Pomimo śmierci osoby współpracującej można ustalić, czy trzeba było opłacać za nią składki

Osoba prowadząca działalność gospodarczą może żądać ustalenia, że osoba z nią współpracująca podlegała ubezpieczeniom społecznym. Postępowanie w tym przedmiocie może być prowadzone pomimo śmierci osoby współpracującej.

Decyzją z listopada 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 83a ust. 1 i art. 123 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) oraz art. 149 par. 3 i art. 145 par. 1 kodeksu postępowania administracyjnego odmówił wznowienia postępowania w sprawie o wsteczne objęcie ubezpieczeniami społecznymi żony wnioskodawcy Z.S. z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej, zakończonej prawomocną decyzją z listopada 2007 r. Od powyższej decyzji Z.S. wniósł odwołanie.

Zostało ono jednak oddalone przez sąd okręgowy wyrokiem z października 2009 r. Wyrokiem z lutego 2010 r. sąd apelacyjny - po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy - uchylił zaskarżony wyrok sądu okręgowego oraz przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Wyrokiem z października 2010 r. sąd okręgowy po ponownym rozpoznaniu sprawy - oddalił odwołanie. Zdaniem sądu okręgowego o niemożności ponownego ustalenia na wniosek ubezpieczonego Z.S. objęcia jego zmarłej żony ubezpieczeniami społecznymi za sporny okres od marca 1999 r. do marca 2000 r. przesądzało to, że Z.S. nie był legitymowany do wystąpienia w charakterze ubezpieczonego w sprawie ustalenia okresu podlegania ubezpieczeniom innej osoby, w szczególności nieżyjącej (zmarłej żony). Wyłącznie legitymowaną do występowania o objęcie ubezpieczeniami społecznymi jest osoba ubezpieczona. Z. S. był płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne podległych mu pracowników. Miał zatem świadomość, że jest zobligowany do opłacania należnych składek na rzecz osoby współpracującej (żony). Jeżeli w spornym okresie od marca 1999 r. do marca 2000 r. nie opłacał należnych składek za osobę współpracującą, to nie może po jej śmierci wnosić o wsteczne objęcie ubezpieczeniami społecznymi. Wobec uznania braku legitymacji procesowej wnioskodawcy bezprzedmiotowe stało się dokonanie w sprawie ustalenia, czy żona Z.S. rzeczywiście wykonywała pracę w sklepie należącym do jej męża w okresie od marca 1999 r. do marca 2000 r.

Z.S. zaskarżył apelacją wyrok sądu okręgowego. Wyrokiem z maja 2011 r. sąd apelacyjny oddalił jednak tę apelację. Sąd drugiej instancji zgodził się z podstawą faktyczną i prawną zaskarżonego wyroku sądu okręgowego oraz stwierdził, że zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy systemowej prawo do objęcia ubezpieczeniami społecznymi przysługuje osobom żyjącym. Żona Z.S. zmarła w kwietnia 2007 r. i do tej daty nie mogła zostać objęta ubezpieczeniami społecznymi za sporny okres od marca 1999 r. do marca 2000 r. Żona Z.S. nie wystąpiła z takim żądaniem do organu rentowego, a Z.S. - za życia żony - nie dokonał jej zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych w spornym okresie ani nie uiścił składek z tego tytułu. Śmierć żony Z.S. spowodowała, że jej prawo do objęcia ubezpieczeniami społecznymi za sporny okres, jako prawo ściśle związane z jej osobą, wygasło (art. 922 par. 2 kodeksu cywilnego). Nie weszło ono do spadku po zmarłej. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że spadkobiercy mają prawo domagania się ustalenia tego prawa. Sąd drugiej instancji stwierdził, iż osobisty charakter prawa o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego sprawia, że prawo to nie należy do spadku, jako ściśle związane z osobą zmarłego (art. 922 par. 2 k.c.). Po śmierci powoda sprawa nie może już toczyć się z udziałem następców prawnych zmarłego i powinna być umorzona na podstawie art. 355 par. 1 kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że płatnik składek ma interes w zgłoszeniu wniosku o objęcie ubezpieczeniami społecznymi osoby współpracującej przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Takie żądanie jest jednak ograniczone czasowo - może zgłosić je tylko, gdy osoba współpracująca żyje. Wobec śmierci żony Z.S. nie można było żądać ustalenia jej osobistych praw i obowiązków, które wygasły. Decyzja o objęciu żony Z.S. obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi w okresie od marca 1999 r. do marca 2000 r. skierowana byłaby przede wszystkim do ubezpieczonej. Wobec jej śmierci żądanie zgłoszone przez Z.S., który nie był następcą prawnym w zakresie tych praw i obowiązków, nie mogło być uwzględnione. Ustalenie, że żona Z.S. w okresie od marca 1999 r. do marca 2000 r. współpracowała z mężem prowadzącym działalność gospodarczą, wobec faktu braku zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i braku opłaty składek z tego tytułu, nie zmieniało sytuacji Z.S. oraz dzieci małżonków. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 4 pkt 2 ustawy 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.), przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty dla osób współpracujących z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą nie uwzględnia się okresu, za który nie zostały opłacone składki, pomimo podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w tym okresie. Wyrok sądu apelacyjnego został zaskarżony przez ubezpieczonego skargą kasacyjną.

