okresu późniejszego, jeśli wynika on ze stanu zdrowia występującego już w czasie wydawania decyzji.

Wychodząc ze słusznego zresztą założenia, że sąd nie powinien wyręczać czy też zastępować ZUS, ujawniona dopiero w trakcie postępowania przed sądem zmiana stanu zdrowia ubezpieczonego warunkująca prawo do renty nie może prowadzić do uznania kontrolowanej decyzji za wadliwą, a tym samym do jej zmiany. Postępowanie dowodowe przed sądem w sprawie o świadczenie uzależnione od niezdolności do pracy powinno zmierzać do ustalenia, czy w dacie orzekania przez organ rentowy po stronie ubezpieczonego były spełnione przesłanki, od których zależało przyznanie tego świadczenia. Tymczasem Sąd Najwyższy wyraził tę kwestię inaczej w wyroku z 12 stycznia 2005 r., sygn. akt I UK 93/04, uznając, że w sprawie o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy oceny wymaga stan zdrowia ubezpieczonego z daty wydania decyzji, ale nie jest wyłączone wykazanie przesłanek nabycia świadczenia na podstawie dowodów uzyskanych później, jeżeli potwierdzają one istnienie nieprzerwanej niezdolności do pracy obejmującej datę wydania decyzji. Wydaje się jednak, że uwzględnienie zmiany stanu zdrowia w toku procesu z dopuszczalnością modyfikacji decyzji nie jest trafne. Oznaczałoby w istocie zmianę charakteru postępowania o rentę z administracyjnosądowego na wyłącznie sądowy. A przecież chodzi o wyeliminowanie sytuacji, w których ubezpieczony powołuje się na nowe okoliczności dotyczące stanu jego zdrowia, które nie były znane lekarzom organu rentowego ani organowi rentowemu w dacie decyzji (tak np. wyrok SN z 5 kwietnia 2007 r., sygn. akt I UK 316/06).

Istnieje wyjątek

Nie należy jednak mylić tej ogólnej zasady z rozwiązaniem przyjętym w art. 477¹⁴ par. 4 kodeksu postępowania cywilnego, który posługuje się pojęciem nowych okoliczności. W sprawach, w których podstawę do wydania decyzji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej, i odwołanie od decyzji opiera się wyłącznie na zarzutach dotyczących tego orzeczenia, sąd nie orzeka co do istoty sprawy na podstawie nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy czy niezdolności do samodzielnej egzystencji, które powstały po dniu złożenia odwołania od tej decyzji. W takim przypadku sąd uchyla decyzję, przekazując sprawę do rozpoznania organowi rentowemu. Przepis ten stanowi wyjątek od reguły kontroli stanu istniejącego w dacie wydania decyzji. Nowe okoliczności, choć powstałe po wniesieniu odwołania, muszą mieć znaczenie dla oceny stanu zdrowia do dnia wydania decyzji (np. istniejące przed jej wydaniem, lecz ujawnione na podstawie badań lekarskich w trakcie postępowania sądowego, których nie oceniali ani lekarz orzecznik, ani komisja lekarska ZUS).

Tylko w takim przypadku sąd powinien sprawę zwrócić do organu rentowego, aby ten dokonał ponownej weryfikacji stanu zdrowia ubezpieczonego. W przeciwnym razie nie ma powodu, aby decyzja niewadliwa podlegała uchyleniu. Tym bardziej że ubezpieczony może złożyć ponowny wniosek o przyznanie renty z uwagi na późniejsze pogorszenie stanu zdrowia, który będzie podlegał ponownej ocenie organu rentowego, w tym także lekarza orzecznika ZUS, a w przypadku sprzeciwu także komisji lekarskiej. Co więcej, jeżeli zainteresowany domaga się renty na podstawie okoliczności, które powstały w trakcie toczącego się przed sądem postępowania odwoławczego, to można przyjąć, że jest to równoznaczne z nowym wnioskiem o rentę, który powinien być przekazany przez sąd do rozpoznania organowi rentowemu.

ZUS nie zaskarża, choć mógłby

Praktyka pokazuje, że sądy zmieniają czasem decyzje ZUS, przyznając odwołującym się prawo do renty w sytuacjach, gdy do takiej zmiany tak naprawdę nie są uprawnione i gdy przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia zostały spełnione dopiero w toku postępowania sądowego. Opierają się przy tym zazwyczaj na opinii biegłych lekarzy ustalających niezdolność do pracy od daty późniejszej niż data wydania decyzji. W takiej sytuacji organ rentowy ma oczywiście uzasadnione podstawy do skutecznego zaskarżenia takiego rozstrzygnięcia. Skoro stan zdrowia ubezpieczonego uległ zmianie dopiero w trakcie postępowania odwoławczego, to nie ma żadnych racjonalnych powodów do zmiany niewadliwej decyzji. Jak jednak twierdzą sami ubezpieczeni, zdarza się, że ZUS mimo wszystko nie skarży takich rozstrzygnięć, zwłaszcza jeśli prawo do świadczenia jest przyznawane jedynie na określony czas. Można to uznać z pewnością za ukłon w stronę ubezpieczonych, ale nie zmienia to ogólnej zasady co do prawidłowości orzekania w tego rodzaju sprawach.

!Jeśli nowo ujawnionych okoliczności stanu zdrowia nie oceniał jeszcze ZUS, sąd powinien uchylić decyzję i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu.

@RY1@i02/2016/072/i02.2016.072.03300020c.801.jpg@RY2@

Ewa Bogucka-Łopuszyńska

radca prawny

Podstawa prawna

Art. 12-14 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.).

Art. 477¹⁴ par. 1, 2 i 4 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.).