Głosowanie w gminie - teraz mieszkańcy mogą więcej, np. odwołać radę, burmistrza, nałożyć dodatkowe podatki

W drodze lokalnego referendum mieszkańcy będą mogli nałożyć na siebie dodatkowe podatki - to tylko jedna z kilku zmian dotyczących referendów lokalnych. Wprowadziła je ustawa z 14 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o referendum lokalnym oraz ustawy o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2013 r. poz. 153). Obowiązują one od 15 lutego.

Ustawa z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. nr 88, poz. 985 z późn. zm.) została znowelizowana z inicjatywy Senatu, który postanowił dostosować obowiązujące przepisy do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 lutego 2003 r. (sygn. akt K 30/02), opublikowanego w Dzienniku Ustaw nr 44 z 2003 r., poz. 388. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny orzekł, że ustawa o referendum lokalnym z 2000 r. jest zgodna z konstytucją, ale jednocześnie uznał, że jej przepisy, a szczególnie art. 2 mówiący o tym, w jakich sytuacjach można przeprowadzać referendum, należy doprecyzować.

Drogi to nie nasza sprawa

Przed nowelizacją pod referendum mogła zostać poddana tylko sprawa dotycząca wspólnoty samorządowej, której członkowie wzięli w niej udział, i jednocześnie musiała się mieścić w zakresie zadań i kompetencji organów tej jednostki.

W praktyce jednak, gdy sprawa dotyczyła konkretnej wspólnoty, ale nie mieściła się w zakresie zadań i kompetencji organów tej jednostki samorządu, to referendum lokalne nie mogło się odbyć. Odmawiano więc przeprowadzenia go na przykład w sprawach zmiany granic gmin czy miast, likwidacji jednostek samorządu terytorialnego, przebiegu dróg, które nie były drogami gminnymi. Jedynym wyjściem dla mieszkańców, którym odmówiono zorganizowania referendum, było ubieganie się o rozstrzygnięcie konkretnej sprawy przez sąd. Taki wyrok zapadł np. 28 marca 2008 r. w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie (sygn. akt II SA/Wa 2097/07). Rada Miejska w Ł. podjęła uchwałę o odrzuceniu wniosku mieszkańców o przeprowadzeniu referendum. Miało ono dotyczyć przebiegu nowych dróg w gminie Ł. oraz przebudowy już istniejących. Wniosek o referendum został odrzucony, ponieważ sprawy przebiegu dróg, które nie mają charakteru gminnego, nie mogą być przedmiotem referendum lokalnego. Wojewoda w rozstrzygnięciu nadzorczym stwierdził nieważność tej uchwały. Uznał, że przedmiotem referendum mogą być wszystkie sprawy o charakterze merytorycznym, dotyczące danej wspólnoty samorządowej.

Na rozstrzygnięcie wojewody gmina złożyła skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Twierdziła, że wprawdzie nie można wyłączać praw członków wspólnoty samorządowej do wyrażania w drodze referendum stanowiska, ale tylko w istotnych sprawach. Czyli takich, które decydują o tożsamości, bycie i istnieniu wspólnoty samorządowej. Natomiast, zdaniem gminy, sprawy przebiegu dróg nie były istotne.

WSA uznał jednak, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Za chybiony uznał zarzut, iż kwestii lokalizacji dróg nie można zakwalifikować jako sprawy istotnej. Zdaniem sądu. sprawy te przesądzają o gospodarczym rozwoju, planach zagospodarowania, przebiegu mediów, lokalizacji terenów pod działalność gospodarczą i budownictwo. Są więc dla gminy istotne. Takich sporów dotyczących referendum lokalnego było w polskich sądach wiele.

Decyzja albo opinia

Zmiana przepisów spowodowała, że mieszkańcy mają prawo wyrazić swoją wolę w drodze referendum we wszystkich zasadniczych dla wspólnoty sprawach. Nawet jeśli nie należą one do zadań organów lokalnych. Zdaniem Artura Koziołka z Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji wprowadzone rozwiązania wyszły naprzeciw sformułowanym przez Trybunał Konstytucyjny wnioskom i były zgodne z istotą ustroju samorządu terytorialnego.

Mieszkańcy w referendum lokalnym mogą nie tylko rozstrzygnąć problem, lecz także dokonać wyboru między zaproponowanymi wariantami czy wyrażać stanowisko (np. w sprawie zmiany granic gminy). W takich przypadkach organizowane jest referendum opiniodawcze albo konsultacyjne. Formalnie jego wynik nie wiąże organów samorządu, ale zobowiązuje je do uwzględniania uzyskanego wyniku. Powinny więc dostosować do niego treść opinii którą sporządzą. Gdyby jednak gmina nie uwzględniła wyniku referendum, musi to uzasadnić.

Efektem znowelizowania ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. nr 142 z 2001 r. poz. 1591 z późn. zm.) jest zapis mówiący o tym, że samoopodatkowanie mieszkańców może nastąpić w drodze referendum gminnego, choć takie głosowania odbywały się już wcześniej.

- Referenda lokalne w sprawach samoopodatkowania się mieszkańców odbywają się już od 1990 r. - przypomina Andrzej Porawski, dyrektor biura Związku Miast Polskich. - W tym okresie najczęściej dotyczyły podatku od śmieci. Takie referendum zostało przeprowadzone np. w Komornikach pod Poznaniem. Mieszkańcy wprowadzili podatek ale nie płacili już dodatkowo za wywóz śmieci - mówi Porawski.

Teraz nie będzie już referendów lokalnych w sprawie opłat za śmieci, bo sprawy te zostały uregulowane ustawą. Referendum nie może bowiem dotyczyć podatków, które wprowadza ustawa. Nie może jej zastępować.

Najważniejsze zmiany wprowadzone przez nowelizację

Teraz ustawa o referendum lokalnym jasno przesądza, że mieszkańcy głosują w następujących sprawach:

w odwołanie rady gminy,

w rozstrzygnięcie konkretnej sprawy dotyczącej wspólnoty samorządowej oraz innych dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących tę wspólnotę,

w odwołanie wójta, burmistrza, prezydenta miasta,

w samoopodatkowanie się mieszkańców na cele publiczne mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji gminy.

WAŻNE

Mieszkańcy mają prawo wyrazić swoją wolę w drodze referendum we wszystkich zasadniczych dla wspólnoty sprawach. Nawet jeśli nie należą one do zadań organów lokalnych

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl