Kodeks wyborczy (część VIII)

z 5 stycznia 2011 r. (Dz.U. nr 21, poz. 112 ze zm.)

Rozdział 8. Nadawanie numerów zarejestrowanym listom kandydatów

Listy kandydatów zarejestrowane w wyborach do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego otrzymują numery ustalane w drodze losowania przez:

1) Państwową Komisję Wyborczą;

2) komisarzy wyborczych;

3) gminne komisje wyborcze.

●Wszystkim zarejestrowanym listom kandydatów na radnych nadawane są numery, którymi listy te oznacza się na urzędowych obwieszczeniach o zarejestrowanych listach sporządzonych przez gminne (miejskie), powiatowe i wojewódzkie komisje wyborcze oraz na kartach do głosowania. Numery list - obok nazw komitetów wyborczych - są jednym z najczęściej wykorzystywanych czynników oddziaływania na wyborców w kampanii wyborczej[1].

●Numery nadawane są listom w drodze losowania przez PKW, komisarzy wyborczych oraz gminne komisje wyborcze - w wymienionej kolejności[2].

●Losowanie numerów list kandydatów właściwa komisja wyborcza przeprowadza w obecności pełnomocników wyborczych komitetów. O terminie i miejscu losowania numerów list odpowiednio PKW, właściwy komisarz wyborczy i gminna komisja wyborcza powiadamiają właściwych pełnomocników komitetów wyborczych[3].

●Wprawdzie k.w. nie nakłada takiego obowiązku, ale jednak zasadne jest, aby nadawanie numerów miało charakter publiczny, a o terminie i miejscu przyznawania numerów powinni być obowiązkowo powiadomieni pełnomocnicy komitetów wyborczych. Wskazane jest także ustalenie odpowiednio wcześniej przez organ losujący sposobu, w jaki zostanie przeprowadzone losowanie i przekazanie informacji o tym pełnomocnikom wyborczym. Sposób losowania powinien zapewniać całkowitą przypadkowość w przydzieleniu numeru listom zgłoszonym przez komitety wyborcze, a więc losowy numer i nazwa komitetu, dla którego listy numer ten przypadnie, powinny być dla losującego niewidoczne[4].

●K.w. nie określa metody losowania. Zwykle losowanie odbywa się przy pomocy komputera i specjalnego systemu na stronach PKW. Dopuszczalne są inne metody (np. gdy zawiedzie sprzęt elektroniczny), w tym przede wszystkim tradycyjne losowanie numerów wypisanych na kartkach, kulach itp. i umieszczonych w jednym pojemniku (najlepiej przezroczystym), a w drugim umieszczone są na kartkach nazwy komitetów. Losuje się przemiennie numer i nazwę komitetu. Z przebiegu losowania sporządza się protokół[5].

§ 1. Jeżeli komitet wyborczy zarejestrował listy kandydatów co najmniej w połowie okręgów w wyborach do wszystkich sejmików województw, w tym przynajmniej jedną listę do każdego sejmiku, listy kandydatów tego komitetu zarejestrowane w wyborach do sejmików województw, rad powiatów i rad gmin otrzymują jednolity numer.

§ 2. Jeżeli komitet wyborczy niespełniający warunku określonego w § 1 zarejestrował listę kandydatów w co najmniej jednym okręgu w wyborach do sejmiku województwa i zarejestrował listy kandydatów w ponad połowie okręgów w wyborach do wszystkich rad powiatów i rad miast na prawach powiatów na obszarze tego województwa, w tym przynajmniej jedną listę do każdej z tych rad, listy kandydatów tego komitetu zarejestrowane w wyborach do rad powiatów i rad gmin na obszarze tego województwa, otrzymują jednolity numer, taki sam jak listy kandydatów tego komitetu zarejestrowane w wyborach do sejmiku tego województwa.

§ 3. Jeżeli komitet wyborczy niespełniający żadnego z warunków określonych w § 1 i 2 zarejestrował listę kandydatów w co najmniej jednym okręgu w wyborach do rady powiatu i zarejestrował listy kandydatów w ponad połowie okręgów w wyborach do wszystkich rad gmin na obszarze tego powiatu w tym przynajmniej jedną listę do każdej z tych rad, listy kandydatów tego komitetu, zarejestrowane w wyborach do rad gmin na obszarze tego powiatu otrzymują jednolity numer, taki sam jak listy kandydatów tego komitetu zarejestrowane w wyborach do rady tego powiatu.

●Regulacja art. 409 k.w. sprzyja komitetom wyborczym o charakterze ponadlokalnym, określając, w jakich warunkach mogą uzyskać w wyborach samorządowych jednolity numer. Rozwiązanie to należy uznać za racjonalne i ułatwiające kampanię wyborczą na terenie powiatu oraz kontakt z potencjalnymi wyborcami[6].

●Z zasad przyznawania numerów zarejestrowanym listom kandydatów na radnych wynika, że komitet wyborczy może, po spełnieniu kodeksowych warunków, otrzymać numer dla swoich list, który będzie jednolitym numerem dla list tego komitetu zarejestrowanych w okręgach wyborczych w wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw. Numer ten będzie unikatowy, tj. będzie przysługiwał wyłącznie danemu komitetowi wyborczemu. Żadna lista kandydatów innego komitetu wyborczego nie będzie używać takiego numeru. Może zatem dojść do sytuacji, że w numeracji list kandydatów na karcie do głosowania w okręgach wyborczych w wyborach do rad gmin bądź rad powiatów lub sejmików województw nie zostanie zachowana ciągłość numerów[7].

●Uprawnienie do posiadania jednolitego numeru list kandydatów na obszarze całego kraju zależy od liczby okręgów wyborczych, w których zostały zarejestrowane listy kandydatów na radnych sejmików województw. Komitet wyborczy, który zarejestrował listy kandydatów w ponad połowie okręgów wyborczych do wszystkich sejmików województw, nabywa prawo do losowania dla niego numeru przez PKW. Numer ten otrzymają wówczas z urzędu wszystkie zarejestrowane listy tego komitetu w wyborach do sejmików województw, rad powiatów i rad gmin. Z brzmienia przepisu wynika, że komitet wyborczy, aby spełnić warunek, musi zarejestrować listę kandydatów w każdym z 16 województw, a ich łączna liczba musi być większa od liczby stanowiącej połowę wszystkich okręgów wyborczych we wszystkich województwach[8].

●Komitet wyborczy, który nie spełnił warunku dla losowania numeru przez PKW, lecz zarejestrował listy kandydatów w co najmniej jednym okręgu wyborczym do sejmiku województw oraz w ponad połowie okręgów wyborczych do wszystkich rad powiatu i rad miast na prawach powiatów na obszarze tego województwa, otrzymuje dla wszystkich swoich list zarejestrowanych w wyborach do rad powiatów i rad gmin w tym województwie numer wylosowany przez komisarza wyborczego wykonującego czynności o charakterze ogólnowojewódzkim, w kolejności wynikającej z liczby okręgów wyborczych, w których ten komitet zarejestrował listy kandydatów do sejmiku województw[9].

●Komitet wyborczy, który nie spełnił warunku otrzymania jednolitego numeru dla wszystkich swoich list na obszarze kraju lub danego województwa, lecz zarejestrował listę kandydatów w co najmniej jednym okręgu w wyborach do rady powiatu i w ponad połowie okręgów w wyborach do wszystkich rad gmin na obszarze tego powiatu, otrzyma dla swoich list taki numer, jaki komisarz wyborczy wylosował dla jego list (listy) kandydatów do tej rady powiatu[10].

●Dla komitetu wyborczego, który zarejestrował listę (listy) kandydatów tylko w wyborach do rad gmin, właściwa gminna komisja wyborcza przyzna liście (listom) tego komitetu numer jednolity tylko na obszarze tej gminy[11].

§ 1. Państwowa Komisja Wyborcza na podstawie rejestracji list kandydatów w wyborach do sejmików województw przyznaje, najpóźniej w 25 dniu przed dniem wyborów, numery dla list kandydatów komitetów wyborczych spełniających warunek określony w art. 409 § 1.

§ 2. Państwowa Komisja Wyborcza niezwłocznie podaje do publicznej wiadomości informację o przyznanych numerach list kandydatów i zawiadamia o nich komisarzy wyborczych wykonujących czynności o charakterze ogólnowojewódzkim.

§ 3. Komisarz wyborczy wykonujący czynności o charakterze ogólnowojewódzkim, na podstawie rejestracji list kandydatów w wyborach do sejmiku województwa, najpóźniej w 23 dniu przed dniem wyborów, przyznaje zarejestrowanym w wyborach do sejmiku województwa listom kandydatów komitetów niespełniających warunku wymienionego w art. 409 § 1 numery:

1) dla list kandydatów komitetów wyborczych zarejestrowanych w więcej niż jednym okręgu wyborczym - spośród numerów następujących po numerach przyznanych w trybie § 1;

2) dla list kandydatów komitetów wyborczych zarejestrowanych w jednym okręgu wyborczym - spośród numerów następujących po numerach przyznanych w trybie pkt 1.

§ 4. Komisarz wyborczy, o którym mowa w § 3, niezwłocznie podaje do publicznej wiadomości informację o przyznanych numerach list kandydatów i zawiadamia o nich pozostałych komisarzy wyborczych działających na obszarze województwa.

§ 5. Komisarz wyborczy, na podstawie rejestracji list kandydatów w wyborach do rad powiatów na obszarze jego właściwości, najpóźniej w 21 dniu przed dniem wyborów, przyznaje, odrębnie dla każdego powiatu, zarejestrowanym w wyborach do rad powiatów listom kandydatów komitetów niespełniających żadnego z warunków określonych w art. 409 § 1 i 2 numery:

1) dla list kandydatów komitetów wyborczych zarejestrowanych w więcej niż jednym okręgu wyborczym - spośród numerów następujących po numerach przyznanych w trybie § 3 pkt 2;

2) dla list kandydatów komitetów wyborczych zarejestrowanych w jednym okręgu wyborczym - spośród numerów następujących po numerach przyznanych w trybie pkt 1.

§ 6. Komisarz wyborczy niezwłocznie podaje do publicznej wiadomości informację o przyznanych numerach list kandydatów i zawiadamia o nich gminne komisje wyborcze działające na obszarze jego właściwości.