Sąd apelacyjny, oddalając apelację, uprawomocnił wyrok sądu pierwszej instancji, którym sąd ten oddalił odwołanie Z.S. - nie ze względu na niezasadność jego podstawy, gdyż tę sąd zasadniczo potwierdził ustalając okoliczności współpracy żony Z.S., ale tylko z tego powodu, że żądanie dotyczyło ustalenia sytuacji ubezpieczeniowej osoby nieżyjącej. Sądy obu instancji uchyliły się od merytorycznej oceny zasadności odwołania od decyzji organu rentowego, odmawiającej wznowienia postępowania z przyczyn określonych w art. 83a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Mimo to oraz bez stwierdzenia niewadliwości zaskarżonej odwołaniem decyzji, uznały, że nie ma podstaw do uwzględnienia odwołania (art. 477¹⁴ par. 1 i art. 385 k.p.c.). Niezrealizowanie celu postępowania sądowego, którym powinno być rozpoznanie zasadności zarzutów dotyczących odmowy ponownego ustalenia określonego stosunku ubezpieczeniowego w trybie art. 83a ustawy systemowej, budzi już na pierwszy rzut oka poważne wątpliwości. Przepis ten zapewnia bowiem osobie zainteresowanej - poprzez złożenie stosownego wniosku - ponowne ustalenie, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na dane prawo lub zobowiązanie. Z.S. był niewątpliwie osobą zainteresowaną, uprawnioną do złożenia wniosku, o którym mowa w art. 83a ust. 1 (por. także art. 83a ust. 3) ustawy systemowej. Był on bowiem stroną postępowania podjętego przed organem rentowym z jego inicjatywy i zakończonego poprzednio prawomocnie wyrokiem sądu okręgowego z lipca 2008 r. W tym poprzednim postępowaniu Z.S. nie uzyskał potwierdzenia żądanego ustalenia stosunku ubezpieczeniowego jego zmarłej żony, nie z tego powodu, iż wystąpił o to ustalenie już po śmierci żony, ale dlatego, że nie wykazał, iż zachodziła w stosunku do niej, w określonym czasie, sytuacja podlegania obowiązkowi ubezpieczeń jako osoby współpracującej na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej.

Decydująca o rozstrzygnięciu sprawy ocena prawna zaskarżonego wyroku opiera się na bezpodstawnej kwalifikacji sytuacji z zakresu publicznoprawnego stosunku ubezpieczeń społecznych według reguł cywilnego prawa spadkowego (art. 922 par. 2 k.c.).

