Jak chroni skarga pauliańska

Przepisy przewidują wiele rozwiązań mających na celu ochronę wierzycieli przed nieuczciwymi dłużnikami. Jednym z nich jest tzw. skarga pauliańska. Chroni ona każdego wierzyciela przed nierzetelnymi czynnościami prawnymi dłużnika. Potrzeba istnienia takiej regulacji podyktowana jest nierzadkim występowaniem w praktyce przypadków celowego uchylania się dłużników od spełniania swoich zobowiązań. W takiej sytuacji przedsiębiorca pozbawiony jest wpływu na czynności prawne dokonywane przez swoich dłużników, a w konsekwencji przyjmuje na siebie ryzyko ich późniejszej niewypłacalności. Z reguły ryzyko takie jest nierozerwalnie związane z prowadzeniem działalności gospo- darczej i powinno być wkalkulowane w działalność podmiotów gospodarczych. Sytuacja wygląda jednak inaczej, w przypadku gdy dłużnicy - po zaciągnięciu zobowiązań - celowo dokonują czynności, które powodują ich niewypłacalność ze szkodą dla wierzycieli.

Przesłanki ochrony

Przedmiotem ochrony jest wierzytelność pieniężna istniejąca i zaskarżalna w chwili wytoczenia powództwa, której wysokość nie musi być ostatecznie sprecyzowana. Wierzytelność nie musi być wymagalna ani stwierdzona wyrokiem. Z kolei zaskarżona może być tylko czynność prawna dłużnika, rzeczywiście dokonana, która powoduje lub pogłębia stan niewypłacalności dłużnika i równocześnie przynosi korzyść majątkową osobie trzeciej. Inne działania dłużnika nie będą podstawą do zastosowania skargi. Przepisy przewidują ochronę w przypadku dokonania przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Z takiej ochrony może skorzystać każdy. Zarówno osoby fizyczne, jak i podmioty gospodarcze - od przedsiębiorcy jednoosobowego, przez osobowe spółki handlowe (np. spółka jawna) na spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością czy spółkach akcyjnych kończąc. Identyczne reguły dotyczą dłużnika, którym może być osoba fizyczna, jak również przedsiębiorca. Kodeks cywilny precyzuje, że czynnością prawną dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli jest czynność prawna, wskutek której dłużnik stał się niewypłacalny albo też stał się niewypłacalny w większym stopniu, niż był przed dokonaniem takiej czynności. Przepis ten obejmuje więc nie tylko sytuacje, gdy dłużnik stał się niewypłacalny po dokonaniu czynności prawnej, ale także sytuacje, gdy przedsiębiorca i tak nie miał szans na odzyskanie całej swojej wierzytelności, ale czynność prawna dokonana przez dłużnika jeszcze bardziej te szanse zmniejszyła. Nieważne z punktu widzenia dopuszczalności skargi jest to, czy w momencie dokonania czynności prawnej przez dłużnika wierzytelność przedsiębiorcy była już wymagalna.

Ustawa nie ogranicza także pojęcia dłużnika. Sądy słusznie jednak przyjmują, że także czynności prawne poręczycieli dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli mogą być przedmiotem skargi. Przepisy kodeksu cywilnego dodatkowo wymagają, aby na podstawie czynności prawnej dłużnika osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową. W konsekwencji niezbędnymi przesłankami umożliwiającymi skorzystanie przez przedsiębiorcę ze skargi pauliańskiej jest świadomość dłużnika, że działa on z pokrzywdzeniem prowadzącego działalność gospodarczą. Dodatkowo osoba trzecia, która nabyła korzyść majątkową na podstawie czynności prawnej dłużnika, wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o tym, że dłużnik działa z pokrzywdzeniem przedsiębiorcy.

W pewnych sytuacjach przepisy wprowadzają również uproszczenia dowodowe mające na celu skuteczne skorzystanie ze skargi. Dzieje się tak w przypadkach, gdy osobą, która uzyskała korzyść majątkową na skutek czynności prawnych dłużnika, jest osoba będąca w bliskim z nim stosunku albo przedsiębiorca pozostający z nim w stałych stosunkach gospodarczych. Domniemywa się wtedy, że osoba taka wiedziała, że dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Jest to domniemanie wzruszalne, jednak ciężar dowodu spoczywa w takim przypadku na takiej osobie, co zwalnia wierzyciela od dowodzenia tej okoliczności.

Bezpłatne korzyści majątkowe

Kolejnym i dalej idącym ułatwieniem dla wierzyciela przyjętym przez ustawodawcę jest rozwiązanie, zgodnie z którym, jeżeli na podstawie czynności prawnej dłużnika osoba trzecia nabyła korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może skutecznie skorzystać ze skargi. Będzie się tak działo nawet w przypadku, gdyby osoba trzecia nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności, nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W takiej sytuacji przedsiębiorca ma otwartą drogę do skorzystania ze skargi, a jedyne, co musi udowodnić, to fakt pokrzywdzenia go przez taką bezpłatną czynność prawną oraz świadomość tego faktu przez dłużnika. W praktyce często mamy do czynienia właśnie z takimi przypadkami, kiedy dłużnicy - chcąc uciec od odpowiedzialności - bezpłatnie rozporządzają swoim majątkiem na rzecz członków rodziny lub innych bliskich osób. Najczęściej rozporządzenia takie przyjmują postać darowizny. W takim przypadku ustawodawca idzie jeszcze dalej, ustanawiając domniemanie świadomości działania dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Ostatnim wymogiem, który ustawa stawia przed każdym wierzycielem, jest dotrzymanie terminu, w ciągu którego może on żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną. Zgodnie z przepisami swoich roszczeń przedsiębiorca nie może domagać się po upływie pięciu lat od daty takiej czynności.