§ 7. Gminna komisja wyborcza na podstawie rejestracji list kandydatów w wyborach do rady gminy przyznaje zarejestrowanym w wyborach do rady gminy listom kandydatów komitetów niespełniających żadnego z warunków określonych w art. 409 numery:

1) dla list kandydatów komitetów wyborczych zarejestrowanych w więcej niż jednym okręgu wyborczym - spośród numerów następujących po numerach przyznanych w trybie § 5 pkt 2;

2) dla list kandydatów komitetów wyborczych zarejestrowanych w jednym okręgu wyborczym - spośród numerów następujących po numerach przyznanych w trybie pkt 1.

§ 8. Gminna komisja wyborcza niezwłocznie podaje do publicznej wiadomości informację o przyznanych numerach list kandydatów.

●K.w. określa terminy dla dokonania losowania list kandydatów zarejestrowanych w wyborach jednostek samorządu terytorialnego szczebla wojewódzkiego i powiatowego. Nie czyni tego w przypadku szczebla gminnego. Dla gminy na prawach powiatu obowiązuje termin określony dla powiatu. K.w. nie określa sankcji za nieterminowe dokonanie losowania. Opóźnienia w losowaniu wpływają na prowadzenie kampanii wyborczej w ważnym aspekcie komunikacji z wyborcami, jakim jest podanie im numeru listy, na którą mieliby głosować, gdyby zdecydowali się poprzeć dany komitet[12].

●Właściwy organ wyborczy na podstawie rejestru list kandydatów dokonuje ustalenia, które komitety wyborcze spełniły warunki dla przyznania ich listom jednolitych numerów[13].

●PKW przyznaje jednolite numery listom kandydatów tych komitetów wyborczych, które zarejestrowały listy kandydatów w ponad połowie okręgów w wyborach do wszystkich sejmików w województwie. Numery te PKW przyznaje, w drodze losowania, najpóźniej na 25 dni przed dniem wyborów, a więc do 22 października 2014 r. Ustalenia, które komitety wyborcze spełniły warunek dla przyznania ich listom jednolitych numerów, PKW dokona na podstawie informacji komisarzy wyborczych o zarejestrowanych listach kandydatów w wyborach do sejmików województw. Losowanie odbędzie się publicznie w siedzibie PKW. Losowanie przeprowadza się w trakcie posiedzenia PKW w następujący sposób:

- dwa szklane i przezroczyste pojemniki umieszcza się w widocznym miejscu. Do jednego pojemnika zostaje włożonych tyle zwiniętych kartek z kolejnymi numerami dla list, ile jest uprawnionych komitetów. Do drugiego pojemnika zostają włożone kartki z nazwami komitetów wyborczych. Oba rodzaje losowanych kartek są umieszczone w małych i nieprzezroczystych pojemnikach;

- czynności losowania dokonają dwaj członkowie PKW wyznaczeni przez przewodniczącego komisji. Jedna osoba losuje numer dla list, zaś druga osoba - nazwę komitetu wyborczego. Wylosowany numer i nazwa komitetu są odczytywane przez losujące osoby i następnie powtarzane przez przewodniczącego PKW;

- wyjęte z pojemników kartki są łączone i zszywane (stanowią one dokumentację losowania).

Z przeprowadzonego losowania sporządza się protokół, a informacja o przyznanych numerach list kandydatów niezwłocznie jest przekazywana, w formie komunikatu PKW, pełnomocnikom komitetów wyborczych oraz komisarzom wyborczym i podana do wiadomości publicznej na stronie internetowej www.pkw.gov.pl[14].

●Informację o numerach PKW przekazuje pełnomocnikom komitetów wyborczych oraz komisarzom wyborczym wykonującym czynności o charakterze ogólnowojewódzkim. Wylosowany przez PKW numer dla list danego komitetu wyborczego otrzymają z urzędu wszystkie listy tego komitetu zarejestrowane w wyborach do sejmików województw, rad powiatów i rad gmin[15].

●Komisarz wyborczy ustala, które komitety wyborcze zarejestrowały listy kandydatów do sejmiku województwa w jednym okręgu wyborczym i przyznaje listom tych komitetów w drodze losowania numery następujące po numerach już nadanych w sposób określony w art. 410 par. 3 k.w. Przyznaje on w drodze losowania numery zarejestrowanym listom kandydatów w wyborach do rad powiatów w sposób określony w art. 410 par. 5 k.w.[16].

●Komisarz wyborczy wykonujący czynności o charakterze ogólnowojewódzkim przyznaje, w drodze losowania, numery pozostałym (tj. z wyłączeniem list tych komitetów, dla których numery wylosowała PKW) listom kandydatów do sejmiku województwa. Do zadań komisarza wyborczego przed losowaniem należy:

1) ustalenie, dla których list kandydatów zarejestrowanych do sejmiku województwa numery wylosowała PKW, i przypisanie tym listom odpowiedniego numeru,

2) ustalenie, które komitety wyborcze zarejestrowały listy kandydatów do:

a) sejmiku województwa w jednym okręgu wyborczym i zarejestrowały listy w ponad połowie okręgów do wszystkich rad powiatów i rad miast na prawach powiatów (łącznie) na obszarze danego województwa,

b) sejmiku województwa w więcej niż jednym okręgu wyborczym i zarejestrowały listy w ponad połowie okręgów do wszystkich rad powiatów i rad miast na prawach powiatów (łącznie) na obszarze danego województwa.

Losowanie przeprowadza się dla tych list kandydatów na radnych do sejmiku województwa w następujący sposób:

- w pierwszej kolejności losowane są numery dla list komitetów wyborczych zarejestrowanych w więcej niż jednym okręgu wyborczym do sejmiku województwa: dla tych list losowane są numery następujące bezpośrednio po ostatnim z numerów wylosowanych przez PKW (np. PKW wylosowała numery od 1 do 9, a zatem komisarz wyborczy może losować numery, poczynając od numeru 10),

- w drugiej kolejności losowane są numery dla list kandydatów tych komitetów wyborczych, które zarejestrowały swoje listy tylko w jednym okręgu wyborczym do sejmiku województwa; listom tym przypadną numery następujące po numerach wylosowanych dla list przez komisarza wyborczego w pierwszej kolejności (np. komisarz wyborczy wylosował dla list w pierwszej kolejności numery od 10 do 15, a zatem dla tej grupy list losuje kolejne numery, poczynając od numeru 16).

Losowanie przez komisarza wyborczego numerów list przeprowadza się najpóźniej w 23. dniu przed dniem wyborów, czyli 24 października 2014 r. O wylosowanych numerach list powiadamia się pełnomocników wyborczych komitetów wyborczych i pozostałych komisarzy wyborczych obszaru danego województwa oraz wojewódzkie komisje wyborcze.

Wydaje się zasadne, aby komisarz wyborczy, podając do wiadomości publicznej wylosowane numery list kandydatów do sejmiku województwa, uwzględnił w swym komunikacie również numery list kandydatów wylosowanych przez PKW. Pozostałym komisarzom wyborczym powinny być przekazane - wraz z informacją o wylosowanych numerach[17].

●Komisarze wyborczy niewykonujący czynności ogólnowojewódzkich przyznają, również w drodze losowania, numery dla list kandydatów na radnych do rad powiatów na obszarze swojej właściwości. Losowanie przeprowadza się do każdej rady powiatu odrębnie, według tych samych zasad. W losowaniu biorą udział jedynie listy kandydatów tych komitetów wyborczych, które nie zarejestrowały żadnej listy kandydatów do któregokolwiek sejmiku województwa. Numery list są losowane:

- w pierwszej kolejności dla list kandydatów komitetów wyborczych zarejestrowanych w więcej niż jednym okręgu: listom tym przypadają numery następujące po ostatnim numerze wylosowanym dla komitetu wyborczego, który zarejestrował listę kandydatów do sejmiku województwa tylko w jednym okręgu wyborczym,

- w drugiej kolejności dla list komitetów wyborczych, które zarejestrowały listy tylko w jednym okręgu wyborczym do danej rady powiatu. Dla tych list przyznawane są numery przypadające po numerach wylosowanych w pierwszej kolejności.

Losowanie numerów dla list kandydatów - na radnych do rad powiatów, musi się odbyć najpóźniej w 21. dniu przed dniem wyborów, czyli 27 października 2014 r. Po przeprowadzeniu losowania komisarz wyborczy przyporządkowuje (szereguje) numery wszystkim zarejestrowanym listom kandydatów odrębnie do każdej rady powiatu, uwzględniając numer. Wylosowany przez PKW, przez komisarza wyborczego wykonującego czynności o charakterze ogólnowojewódzkim oraz przez siebie. Informację o tych numerach podaje się do wiadomości publicznej w formie komunikatu oraz przekazuje zainteresowanym pełnomocnikom komitetów wyborczych, powiatowym oraz gminnym komisjom wyborczym (miejskim i miast na prawach powiatu)[17].

●Gminna komisja wyborcza przyznaje w drodze losowania w sposób określony w art. 410 par. 7 k.w. numery zarejestrowanym w wyborach do rad gmin listom kandydatów komitetów, które nie zarejestrowały żadnej listy w wyborach do rady powiatu[18].

●Wszystkie zarejestrowane listy kandydatów, w tym również w wyborach do rad gmin niebędących miastami na prawach powiatu, oznacza się numerami. Gminna komisja wyborcza przyznaje numery listom kandydatów zarejestrowanym tylko do rady gminy tych komitetów wyborczych, których listy nie otrzymały jednolitych numerów od PKW od komisarzy wyborczych. Komisja ustala na podstawie uzyskanej od komisarza wyborczego informacji o przyznanych wcześniej numerach dla list komitetów wyborczych oraz na podstawie protokołów rejestracji list kandydatów na radnych, które komitety zarejestrowały swoje listy w więcej niż jednym okręgu i nie otrzymały jednolitego numeru od PKW ani od komisarzy wyborczych. Listom tym nadaje, w drodze losowania, numer następujący po ostatnim numerze nadanym listom przez komisarza wyborczego. Pozostałym listom zarejestrowanym w jednym okręgu wyborczym komisja nadaje w drodze losowania kolejne numery następujące po już nadanych. Informacje o przyznanych numerach list kandydatów gminna komisja wyborcza podaje niezwłocznie do publicznej wiadomości (art. 410 par. 7 i 8 k.w.). O terminie i miejscu losowania numerów list gminna komisja wyborcza powiadamia osoby zgłaszające listy. Z przebiegu losowania sporządza się protokół. Gminna komisja wyborcza w sprawie przyznania numerów listom kandydatów podejmuje uchwałę[19].