Do praw i obowiązków z zakresu ubezpieczeń społecznych mających charakter administracyjnoprawny nie stosuje się kodeksu cywilnego (por. art. 1 k.c.). Jest więc oczywiste, że te prawa i obowiązki nie podlegają regułom dziedziczenia przewidzianym w kodeksie cywilnym dla praw i obowiązków cywilnoprawnych zmarłego. Ponadto z tego, że prawa i obowiązki z ubezpieczenia społecznego nie podlegają dziedziczeniu, nie wynika - jak to błędnie przyjął sąd - że po śmierci ubezpieczonego ustaje możliwość ustalenia, iż pozostawał on w określonym czasie w określonym stosunku ubezpieczeń społecznych. Z niepodlegającemu dziedziczeniu prawa (obowiązku) wynikającego z administracyjnoprawnego stosunku ubezpieczenia społecznego można wywieść, że następcy prawni zmarłego nie nabywają jego prawa (np. do emerytury) lub nie przejmują jego obowiązku. Jest też oczywiste, iż nie można domagać się ustalenia, że pomimo śmierci ubezpieczonego nadal - w okresie następującym po śmierci - powstał lub trwa stosunek prawny ubezpieczenia społecznego. Jednak przedmiot omawianego postępowania - ten bezpośrednio związany z procesowymi przesłankami ponownego rozpoznania sprawy w trybie art. 83a ust. 1 ustawy systemowej i ten pośrednio związany z materialnoprawną podstawą żądanego ustalenia sytuacji ubezpieczeniowej żony Z.S. - oczywiście nie dotyczył jakiejkolwiek sytuacji ubezpieczonej, która odnosiłaby się do stanu po jej śmierci. Przedmiotu sprawy nie można określić jako domagania się przez osobę trzecią objęcia ubezpieczeniami społecznymi, w sensie ukonstytuowania dopiero na skutek decyzji organu rentowego (wyroku sądowego) stosunku ubezpieczeniowego osoby zmarłej. Tezie zaskarżonego wyroku wyraźnie należy przeciwstawić przede wszystkim to, że dochodzone w sprawie żądanie ustalenia podlegania ubezpieczeniom społecznym dotyczyło okresu sprzed śmierci żony Z.S. Jego żądanie nie polegało na konstytutywnym - na mocy decyzji - ukształtowaniu prawa, ale wyłącznie na domaganiu się ustalenia - w sensie potwierdzenia - stanu prawnego, który w określonym czasie i w określonych okolicznościach faktycznych spowodował, z mocy prawa ubezpieczeniowego, określone konsekwencje w zakresie powstania i treści stosunku ubezpieczenia społecznego. Decyzja w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego jest bowiem wyłącznie decyzją deklaratoryjną.

Dokonując oceny prawnej zaskarżonego wyroku w oparciu o błędne zastosowanie art. 922 par. 2 k.c. sąd apelacyjny błędnie przyjął, że Z.S. - osoba prowadząca działalność gospodarczą oraz z tego tytułu płatnik składek - miał ograniczone czasowo uprawnienie zainicjowania postępowania w sprawie o objęcie ubezpieczeniami społecznymi osoby współpracującej (ograniczone tylko do życia osoby współpracującej). Tymczasem, jak trafnie podniesiono w skardze kasacyjnej, śmierć osoby współpracującej nie niweczy interesu prawnego osoby prowadzącej działalność gospodarczą - tego interesu, który dotyczy osobiście płatnika zobowiązanego do sfinansowania w całości z własnych środków składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, chorobowe i wypadkowe osób współpracujących (art. 16 ust. 5a ustawy systemowej). Nie ma podstaw prawnych pogląd, że śmierć osoby współpracującej, w razie podlegania jej z mocy prawa ubezpieczeniom społecznym, uchyla zobowiązanie składkowe płatnika wynikające z prawa ubezpieczeniowego.

Z przedstawionych przyczyn, uznając zasadność podstawy skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

z 4 lipca 2012 r., III UK 130/11.

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/057/i02.2013.057.03300040l.802.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski, asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

W przedstawionym wyroku Sądu Najwyższego powtórzono, iż decyzja w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego jest wyłącznie decyzją deklaratoryjną, na podstawie której strona nie nabywa żadnych praw. Objęcie ubezpieczeniem następuje bowiem z mocy prawa, z chwilą ziszczenia się jego ustawowych warunków (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2010 r., I UK 151/09, Lex nr 585708). Jak wskazuje się w judykaturze - jeżeli decyzja deklaratoryjna o objęciu określonym tytułem ubezpieczenia społecznego okazała się błędna lub bezpodstawna, to decyzja ta (ani tym bardziej brak zgody ubezpieczonego) nie może stanowić przeszkody dla stwierdzenia istnienia tytułu ubezpieczenia społecznego zgodnego z przepisami prawa (wyrok Sądu Najwyższego z 11 marca 2008 r., I UK 256/07, OSNP 2009/11-12/159).

Ponadto, co trzeba wyraźnie podkreślić, pomimo śmierci osoby współpracującej osoba prowadząca działalność gospodarczą ma nadal interes prawny w ustaleniu, że owa zmarła osoba współpracująca podlegała ubezpieczeniom społecznym. Prawa i obowiązki z zakresu ubezpieczeń społecznych, mające charakter administracyjnoprawny, nie podlegają regułom dziedziczenia przewidzianym w kodeksie cywilnym dla praw i obowiązków cywilnoprawnych zmarłego.