Jeżeli dłużnik otrzymał w zamian za spełnienie swojego świadczenia odpowiedni ekwiwalent od kontrahenta, lecz zużył go w całości albo w części, można mówić o sytuacji, w której nastąpiło pokrzywdzenie wierzycieli

Postępowanie sądowe

Dochodzenie ochrony przez przedsiębiorcę, który został pokrzywdzony dokonaniem przez dłużnika czynności prawnej, następuje w drodze procesu. Stroną powodową jest przedsiębiorca, który żąda uznania za bezskuteczną w stosunku do niego czynności prawnej dłużnika. Pozwanym będzie natomiast osoba trzecia, z którą dłużnik dokonał czynności i która uzyskała korzyść majątkową.

W sytuacji gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, przedsiębiorca może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło. Skuteczne dochodzenie roszczenia wymaga wówczas wykazania przez przedsiębiorcę, iż osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną. Prawomocny wyrok uznający czynność prawną za bezskuteczną, w stosunku do przedsiębiorcy, ma ten skutek, że może on z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Prawo to może zostać także ujawnione w księdze wieczystej, jeżeli przedmiotem zaskarżenia była czynność prawna dotycząca nieruchomości. Należy jednak pamiętać, że prowadzona przez przedsiębiorcę egzekucja będzie ograniczona tylko do tych przedmiotów, które wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły. Oznacza to, że przedsiębiorca nie może więc dochodzić należności z całego majątku osoby trzeciej.

Osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową wskutek czynności prawnej dokonanej z dłużnikiem, może zwolnić się od roszczenia przedsiębiorcy poprzez jego zaspokojenie albo wskazanie majątku dłużnika wystarczającego do zaspokojenia jego roszczeń.

Wygaśnięcie uprawnienia

Termin, w którym przedsiębiorca może skutecznie żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do niego, wynosi pięć lat od daty dokonania czynności. Nie ma znaczenia, kiedy dowiedział się on o dokonaniu czynności czy też o jej krzywdzącym charakterze. Termin pięcioletni należy liczyć od dnia dokonania czynności, czyli od dnia, w którym czynność ta doszła do skutku. Także termin, w którym osoba trzecia otrzymała korzyść majątkową, nie ma żadnego znaczenia dla oceny, kiedy została dokonana czynność prawna. Warto pamiętać, że pięcioletni termin przewidziany przez przepisy jest tzw. terminem zawitym. W konsekwencji niedopuszczalne jest jego przywrócenie, jak również przerwanie. Po upływie pięciu lat od daty dokonania krzywdzącej czynności prawnej przez dłużnika przedsiębiorca traci uprawnienie do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego.

Zasady ochrony wierzyciela

● roszczenie przedsiębiorcy musi być zaskarżalne przed sądem,

● niewypłacalność musi być spowodowana wyłącznie przez czynność prawną dłużnika,

● czynność prawna dłużnika musi być dokonana ze świadomością pokrzywdzenia przedsiębiorcy lub musi zaistnieć domniemanie działania ze świadomością pokrzywdzenia przedsiębiorcy,

● osoba trzecia musi poprzez to przysporzenie odnieść korzyść majątkową,

● osoba trzecia wiedziała o roszczeniach przedsiębiorcy albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (chyba że pozostawała z dłużnikiem w bliskim stosunku albo uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie),

● pokrzywdzenie wierzycieli,

● niewypłacalność dłużnika,

● świadomość dłużnika pokrzywdzenia przedsiębiorcy,

● wiedza osoby trzeciej o świadomym pokrzywdzeniu przedsiębiorcy przez dłużnika.

Przykład: Ochrona wierzyciela spółki komandytowej

Przedsiębiorca X jest wierzycielem spółki komandytowej. Spółka ta znajduje się w bardzo złej sytuacji finansowej. W konsekwencji komplementariusz spółki wyzbywa się składników swego majątku na rzecz innych osób (członków rodziny). Przedsiębiorca może w takiej sytuacji skorzystać z ochrony przewidzianej w kodeksie cywilnym. Zgodnie z nim każdy komplementariusz odpowiada za zobowiązania spółki komandytowej bez ograniczenia całym swoim majątkiem. Komplementariusz uzyskuje zatem z mocy prawa status prawny dłużnika wobec wierzyciela spółki ze wszystkimi konsekwencjami wynikającymi z tego stanu rzeczy. W myśl art. 527 k.c., gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub - przy zachowaniu należytej staranności - mogła się dowiedzieć. Uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową. Komplementariusz spółki komandytowej jest zaś wobec wierzyciela tej spółki dłużnikiem.

Przykład: Niewypłacalność dłużnika

Dowodem istnienia niewypłacalności dłużnika może być wskazanie, że wszczęta w celu wyegzekwowania należnego wierzycielowi świadczenia pieniężnego egzekucja okazała się nieskuteczna. Jako środek dowodowy może w takiej sytuacji służyć np. postanowienie o umorzeniu egzekucji na podstawie art. 824 par. 1 pkt k.p.c.

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).