Rozdział 9. Kampania wyborcza w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych

§ 1. Komitet wyborczy ma prawo do nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych w programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych:

1) ogólnokrajowych - jeżeli zarejestrował listy kandydatów co najmniej w połowie okręgów w wyborach do wszystkich sejmików województw, w tym przynajmniej jedną listę do każdego sejmiku;

2) regionalnych - jeżeli zarejestrował listę kandydatów co najmniej w jednym okręgu wyborczym.

§ 2. Łączny czas rozpowszechniania audycji wyborczych wynosi:

1) w ogólnokrajowych programach - 15 godzin w Telewizji Polskiej i 20 godzin w Polskim Radiu;

2) w regionalnych programach - 15 godzin w każdym programie Telewizji Polskiej i 20 godzin w każdym programie Polskiego Radia.

§ 3. W wyborach przedterminowych oraz w wyborach do nowych rad łączny czas rozpowszechniania audycji wyborczych w odpowiednich programach regionalnych wynosi 3 godziny w Telewizji Polskiej i 4 godziny w Polskim Radiu.

§ 4. W wyborach ponownych oraz w wyborach uzupełniających prawo do nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych nie przysługuje.

§ 5. Podział czasu antenowego pomiędzy uprawnione komitety wyborcze jest dokonywany proporcjonalnie do liczby zarejestrowanych list kandydatów w okręgach, na obszarze objętym regionalnym programem, na podstawie informacji okręgowych komisji wyborczych właściwych dla tego obszaru.

●Przepis gwarantuje zarejestrowanym komitetom wyborczym prawo równego dostępu do audycji wyborczych emitowanych przez nadawcę publicznego[20]. Komitety, które zarejestrowały swoje listy kandydatów w co najmniej połowie okręgów wyborczych do wszystkich sejmików województw, w tym przynajmniej jedną listę do każdego sejmiku, mają prawo do nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych w ogólnokrajowych programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych. Z kolei te komitety wyborcze, które zarejestrowały swoją listę kandydatów w co najmniej jednym okręgu wyborczym, mają prawo do rozpowszechniania nieodpłatnych audycji wyborczych w regionalnych programach publicznych nadawców radiowych i telewizyjnych.

●Przepis nakłada również obowiązki na nadawców publicznych, którzy zobowiązani są do zarezerwowania odpowiedniego czasu na audycje wyborcze. I tak zgodnie z k.w. ogólnokrajowe programy nadawców publicznych mają obowiązek przeznaczyć na nieodpłatne audycje wyborcze:

1) 15 godzin w Telewizji Polskiej,

2) 20 godzin w Polskim Radiu.

Regionalne odpowiedniki tych programów mają obowiązek przeznaczyć na nieodpłatne audycje wyborcze:

1) 15 godzin w każdym programie Telewizji Polskiej,

2) 20 godzin w każdym programie Polskiego Radia.

●Zgodnie z komentowanym przepisem czas antenowy przeznaczony na audycje wyborcze w radiu i telewizji jest dzielony między uprawnione komitety proporcjonalnie do liczby zarejestrowanych list kandydatów w okręgach na obszarze objętym regionalnym programem. Podział czasu jest przeprowadzany na podstawie informacji o liczbie zarejestrowanych kandydatów. Dane te są przekazywane publicznym nadawcom przez właściwe okręgowe komisje wyborcze.

●Rozpowszechnianie nieodpłatnie audycji wyborczych, tryb postępowania dotyczący podziału czasu, zakresu rejestracji oraz sposobu przygotowania i emisji audycji wyborczych w programach publicznej radiofonii i telewizji określa rozporządzenie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji[21]. Przykładowo zgodnie z powołanym rozporządzeniem audycje wyborcze przygotowywane przez komitety wyborcze w wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw są rozpowszechniane, w okresie od 15. dnia przed dniem głosowania do dnia zakończenia kampanii wyborczej, w programach:

- ogólnokrajowych Telewizji Polskiej i Polskiego Radia - jeżeli komitet wyborczy zarejestrował listy kandydatów co najmniej w połowie okręgów wyborczych do wszystkich sejmików wojewódzkich, w tym przynajmniej jedną listę do każdego sejmiku;

- regionalnych Telewizji Polskiej i spółek radiofonii regionalnej - jeżeli komitet wyborczy zarejestrował listę kandydatów w co najmniej jednym okręgu wyborczym.

Zgodnie z rozporządzeniem w programach ogólnokrajowych Telewizji Polskiej czas rozpowszechniania audycji wyborczych wynosi: zarówno w Programie 1, jak i w Programie 2 po 450 minut. Z kolei czas rozpowszechniania programów w telewizji regionalnej wynosi 900 minut. Zgodnie z przepisami powołanego rozporządzenia czas rozpowszechniania audycji wyborczych w wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw w programach:

1) ogólnokrajowych - dzieli się między uprawnione komitety wyborcze proporcjonalnie do liczby zarejestrowanych przez nie list kandydatów w wyborach do sejmików wojewódzkich, na podstawie informacji Państwowej Komisji Wyborczej;

2) regionalnych - dzieli się między uprawnione komitety wyborcze proporcjonalnie do liczby zarejestrowanych przez nie list kandydatów w okręgach na obszarze objętym programem, na podstawie informacji komisarza wyborczego.

Na ustalenia dotyczące podziału czasu antenowego, o którym mowa w art. 411 § 5, komitetom wyborczym przysługuje skarga do komisarza wyborczego właściwego ze względu na siedzibę oddziału Telewizji Polskiej lub Polskiego Radia. Skargę wnosi się w terminie 48 godzin od dokonania ustalenia. Komisarz wyborczy rozpatruje sprawę niezwłocznie i wydaje postanowienie. Od postanowienia komisarza wyborczego nie przysługuje środek prawny.

●Jeżeli zaproponowany przez nadawcę publicznego podział czasu antenowego przeznaczonego na emisję audycji wyborczych jest niezgodny z art. 411 k.w.[22], zainteresowanemu komitetowi wyborczemu przysługuje skarga do komisarza wyborczego właściwego ze względu na siedzibę odpowiedniego oddziału Telewizji Polskiej bądź Polskiego Radia. Skargę na podział czasu antenowego wnosi się w ciągu 48 godzin od podziału.

●Komisarz wyborczy rozpatruje sprawę niezwłocznie i wydaje ostateczne postanowienie wiążące nadawcę. Od wydanego postanowienia, niezależnie od tego, czy jest ono korzystne dla komitetu wyborczego, czy też dla publicznego nadawcy, nie przysługuje już żaden inny środek odwoławczy.

Rozdział 10. Przepisy szczególne dotyczące wyborów do rad gmin

Wybory do rad gmin, pod nadzorem Państwowej Komisji Wyborczej i komisarzy wyborczych, przeprowadzają:

1) gminne komisje wyborcze;

2) obwodowe komisje wyborcze.

●Przepis określa organy przeprowadzające wybory do rad gmin, którymi są gminne i obwodowe komisje wyborcze. Nadzór nad nimi sprawuje zaś Państwowa Komisja Wyborcza i komisarze wyborczy.

●Gminne komisje wyborcze powołuje, najpóźniej w 55. dniu przed dniem wyborów, komisarz wyborczy spośród wyborców zgłoszonych przez pełnomocników wyborczych. Zgłoszenia kandydatów na członków gminnej komisji wyborczej dokonuje się najpóźniej w 60. dniu przed dniem wyborów. W skład gminnej komisji wyborczej wchodzi od 7 do 9 osób stale zamieszkałych na obszarze działania danej rady. Pierwsze posiedzenie gminnej komisji wyborczej zwołuje na podstawie upoważnienia właściwego terytorialnie komisarza wyborczego wójt, burmistrz, prezydent miasta.

●W skład gminnej komisji wyborczej w mieście na prawach powiatu wchodzi z urzędu, jako jej przewodniczący, sędzia wskazany przez prezesa właściwego miejscowo sądu okręgowego.

●Obwodową komisję wyborczą powołuje spośród wyborców w wyborach do rad gmin najpóźniej w 21. dniu przed dniem wyborów właściwa gminna komisja wyborcza. W skład obwodowej komisji wyborczej powołuje się od 6 do 8 osób spośród kandydatów zgłoszonych przez pełnomocników wyborczych lub upoważnione przez nich osoby oraz jedną osobę wskazaną przez wójta spośród pracowników samorządowych gminy lub gminnych jednostek organizacyjnych.

●W skład obwodowych komisji wyborczych w obwodach głosowania utworzonych w zakładach opieki zdrowotnej, domach pomocy społecznej, zakładach karnych, aresztach śledczych oraz oddziałach zewnętrznych takich zakładów i aresztów powołuje się od 4 do 6 osób spośród kandydatów zgłoszonych przez pełnomocników wyborczych lub upoważnione przez nich osoby oraz jedną osobę wskazaną przez wójta spośród pracowników jednostki, w której utworzony jest obwód.

●Kandydaci do obwodowej komisji wyborczej, muszą być wyborcami, a więc mieć bierne prawo wyborcze w danych wyborach i poza kandydatem zgłoszonym przez wójta, burmistrza bądź prezydenta muszą być ujęci w stałym rejestrze wyborców danej gminy. Niezależnie od tego nieodzownym elementem związanym z kandydowaniem do obwodowej komisji wyborczej jest wyrażenie zgody przez osobę ubiegają się o członkostwo. Osoby ujmowane w stałym rejestrze wyborców muszą mieć bierne prawo wyborcze. Prawa tego w świetle k.w. nie mają osoby pozbawione praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu, pozbawione praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu oraz ubezwłasnowolnione prawomocnym orzeczeniem sądu[23].

●W nauce prawa wyborczego podnosi się, że określone w komentowanym przepisie wymagania w stosunku do członków obwodowych komisji wyborczych nie są wygórowane. A. Sokala zwraca uwagę, że chociaż kandydaci na członków obwodowych komisji wyborczych muszą być jedynie wyborcami i legitymować się zamieszkiwaniem na terenie gminy, w której funkcjonować będzie dana komisja, to przepisy k.w. nie stawiają przed nimi dodatkowych wymagań, takich jak górna granica wieku, minimalne wykształcenie czy chociażby niekaralność. W ocenie A. Sokali przyjęte rozwiązania pozostają w kolizji z uznawanymi standardami międzynarodowymi w sprawach wyborczych[24].

●W przypadku gdy liczba zgłoszonych kandydatów przekracza określoną w kodeksie maksymalną liczbę członków, skład komisji ustalany jest w drodze publicznego losowania przeprowadzanego przez wójta, burmistrza bądź prezydenta miasta. Podobnie też w sytuacji, gdy liczba kandydatów zgłaszanych do obwodowych komisji wyborczych jest mniejsza niż ustawowe minimum, obowiązkiem wójta jest uzupełnienie składu komisji do wymogów określonych w k.w. W świetle przepisów k.w. w takim przypadku osoba wskazana przez wójta musi jedynie wyrazić zgodę na objęcie funkcji członka obwodowej komisji wyborczej.

●Pierwsze posiedzenie obwodowej komisji wyborczej, podobnie jak gminnej, zwołuje wójt, burmistrz, prezydent miasta. Na pierwszych posiedzeniach obwodowe komisje wybierają przewodniczącego i zastępcę. Niezależnie od tego składy wszystkich komisji podaje się niezwłocznie do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty.

●Zgodnie z art. 153 par. 1 k.w. członkami komisji wyborczych nie mogą być kandydaci w wyborach, pełnomocnicy wyborczy, pełnomocnicy finansowi oraz mężowie zaufania. W ślad za wyjaśnieniami PKW oznacza to, że kandydat na radnego gminy nie może być członkiem gminnej i obwodowej komisji wyborczej. Może natomiast być członkiem powiatowej i wojewódzkiej komisji wyborczej. Z kolei kandydat na radnego powiatu nie może być członkiem powiatowej i obwodowej komisji wyborczej. Może natomiast być członkiem gminnej i wojewódzkiej komisji wyborczej. Równocześnie kandydat na radnego województwa nie może być członkiem wojewódzkiej i obwodowej komisji wyborczej. Może natomiast być członkiem gminnej i powiatowej komisji wyborczej. Z kolei kandydat na wójta (burmistrza, prezydenta miasta) nie może być członkiem gminnej i obwodowej komisji wyborczej w gminie, w której kandyduje. Może natomiast być członkiem powiatowej i wojewódzkiej komisji wyborczej oraz gminnej i obwodowej komisji wyborczej w innej gminie niż kandyduje. Pełnomocnik wyborczy i pełnomocnik finansowy komitetu wyborczego nie może być członkiem terytorialnej i obwodowej komisji wyborczej na obszarze działania danego komitetu. Podobnie też mąż zaufania nie może być członkiem terytorialnej i obwodowej komisji wyborczej. Jednocześnie osoba upoważniona do zgłaszania list kandydatów na radnych i/lub kandydatów na wójtów nie może być członkiem terytorialnej komisji wyborczej, do której upoważniona jest do zgłaszania kandydatów, i członkiem obwodowych komisji wyborczych na obszarze właściwości wskazanej wyżej komisji terytorialnej[25].

Radni są wybierani w okręgach wyborczych bezpośrednio spośród zgłoszonych kandydatów.

●Celem przepisu jest realizacja jednej z najważniejszych zasad prawa wyborczego - zasady bezpośredniości. W praktyce zasada ta jest realizowana w drodze bezpośredniego oddania głosu na wskazanego przez wyborcę imiennie kandydata. Podzielić należy pogląd A. Sokali, zgodnie z którym przewidziana w prawie wyborczym zasada bezpośredniości wyborów polega na tym, że każdy z wyborców osobiście, tzn. bez niczyjego pośrednictwa, dokonuje wyboru, oddając głos na konkretnego kandydata ubiegającego się o wybór[26].

●Same okręgi wyborcze do rad gmin tworzone są z uwzględnieniem kolejnych zasad przewidzianych w przepisach prawa wyborczego: zasady terytorialności oraz przy uwzględnieniu jednolitej normy przedstawicielstwa ustalonej przez podzielenie liczby mieszkańców gminy przez liczbę radnych wybieranych do danej rady gminy. W praktyce więc okręg wyborczy obejmuje część obszaru gminy. W gminach na terenach wiejskich okręgiem wyborczym co do zasady powinno być sołectwo, w miastach - dzielnica, w wyborach do rad powiatów - każda gmina wchodząca w skład powiatu, a w wyborach do sejmików województw - powiat lub jego część.

●Stosownego podziału danej jednostki samorządu terytorialnego na okręgi wyborcze dokonują ich organy stanowiące: tj. rada gminy, rada powiatu i sejmik województwa. Uchwały te podlegają obowiązkowemu ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz są podawane do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty, a więc najczęściej w formie obwieszczenia w miejscach przeznaczonych na umieszczanie lokalnych ogłoszeń czy komunikatów oraz na stronach internetowych jednostek samorządu terytorialnego.

W gminie niebędącej miastem na prawach powiatu o wyborze na radnego rozstrzyga liczba ważnie oddanych głosów na poszczególnych kandydatów.

●Zgodnie z komentowanym przepisem w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu radni wybierani są w systemie większościowym. Innymi słowy, oznacza to, że o uzyskaniu mandatu przesądza liczba ważnie oddanych głosów na poszczególnych kandydatów. Mandat radnego uzyskuje zatem osoba, która uzyskała największą liczbę ważnie oddanych głosów.

●W doktrynie wyrażono pogląd, zgodnie z którym zastosowanie systemu większości zwykłej w okręgach jednomandatowych w wyborach do rad gmin pozwala wydobyć wszystkie zalety systemu większościowego prowadzące do stworzenia czytelnego, łatwego i zrozumiałego sposobu wyłaniania lokalnych przedstawicieli, preferującego jakościowy wybór radnych reprezentujących obywatelsko-samorządowe interesy społeczności lokalnych. Pogląd ten należy podzielić[27].

§ 1. W miastach na prawach powiatu podziału mandatów pomiędzy listy kandydatów dokonuje się proporcjonalnie do łącznej liczby ważnie oddanych głosów odpowiednio na kandydatów danej listy.

§ 2. W podziale mandatów, o którym mowa w § 1, uczestniczą listy kandydatów tych komitetów wyborczych, na których listy w skali gminy oddano co najmniej 5% ważnie oddanych głosów.

§ 3. Przepisy § 1 i 2 stosuje się również do miast na prawach powiatu oraz dzielnic miasta stołecznego Warszawy.

●Zgodnie z komentowanym przepisem w miastach na prawach powiatu, w odróżnieniu od systemu obowiązującego w gminach niebędących miastami na prawach powiatu, obowiązującym systemem wyborczym jest system proporcjonalny z ustawowym progiem wyborczym, którego osiągnięcie uprawnia do uczestniczenia w podziale mandatów.

●Za B. Dauterem należy przyjąć, że w praktyce system proporcjonalny przewiduje zasadę, zgodnie z którą liczba mandatów przeznaczonych dla danego okręgu wyborczego jest dzielona pomiędzy poszczególne komitety wyborcze, które skutecznie zgłosiły udział w wyborach, proporcjonalnie do liczby wyborców, którzy opowiedzieli się za każdym z tych komitetów[28].

●Komentowany przepis określa również próg wyborczy, którego przekroczenie przez komitet wyborczy uprawnia do uczestniczenia w podziale mandatów. Wnosi on 5 proc. ważnie oddanych głosów w skali całej gminy. W praktyce oznacza to, że w podziale mandatów mogą uczestniczyć tylko listy tych komitetów wyborczych, na które oddano co najmniej 5 proc. głosów z ogólnej liczby głosów oddanych na listy wszystkich komitetów wyborczych.

●Na skutek nowelizacji k.w. przedstawione zasady mają zastosowanie również w wyborach przeprowadzanych w dzielnicach miasta stołecznego Warszawy[29].

§ 1. Okręg wyborczy obejmuje część obszaru gminy.

§ 2. W gminach na terenach wiejskich okręgiem wyborczym jest jednostka pomocnicza gminy. Jednostki pomocnicze gminy łączy się w celu utworzenia okręgu lub dzieli się na dwa lub więcej okręgów wyborczych, jeżeli wynika to z konieczności zachowania jednolitej normy przedstawicielstwa.

§ 3. Jednostkę pomocniczą gminy dzieli się na dwa lub więcej okręgów wyborczych również wtedy, gdy:

1) w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu liczba radnych wybieranych w danej jednostce pomocniczej byłaby większa niż 1;

2) w mieście na prawach powiatu liczba radnych wybieranych w danej jednostce pomocniczej byłaby większa niż 10.

§ 4. W miastach przy tworzeniu okręgów wyborczych uwzględnia się utworzone jednostki pomocnicze.

●Okręg wyborczy to całość lub określona część terytorium państwa albo jednostki podziału terytorialnego, w której wyborcy w drodze głosowania dokonują wyboru przedstawicieli na określone stanowiska lub do pełnienia określonych funkcji. Do okręgów wyborczych przypisane są konkretne mandaty, które są rozdzielane za pomocą określonej metody podziału mandatów między rywalizujące w wyborach partie polityczne - w zależności od ich wyników[30].

●Rada gminy dokonuje podziału gminy na okręgi wyborcze wyłącznie na wniosek właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Jednak podział zawarty we wniosku nie jest wiążący dla rady. Zmiany w podziale w stosunku do zaproponowanego we wniosku są zatem możliwe pod warunkiem, że ustalony podział na okręgi wyborcze odpowiada zasadom określonym w k.w. Przy jego ustalaniu rada powinna uwzględnić liczbę mieszkańców ujętych w stałym rejestrze wyborców danej gminy na koniec kwartału poprzedzającego kwartał, w którym dokonuje się podziału na okręgi wyborcze. Przez liczbę mieszkańców, o której wyżej mowa, należy rozumieć liczbę będącą sumą:

- wyborców ujętych w rejestrze wyborców z urzędu,

- wyborców wpisanych do rejestru wyborców na wniosek,

- pozostałych osób zameldowanych w gminie na pobyt stały, za wyjątkiem osób, co do których otrzymano zawiadomienie o wpisaniu do rejestru wyborców w innej gminie[31].

●W celu dokonania podziału należy, uwzględniając liczbę mieszkańców, sprawdzić, czy ustalona przez wojewodę liczba radnych wybieranych do rady gminy w wyborach w 2010 roku i obecnie jest zgodna z art. 17 u.s.g. Należy także przestrzegać zasady, że w gminach na terenach wiejskich okręgiem wyborczym jest jednostka pomocnicza gminy (sołectwo), a w miastach przy tworzeniu okręgów wyborczych uwzględnia się utworzone jednostki pomocnicze. Jednostki pomocnicze gminy łączy się w celu utworzenia okręgu lub dzieli się na dwa lub więcej okręgów wyborczych, jeżeli wynika to z konieczności zachowania jednolitej normy przedstawicielstwa oraz jeżeli w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu liczba radnych wybieranych w danej jednostce pomocniczej byłaby większa niż 1, a w mieście na prawach powiatu - większa niż 10 (art. 417 par. 2-4 k.w.). W przypadku niezgodności rada gminy dokonuje podziału, uwzględniając liczbę radych ustaloną na podstawie tego przepisu.

Co do zasady nie powinno się tworzyć okręgów wyborczych składających się z jednostki pomocniczej gminy i części innej jednostki pomocniczej gminy, niegraniczących ze sobą jednostek pomocniczych, jednostki pomocniczej gminy i części miasta. Jeżeli jednak układ przestrzenny gminy, w powiązaniu z liczbą mieszkańców poszczególnych jednostek pomocniczych i miast leżących na obszarze gminy, jest tego rodzaju, że nie pozwala na utworzenie okręgów składających się z graniczących ze sobą jednostek pomocniczych, wówczas możliwe jest odstąpienie od tych zasad. Podobne odstępstwa od zasad tworzenia okręgów wyborczych dopuszczalne są również w przypadku miast podzielonych na jednostki pomocnicze[32].

●Przy tworzeniu okręgów wyborczych stosuje się jednolitą normę przedstawicielstwa wynikającą z podzielenia liczby mieszkańców gminy przez ustaloną dla tej rady liczbę wybieranych radnych, przy czym gdy w wyniku tak wykonanego działania otrzymano ułamki równe lub większe od 1/2, zaokrągla się w górę do liczby całkowitej. Jeśli w wyniku takiego postępowania otrzymalibyśmy liczbę mandatów większą niż ustalona dla danej rady, mandaty nadwyżkowe odejmuje się w tych okręgach wyborczych, w których norma przedstawicielstwa jest najmniejsza. Gdy natomiast liczba mandatów jest mniejsza, dodatkowe mandaty wyborcze przydziela się tym okręgom wyborczym, w których norma przedstawicielstwa jest największa (art. 419 par. k.w.)[33].

●Jeżeli rada gminy nie dokona podziału gminy na okręgi wyborcze w terminie lub dokonany podział jest niezgodny z prawem, komisarz wyborczy, działając na podstawie art. 17 par. 2 k.w., stwierdza ten fakt w formie postanowienia i wzywa radę do wykonania zadania w sposób zgodny z prawem w wyznaczonym terminie. W razie bezskutecznego upływu terminu kolejnym postanowieniem komisarz wyborczy dokonuje podziału gminy na okręgi wyborcze, zawiadamiając o tym fakcie PKW [34]. [przykład 1]

PRZYKŁAD 1

Bezwzględny obowiązek przestrzegania zasad

Rada gminy Mstów nie dokonała spełniających wymagań ustawowych zmian w podziale gminy na okręgi wyborcze. Konieczność ta była spowodowana zmianą liczby radnych wybieranych w okręgu wyborczym oraz zmianą liczby mieszkańców gminy (art. 421 par. 1 k.w.). Wobec tego zmiany podziału gminy na okręgi wyborcze dokonał komisarz wyborczy w drodze postanowienia. Dokonał go w sposób następujący. Gmina Mstów została podzielona na 15 jednomandatowych okręgów wyborczych, gdyż będzie wybieranych 15 radnych. W gminie Mstów utworzono 18 jednostek pomocniczych (sołectw). Z podzielenia liczby mieszkańców poszczególnych sołectw przez jednolitą normę przedstawicielstwa, ustaloną zgodnie z art. 419 par. 2 k.w. i wynoszącą 712,733 mieszkańca na mandat, wynikało, że 13 sołectw może stanowić odrębny okręg wyborczy, z tym że w przypadku sołectwa Mstów konieczne stało się utworzenie dwóch okręgów wyborczych, w przypadku sołectwa Jaskrów - trzech okręgów wyborczych. Jeden mandat nadwyżkowy należało odjąć w okręgu, w którym norma przedstawicielstwa (okręgowa) była najmniejsza, czyli w sołectwie Cegielnia. W konsekwencji sołectwo to należało połączyć z sąsiadującym sołectwem Kuchary a utworzony tak okręg wyborczy posiadał ułamkową liczbę mandatów wynoszącą 1,298, czyli 1 mandat po zastosowaniu zasady zaokrągleń zawartej w art. 419 par. 2 k.w. (postanowienie nr DCZ.712-5/2014 komisarza wyborczego w Częstochowie z 22 sierpnia 2014 r. w sprawie zmiany podziału Gminy Mstów na okręgi wyborcze, ustalenia ich granic i numerów oraz liczby radnych wybieranych w każdym okręgu, www.czestochowa.pkw.gov.pl).

●Tak precyzyjne uregulowanie podziału gminy na okręgi związane jest z dążeniem do zapewnienia równości materialnej wyborów. Chodzi o to, by siła głosu każdego wyborcy była równa bądź zbliżona do równości. Główną przeszkodą w pełnym zrealizowaniu zasady równości jest uzależnienie geografii okręgów od istniejącej struktury podziału administracyjno-terytorialnego danego obszaru. Regułą jest bowiem, że w wyborach gminnych okręgami wyborczymi są sołectwa i dzielnice, w wyborach powiatowych - gminy, a w wyborach wojewódzkich - powiaty. Takie rozwiązanie powoduje z reguły brak możliwości podzielenia bez reszty liczby mieszkańców przez liczbę mandatów [35].

§ 1. W każdym okręgu wyborczym tworzonym dla wyboru rady w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu wybiera się 1 radnego.

§ 2. Dla wyboru rady w mieście na prawach powiatu tworzy się okręgi wyborcze, w których wybiera się od 5 do 10 radnych.

●Treść art. 418 par. 1 k.w. wynika z ustanowienia jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do rad gmin w gminach niebędących miastami na prawach powiatu. K.w. odstąpił tym samym od dotychczasowego systemu wyboru tych organów w okręgach wielomandatowych z systemem większościowym bądź proporcjonalnym w zależności od tego, czy gminę zamieszkiwało poniżej czy powyżej 20 tys. mieszkańców.

●Jednomandatowe okręgi wyborcze umożliwiają otrzymanie mandatu radnego osobie cieszącej się autorytetem w środowisku lokalnym i nieposiadającej afiliacji partyjnej ani niezwiązanej z żadną organizacją[36].

●Krytyczne uwagi zgłasza się w odniesieniu do wprowadzonych przez kodeks jednomandatowych okręgów wyborczych tworzonych dla wyboru rady w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu. Wskazuje się, że w ten sposób będą wybierani radni w wielu miastach ze znaczną liczbą ludności, nierzadko przekraczającą nawet 50 tys. mieszkańców (przykładowo Bełchatów, Będzin, Pabianice, Zgierz), gdy dotychczas w gminach powyżej 20 tys. mieszkańców wybory były proporcjonalne. W tak dużych jednostkach terytorialnych wybory nie mają bowiem charakteru personalnego, ale w głównej mierze polityczny, gdzie mniej ważne są przymioty kandydata niż jego przynależność partyjna. Tym samym uznaje się, że wprowadzona zmiana nie doprowadzi w dużych pod względem liczby mieszkańców gminach do odpolitycznienia rady gminy. Przeciwnie - sprawi, że wybrana rada gminy będzie organem mniej reprezentatywnym dla poglądów politycznych mieszkańców. Dlatego uważa się, że ustanowienie w k.w. wyboru radnych w gminach niebędących miastami na prawach powiatu w okręgach jednomandatowych zwykłą większością głosów nie jest rozwiązaniem trafnym i sprzyjającym reprezentatywności wybieranych w ten sposób organów. Może też w konsekwencji prowadzić do jeszcze mniejszego angażowania się społeczeństwa w życie publiczne i budowania społeczeństwa obywatelskiego[37].

●W powiatach i miastach na prawach powiatu okręgi są wielomandatowe, wybiera się w nich od 5 do 10 radnych. Okręgi te tworzy się zgodnie z zasadą jednolitej normy przedstawicielstwa, dzieląc liczbę mieszkańców przez liczbę mandatów przyznanych danej gminie[38].

●Wybory rady w mieście na prawach powiatu odbywają się w oparciu o okręgi wielomandatowe i proporcjonalne systemy wyborcze[39].

§ 1. Podział gminy na okręgi wyborcze jest stały, z zastrzeżeniem art. 421.

§ 2. Podział na okręgi wyborcze, ich granice i numery oraz liczbę radnych wybieranych w każdym okręgu ustala, na wniosek wójta, rada gminy według jednolitej normy przedstawicielstwa obliczonej przez podzielenie liczby mieszkańców gminy przez liczbę radnych wybieranych do danej rady, z uwzględnieniem art. 417 i następujących zasad:

1) ułamki liczby mandatów wybieranych w okręgu wyborczym równe lub większe od 1/2, jakie wynikają z zastosowania normy przedstawicielstwa, zaokrągla się w górę do liczby całkowitej;

2) jeżeli w wyniku postępowania, o którym mowa w pkt 1, liczba radnych wybieranych w okręgach przewyższa liczby wynikające z art. 373 i art. 418 § 2, mandaty nadwyżkowe odejmuje się w tych okręgach wyborczych, w których norma przedstawicielstwa jest najmniejsza; w przypadku gdy liczba mandatów jest mniejsza od wynikającej z art. 373 i art. 418 § 2, dodatkowe mandaty przydziela się tym okręgom wyborczym, w których norma przedstawicielstwa jest największa.

§ 3. Przepisy § 2 stosuje się odpowiednio do podziału na okręgi wyborcze gminy niebędącej miastem na prawach powiatu.

§ 4. Uchwałę rady gminy w sprawie okręgów wyborczych ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podaje się do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. Po jednym egzemplarzu uchwały przekazuje się niezwłocznie wojewodzie i komisarzowi wyborczemu.

●Podział na okręgi wyborcze gminy, powiatu i województwa jest co do zasady stały. K.w. w art. 421 dopuszcza jednak możliwość zmiany granic okręgów wyborczych, jeżeli taka konieczność wynika ze zmiany:

- w podziale terytorialnym państwa,

- granic jednostek pomocniczych gminy,

- liczby mieszkańców danej gminy,

- liczby radnych w radzie gminy,

- liczby radnych wybieranych w okręgach wyborczych.

Zmiany te mogą być dokonywane najpóźniej na trzy miesiące przed upływem kadencji organów stanowiących. W tegorocznych wyborach samorządowych termin ten upłynął 21 sierpnia 2014 r.

Wskazane przypadki dopuszczające możliwość modyfikacji granic okręgów wyborczych mają charakter wyliczenia enumeratywnego, a zatem zmiana granic okręgów wyborczych nie może mieć miejsca ani w sytuacjach nieobjętych art. 421 k.w., ani w terminie krótszym niż 3 miesiące przed upływem kadencji rady (sejmiku)[40].

●Co do zasad obliczania jednolitej normy przedstawicielstwa zob. komentarz do art. 417 k.w.

●Jednolita norma przedstawicielstwa stanowi wyraz realizacji zasady równości wyborów samorządowych sformułowanej w 369 k.w.[41].

●Podjęcie przez radę gminy uchwały o podziale na okręgi wyborcze, wyznaczenie ich granic i numerów oraz ustalenie liczby radnych wybieranych w każdym okręgu bez wymaganego wniosku wójta jest działaniem sprzecznym z prawem[42].

●Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 18 marca 2013 r.[43] wskazał, że odnoszący się do miast art. 417 par. 4 k.w. nakazuje uwzględnić przy tworzeniu okręgów wyborczych utworzonych jednostek pomocniczych. W ocenie sądu przepis ten należy interpretować w ten sposób, że w pierwszej kolejności ustalając okręgi wyborcze, należy zbadać, która z jednostek pomocniczych może samodzielnie stanowić okręg wyborczy, mając oczywiście na uwadze jednolitą normę przedstawicielstwa. Jeżeli z ustaleń tak poczynionych wynika, że możliwy jest podział na okręgi wyborcze bez konieczności dzielenia jednostek pomocniczych przy zachowaniu jednolitej normy przedstawicielstwa, to właśnie w taki sposób należy dokonać podziału gminy. Zdaniem WSA w Gliwicach zasadą powinno być tworzenie okręgów wyborczych przy uwzględnieniu istniejących jednostek pomocniczych gminy, jednakże dopuszczalne jest zarówno łączenie, jak i ich podział, wówczas gdy jest to uzasadnione koniecznością zachowania jednolitej normy przedstawicielstwa. Sprawa dotyczyła podziału na okręgi wyborcze gminy Tarnowskie Góry. Rada miejska uchwałą utworzyła 23 jednomandatowe okręgi wyborcze.

Wojewoda śląski stwierdził nieważność uchwały. Uznał, że rada miejska nie zachowała jednolitej normy przedstawicielstwa oraz nie uwzględniła przy tworzeniu okręgów wyborczych utworzonych jednostek pomocniczych. W uzasadnieniu organ nadzoru podał, że gmina Tarnowskie Góry na koniec II kwartału 2012 r. liczyła 58 974 mieszkańców. Dlatego biorąc pod uwagę art. 418 par. 1 k.w. oraz art. 17 pkt 2 u.s.g., miasto powinno zostać podzielone na 23 jednomandatowe okręgi wyborcze. Jednolita norma przedstawicielstwa w mieście Tarnowskie Góry, obliczona zgodnie z art. 419 par. 2 k.w., wynosiła 2564,08 mieszkańca. Minimalna liczba mieszkańców w okręgu wyborczym mogła zatem wynosić 1283, maksymalna zaś 3846. Wojewoda zaznaczył, że z wyliczeń wynikało, iż jedynie w dwóch jednostkach pomocniczych miasta, tj. Opatowicach oraz Pniowcu, zamieszkuje mniej mieszkańców ujętych w stałym rejestrze wyborców, niż wynosi minimalna liczba mieszkańców wymagana dla utworzenia okręgu wyborczego, czyli - 1283 mieszkańców. Liczba mieszkańców pozostałych dziewięciu jednostek pomocniczych umożliwia utworzenie na obszarze każdej z nich od 1 do 7 okręgów wyborczych, bez konieczności łączenia w ramach jednego okręgu wyborczego obszaru różnych jednostek pomocniczych.

Skargę na rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody śląskiego wniosła gmina. WSA ją oddalił. W uzasadnieniu sąd wskazał, że jednolita norma przedstawicielstwa w mieście Tarnowskie Góry wynosiła 2564,08 mieszkańca, a więc minimalna liczba mieszkańców w okręgu wyborczym mogła wynieść 1283, natomiast maksymalna 3846 mieszkańców. Liczba mieszkańców ujętych w stałym rejestrze wyborców na 30 czerwca 2012 r. dla jednostek pomocniczych gminy wynosiła odpowiednio: Bobrowniki Śląskie - Piekary Rudne - 4099, co równa się 1,60 mandatu, zatem 2 mandaty; Lasowice - 4761, co równa się 1,86 mandatu, po zaokrągleniu 2 mandaty; Opatowice - 905, co równa się 0 mandatów; Osada Jana - 4976, co równa się 1,94 mandatu, po zaokrągleniu 2 mandaty; Pniowiec - 1212, co równa się 0,47 mandatu, zatem 0 mandatu; Repty Śląskie - 2188, co równa się 0,85 mandatu, po zaokrągleniu 1 mandat; Rybna - 2353, co równa się 0,92 mandatu, po zaokrągleniu 1 mandat; Sowice - 1657, co równa się 0,65 mandatu, po przeliczeniu 1 mandat; Stare Tarnowice - 12 168, co równa się 4,75 mandatu, po zaokrągleniu 5 mandatów; Strzybnica - 5448, co równa się 2,12 mandatu, po zaokrągleniu 2 mandaty; Śródmieście Centrum - 19 207, co równa się 7,49 mandatu, po przeliczeniu 7 mandatów. Dlatego rację ma organ nadzoru, wskazując, że jedynie w jednostkach pomocniczych Opatowice oraz Pniowiec zamieszkuje liczba mieszkańców mniejsza od uprawniającej do utworzenia okręgu wyborczego. Zatem rada miejska w ocenie sądu podejmując uchwałę w sprawie podziału gminy na okręgi wyborcze, naruszyła art. 419 w związku z art. 417 par 3 i par. 4 k.w., dokonując podziału gminy na okręgi wyborcze przy uwzględnieniu jednolitej normy przedstawicielstwa, jednakże bez odniesienia się do granic okręgów wyborczych. Dokonując podziału, rada przyłączyła niejako fragmenty poszczególnych jednostek pomocniczych do innych okręgów wyborczych, co również nie znajduje oparcia w obowiązujących w tym zakresie przepisach. Wobec powyższego zdaniem gliwickiego sądu rada miejska podjęła uchwałę z istotnym naruszeniem prawa.

§ 1. Na ustalenia rady gminy w sprawach okręgów wyborczych wyborcom, w liczbie co najmniej 15, przysługuje prawo wniesienia skargi do komisarza wyborczego w terminie 5 dni od daty podania do publicznej wiadomości uchwały, o której mowa w art. 419 § 4. Komisarz wyborczy rozpoznaje sprawę w terminie 5 dni i wydaje postanowienie, doręczając je niezwłocznie wnoszącym skargę oraz radzie gminy.

§ 2. Od postanowienia komisarza wyborczego przysługuje odwołanie do Państwowej Komisji Wyborczej w terminie 5 dni od daty jego doręczenia. Od orzeczenia Państwowej Komisji Wyborczej nie przysługuje środek prawny.

●Przepis określa zasady i tryb zaskarżania ustaleń (uchwały) rady gminy w sprawach okręgów wyborczych. Zgodnie z nim podmiotem uprawnionym do zaskarżenia odpowiedniej uchwały rady gminy są wyborcy w liczbie co najmniej 15. W wyborach do rad gmin przymiot wyborcy posiada obywatel polski oraz obywatel Unii Europejskiej niebędący obywatelem polskim, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat oraz stale zamieszkuje na obszarze gminy[44].

●Aby składana przez uprawnionych wyborców skarga mogła zostać rozpoznana przez komisarza wyborczego, muszą oni wykazać, że posiadają tzw. legitymację skargową, a więc są wyborcami w rozumieniu komentowanego przepisu. W tym celu wraz ze złożeniem skargi popierający ją wyborcy powinni podać swoje dane, które pozwolą komisarzowi wyborczemu na ustalenie, czy podpisane pod skargą osoby są legitymowane do jej wniesienia. Niezbędnymi danymi w tym zakresie będzie zatem nie tylko imię i nazwisko oraz adres zamieszkania, a w przypadku jego braku inne dane pozwalające na stwierdzenie, że popierająca skargę osoba zamieszkuje na terenie danej gminy, ale również data urodzenia bądź numer ewidencyjny PESEL, pozwalające na zweryfikowanie wieku osoby, czyli jednego z istotnych elementów umożliwiających uzyskanie statusu wyborcy. Posłużenie się przez ustawodawcę sformułowaniem "wyborca" oznacza, że osoba popierająca skargę musi mieć ukończone 18 lat w chwili jej wniesienia - a więc w dniu złożenia jej u komisarza wyborczego albo nadania pocztą[45]. Tak jak w przypadku każdego pisma kwestionującego ustalenia innego organu niezbędnym elementem skargi jest również jej własnoręczne podpisanie. Brak omówionych wyżej elementów czyni skargę niedopuszczalną, co w konsekwencji skutkuje pozostawieniem jej przez komisarza wyborczego bez rozpoznania.

●Kolejnym elementem, który upoważnia uprawnioną grupę wyborców do złożenia skargi na ustalenia rady gminy w sprawach okręgów wyborczych, jest zachowanie wyznaczonego komentowanym przepisem terminu. Zgodnie z nim skargę wnosi się do komisarza wyborczego w terminie pięciu dni od daty podania do publicznej wiadomości uchwały rady gminy w sprawie okręgów wyborczych, mimo że uchwała w sprawie okręgów wyborczych obligatoryjnie publikowana jest w wojewódzkim dzienniku urzędowym[46]. Przyjęte przez k.w. rozwiązanie nie w każdym przypadku może być oceniane jako najwłaściwsze. W praktyce bowiem ustalenie "dnia podania do publicznej wiadomości" treści uchwały rady gminy w sprawie okręgów wyborczych może być nieobiektywne. W praktyce podanie uchwały rady gminy zgodnie z komentowanym przepisem do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty następuje wielokroć w różny sposób i w różnych miejscach. Taka uchwała jest nie tylko publikowana na tablicach ogłoszeń w siedzibie urzędu gminy czy miejscach na terenie gminy do tego przeznaczonych. Podaje się ją również na stronach internetowych urzędu gminy. Co więcej, często podanie uchwały w sprawie okręgów wyborczych w internecie następuje szybciej niż w drodze rozplakatowania jej w miejscach do tego przeznaczonych. W zależności zatem od konkretnego przypadku ustalenie daty podania omawianej uchwały do publicznej wiadomości w związku z potencjalnie różnymi formami takiej publikacji może napotykać przeszkody. W związku z powyższym w doktrynie postuluje się, aby uchwała rady gminy w sprawie okręgów wyborczych jednoznacznie określała formę podania uchwały do publicznej wiadomości[47].

●Zgodnie z komentowanym przepisem komisarz wyborczy rozpoznaje skargę w terminie pięciu dni i wydaje postanowienie, doręczając je niezwłocznie wnoszącym skargę oraz radzie gminy. Użyte przez ustawodawcę sformułowanie "wnoszącym skargę" nie oznacza, że wydane przez komisarza wyborczego postanowienie ma być doręczone każdemu wyborcy podpisanemu pod skargą. W praktyce oznacza to, że postanowienie poza doręczeniem radzie gminy powinno być przekazane również przedstawicielowi grupy wyborców wnoszących skargę[48].

●Od postanowienia wydanego przez komisarza wyborczego grupa wyborców w liczbie co najmniej 15 może wnieść odwołanie do Państwowej Komisji Wyborczej. Komentowany przepis nie przewiduje możliwości uzupełniania braków formalnych skargi. Uznać zatem należy, że każdy brak skargi, który będzie stał na przeszkodzie w nadaniu jej prawidłowego biegu, wywoła skutek w postaci pozostawienia skargi bez rozpoznania. W orzecznictwie wskazano, że przepis nie wyłącza nadzoru wojewody realizowanego w trybie art. 86 i nast. ustawy o samorządzie gminnym[49]. [wzór 1]

●Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu skargi kasacyjnej gminy Czernichów postanowieniem z 10 grudnia 2013 r.[50] zdecydował się zadać pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego[51]. Dotyczy ono zgodności z Konstytucją RP art. 420 k.w. w zakresie, w jakim wyłącza on przysługiwanie środka prawnego od orzeczenia PKW.

Naczelny Sąd Administracyjny wydał powyższe postanowienie w związku ze sprawą rady gminy dotyczącą podziału tej gminy na okręgi wyborcze, ustaleniu ich granic i numerów oraz liczby wybieranych w nich radnych. Komisarz wyborczy postanowił wezwać radę gminy do zmiany uchwały, gdyż uznał, że została ona podjęta w sposób niezgodny z prawem, bo w wyniku podziału doszło do przyznania jednego mandatu więcej niż należne radzie gminy. Rada gminy nie podjęła nowej uchwały, dlatego komisarz wyborczy sam podzielił gminę na 15 okręgów wyborczych oraz powiadomił o tym PKW. Od tego postanowienia odwołała się rada gminy i 42 wyborców, ale PKW w uchwale utrzymała w mocy postanowienie komisarza wyborczego. Rada gminy zaskarżyła ją do WSA w Warszawie, który postanowieniem odrzucił jej skargę, twierdząc, że jest ona niedopuszczalna z uwagi na to, że art. 420 k.w. wyczerpująco reguluje procedurę wnoszenia skarg w sprawach podziału na okręgi wyborcze i wskazuje, że od orzeczeń PKW nie przysługuje odwołanie, a także skarga do sądu administracyjnego.

Zdaniem NSA, do którego skargę kasacyjną złożyła rada gminy, wątpliwości budzi art. 17 par. 1 i 2 w związku z art. 420 par. 1 i par. 2 k.w. Zakwestionowane przepisy stanowią upoważnienie dla komisarza wyborczego do stanowienia przepisów prawa miejscowego, jakim jest dokonanie podziału gminy na okręgi wyborcze w sytuacji niewykonania przez właściwe organy gminy - w terminie lub w sposób zgodny z prawem - zadań dotyczących podziału gminy na okręgi wyborcze. Nie przewidują też środka prawnego od ostatecznego rozstrzygnięcia PKW. W ocenie NSA przepisy te naruszają Konstytucję RP. Wprowadzają bowiem możliwość stanowienia przez organ wyborczy przepisów powszechnie obowiązujących na terenie gminy, mimo że komisarz wyborczy nie jest organem nadzoru i nie może wkraczać w sferę samodzielności jednostki samorządu terytorialnego. Nie jest on też ani organem jednostki samorządu terytorialnego, ani terenowym organem administracji rządowej, a jego postanowienia nie mieszczą się w konstytucyjnym katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego na terenie gminy. Tym samym jego pozycja ustrojowa i kompetencje nie pozwalają na podejmowanie aktów prawa miejscowego. W ocenie NSA naruszeniem Konstytucji RP jest też brak drogi sądowej do oceny zgodności z prawem postanowienia PKW.

●Podsumowując, NSA wskazał, że konsekwencją unormowań przyjętych w art. 17 par. 1 i 2 oraz art. 420 par. 1 i 2 k.w. - w zakresie dotyczącym podziału gminy na okręgi wyborcze - jest naruszenie zasad konstytucyjnych:

- określania okręgów wyborczych i liczby radnych wybieranych w każdym okręgu w drodze aktu normatywnego,

- właściwości sądów administracyjnych co do orzekania zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego albo aktów nadzoru,

- prawa do sądowej ochrony konstytucyjnych wolności i praw oraz samorządności gminy.

§ 1. Zmiany granic okręgów wyborczych mogą być dokonywane najpóźniej na 3 miesiące przed upływem kadencji, jeżeli konieczność taka wynika ze zmiany w podziale terytorialnym państwa, zmiany granic jednostek pomocniczych gminy, zmiany liczby mieszkańców danej gminy, zmiany liczby radnych w radzie gminy lub zmiany liczby radnych wybieranych w okręgach wyborczych.

§ 2. Do zmian w podziale na okręgi wyborcze, o których mowa w § 1, stosuje się odpowiednio przepisy art. 419 § 2-4 oraz art. 420.

●Zmiany w podziale na okręgi wyborcze mogą być przeprowadzane najpóźniej na trzy miesiące przed upływem kadencji rad. Organem właściwym do dokonania zmian jest rada gminy. Zmiana następuje w formie uchwały zmieniającej uchwałę o utworzeniu okręgów wyborczych, ich granicach i numerach oraz o liczbie radnych wybieranych w każdym okręgu wyborczym. Inicjatorem zmian jest w każdym przypadku właściwy wójt, burmistrz, prezydent miasta.

●Przepis w sposób enumeratywny określa możliwe przesłanki dokonywania zmian granic utworzonych okręgów wyborczych. Są to zmiany: w podziale terytorialnym państwa, granic jednostek pomocniczych gminy, liczby mieszkańców danej gminy, liczby radnych w radzie gminy oraz liczby radnych wybieranych w okręgu wyborczym. W orzecznictwie słusznie przyjęto, że zmiany granicy okręgów wyborczych nie mogą stanowić poglądy zupełnie ponadnormatywne, choćby społecznie były one jak najbardziej pożądane[52].

●Na uchwałę zmieniającą uchwałę o podziale gminy na okręgi wyborcze przysługuje skarga, o której mowa w art. 420 k.w.

●Uchwała zmieniająca, o której mowa w komentowanym przepisie, wymaga ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podania do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty. [wzór 2]

Informację o okręgach wyborczych, ich granicach i numerach, liczbie radnych wybieranych w każdym okręgu wyborczym oraz o wyznaczonej siedzibie gminnej komisji wyborczej podaje do publicznej wiadomości wójt, w formie obwieszczenia, najpóźniej w 70 dniu przed dniem wyborów.

●Właściwy wójt, burmistrz, prezydent miasta mają obowiązek podania do publicznej wiadomości w formie obwieszczenia informacji o okręgach wyborczych, granicach tych okręgów i ich numerach oraz o liczbie radnych wybieranych w każdym okręgu wyborczym. W obwieszczeniu podaje się również adres siedziby gminnej komisji wyborczej. Samo obwieszczenie powinno być przekazane do publicznej wiadomości w 70. dniu przed dniem wyborów. W praktyce niezależnie od przekazywania obwieszczenia w formie tradycyjnej coraz więcej jednostek samorządu terytorialnego decyduje się na publikowanie informacji o okręgach wyborczych, ich granicach i numerach, a także o liczbie wybieranych w poszczególnych okręgach radnych w internetowych biuletynach informacji publicznej.

W razie konieczności dokonania podziału gminy na okręgi wyborcze przed wyborami, o których mowa w art. 372, terminy określone w art. 421 § 1 i art. 422 nie obowiązują.

●Komentowany przepis stanowi wyjątek od zasad określonych w art. 421 k.w. i 422 k.w. Zgodnie z nim w przypadku konieczności prowadzenia wyborów całych składów rad gmin w toku kadencji i ewentualnej konieczności dokonania zmian w ustalonych okręgach wyborczych zastosowania nie znajdzie przepis ograniczający radzie gminy możliwość dokonywania zmian w podziale jednostki na okręgi wyborcze później niż na trzy miesiące przed wyborami. Podobnie też przewidziany w art. 422 k.w. obowiązek podania do publicznej wiadomości informacji o okręgach wyborczych, granicach tych okręgów i ich numerach oraz o liczbie radnych wybieranych w każdym okręgu wyborczym może być zrealizowany nie później niż na 70 dni przed wyborami. Oczywiście wszystkie czynności powinny być dokonywane niezwłocznie przy dochowaniu należytej staranności.

Kandydaci zgłaszani są w formie list kandydatów. Przez listę kandydatów rozumie się również zgłoszenie jednego kandydata.

●Jak wynika z informacji PKW nr 1, listy kandydatów na radnych zgłasza się do właściwej gminnej komisji wyborczej nie później niż do 7 października 2014 r. do godz. 24.00. Po 7 października 2014 r. zgłoszenie listy kandydatów na radnych jest możliwe wyłącznie w sytuacji przewidzianej w art. 434 par. 1 k.w., a więc wówczas gdy w terminie przewidzianym dla zgłoszenia list kandydatów w okręgu wyborczym nie zostanie zgłoszona żadna lista albo zostanie zgłoszona tylko jedna. W takiej sytuacji gminna komisja wyborcza wzywa wówczas komitety wyborcze poprzez rozplakatowanie obwieszczeń do dokonania dodatkowych zgłoszeń list kandydatów w terminie 5 dni od dnia ich rozplakatowania. Jednocześnie, jak wyjaśnia PKW, pełnomocnik komitetu wyborczego lub osoba upoważniona, która dokonała zgłoszenia listy kandydatów na radnych, może do 10. dnia przed dniem wyborów zgłosić nowego kandydata na radnego, jeżeli komisja wyborcza zawiadomi pełnomocnika, iż skreśliła z zarejestrowanej listy komitetu kandydata, który zmarł (pod warunkiem że śmierć kandydata spowodowała, że w okręgu wyborczym jest zarejestrowany jeden kandydat lub nie jest zarejestrowany żaden kandydat). Zgłoszenie nowego kandydata w świetle art. 436 k.w. nie wymaga poparcia podpisami wyborców.

●Osobą uprawnioną do zgłoszenia listy kandydatów w imieniu komitetu wyborczego zgodnie z art. 428 par. 2 k.w. jest pełnomocnik wyborczy komitetu wyborczego lub osoba imiennie przez niego upoważniona. Samo upoważnienie powinno zawierać pełną nazwę komitetu wyborczego oraz nazwisko i imię pełnomocnika wyborczego udzielającego upoważnienia, wskazanie zakresu udzielonego upoważnienia oraz dane osoby upoważnionej. Treść upoważnienia powinna zawierać wyraźne stwierdzenie, iż osoba wymieniona w upoważnieniu - z podaniem jej nazwiska, imion, dokładnego adresu zamieszkania i numeru ewidencyjnego PESEL (w przypadku obywatela Unii Europejskiej niebędącego obywatelem polskim - numeru paszportu lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość) - została upoważniona przez pełnomocnika wyborczego do zgłoszenia list kandydatów w imieniu wymienionego z nazwy komitetu wyborczego do danej rady lub na określonym obszarze. Zakres upoważnienia może obejmować również wyznaczanie mężów zaufania do obwodowych komisji wyborczych (wystawianie im stosownych zaświadczeń) oraz zgłaszanie kandydatów do terytorialnych i obwodowych komisji wyborczych. Upoważnienie powinno być opatrzone datą wystawienia i własnoręcznym podpisem pełnomocnika wyborczego. Jednocześnie osoba upoważniona nie może upoważniać innych osób do zgłaszania list kandydatów na radnych. Zgłoszenie, podpisane przez pełnomocnika wyborczego komitetu lub przez osobę przez niego upoważnioną do zgłoszenia listy, może być dostarczone gminnej komisji wyborczej osobiście przez podpisującego zgłoszenie lub przez inną osobę albo może być przesłane pocztą lub kurierem. W tych ostatnich przypadkach należy pamiętać, że w świetle art. 9 par. 1 k.w. o zachowaniu terminu na zgłoszenie decyduje data faktycznego wpływu przesyłki do gminnej komisji wyborczej[53].

§ 1. Komitet wyborczy może zgłosić w każdym okręgu wyborczym tylko jedną listę kandydatów.

§ 2. Lista kandydatów w wyborach do rady:

1) w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu może zawierać tylko jedno nazwisko;

2) w mieście na prawach powiatu nie może zawierać mniej niż 5 nazwisk kandydatów, z tym że liczba kandydatów nie może być większa niż dwukrotność liczby radnych wybieranych w danym okręgu wyborczym.

§ 3. Na liście, o której mowa w § 2 pkt 2:

1) liczba kandydatów - kobiet nie może być mniejsza niż 35% liczby wszystkich kandydatów na liście;

2) liczba kandydatów - mężczyzn nie może być mniejsza niż 35% liczby wszystkich kandydatów na liście.

§ 4. Kandydować można tylko w jednym okręgu wyborczym i tylko z jednej listy kandydatów.

●Przepis ustanawia zasadę, zgodnie z którą komitet wyborczy może zgłosić w każdym okręgu wyborczym tylko jedną listę kandydatów. W praktyce oznacza to, że w przypadku powołania koalicyjnego komitetu wyborczego w celu zgłoszenia wspólnych list kandydatów do danej rady lub sejmiku województwa komitet wyborczy partii politycznej wchodzącej w skład koalicji nie może samodzielnie albo w innej koalicji wyborczej zgłaszać list kandydatów do tej rady, jeżeli w okręgu wyborczym została zgłoszona wspólna lista kandydatów.

●Zgodnie z komentowanym przepisem w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu wybiera się radnych w okręgu jednomandatowym. Oznacza to, że na liście kandydatów w danym okręgu można zgłosić tylko jednego kandydata. Z kolei w mieście na prawach powiatu wybiera się w okręgu od 5 do 10 radnych. Na liście kandydatów w okręgu może być zgłoszonych nie mniej niż 5 kandydatów i nie więcej niż dwukrotność liczby radnych wybieranych w danym okręgu. Przykładowo zatem w okręgu pięciomandatowym można zgłosić listę zawierającą minimum 5 kandydatów, a maksimum 10 kandydatów, natomiast w okręgu ośmiomandatowym można zgłosić listę zawierającą od 5 do 16 kandydatów.

●Zgodnie z komentowanym przepisem na listach zgłaszanych w miastach na prawach powiatu zarówno liczba kandydatów kobiet, jak i liczba kandydatów mężczyzn nie może być mniejsza niż 35 proc. liczby wszystkich kandydatów na liście.

●* Komentowany przepis przesądza również, że kandydować można tylko w jednym okręgu wyborczym i tylko z jednej listy kandydatów.

§ 1. W zgłoszeniu listy kandydatów podaje się:

1) nazwę komitetu wyborczego oraz dokładny adres jego siedziby;

2) nazwę rady gminy oraz numer okręgu wyborczego, do którego dokonuje się zgłoszenia;

3) nazwiska i imiona, wiek oraz miejsce zamieszkania kandydatów; nazwiska kandydatów umieszcza się w kolejności ustalonej przez komitet wyborczy.

§ 2. Do każdego zgłoszenia należy dołączyć pisemne oświadczenia kandydatów o wyrażeniu zgody na kandydowanie oraz o posiadaniu prawa wybieralności do danej rady. Zgoda kandydata na kandydowanie w wyborach powinna zawierać dane: imię (imiona), nazwisko, nazwisko rodowe, imiona rodziców, datę i miejsce urodzenia, obywatelstwo oraz numer ewidencyjny PESEL kandydata, a także wskazanie jego przynależności do partii politycznej; zgodę na kandydowanie kandydat opatruje datą i własnoręcznym podpisem.

§ 3. W przypadku zgłoszenia kandydatury obywatela Unii Europejskiej niebędącego obywatelem polskim do pisemnej zgody kandydata na kandydowanie dołącza się również:

1) oświadczenie kandydata określające ostatni adres zamieszkania w państwie członkowskim Unii Europejskiej jego pochodzenia;

2) oświadczenie kandydata, że nie został pozbawiony prawa do kandydowania w państwie członkowskim Unii Europejskiej jego pochodzenia;

3) oświadczenie kandydata, że nie pełni on urzędu, który objęty jest zakazem łączenia funkcji.

§ 4. W przypadku wątpliwości co do treści oświadczenia, o którym mowa w § 3 pkt 2, kandydat może zostać zobowiązany przez właściwy organ wyborczy do przedłożenia przed albo po wyborach zaświadczenia wydanego przez właściwy organ administracyjny państwa członkowskiego Unii Europejskiej jego pochodzenia, potwierdzającego, że nie pozbawiono go prawa do kandydowania w wyborach w tym państwie członkowskim lub że organowi temu nic nie wiadomo o pozbawieniu go takiego prawa.

§ 5. W przypadku zgłoszenia kandydatury obywatela polskiego urodzonego przed dniem 1 sierpnia 1972 r. do pisemnej zgody kandydata na kandydowanie dołącza się również oświadczenie, o którym mowa w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów, albo informację, o której mowa w art. 7 ust. 3a tej ustawy.

§ 6. W zgłoszeniu można wnosić o oznaczenie kandydatury nazwą lub skrótem nazwy partii politycznej lub organizacji popierającej kandydata (nie więcej jednak niż jedną nazwą lub jednym skrótem nazwy składającymi się z nie więcej niż 45 znaków drukarskich, wliczając spacje). Fakt poparcia kandydatury powinien być potwierdzony pisemnie przez właściwy statutowo organ partii lub organizacji; potwierdzenie składa się łącznie ze zgłoszeniem.

§ 7. Do zgłoszenia listy kandydatów należy dołączyć dokument potwierdzający przyjęcie przez właściwy organ wyborczy zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego.

●W praktyce zgłoszenie listy kandydatów jest jedną z istotniejszych czynności procesu wyborczego. W związku z powyższym komentowany przepis precyzuje wymogi, jakich należy dopełnić, aby zgłoszenie listy było kompletne, a zarazem prawidłowe. I tak w zgłoszeniu zgodnie z komentowanym przepisem, uszczegółowionym w aspektach technicznych przez informację PKW nr 1 należy wskazać:

- nazwisko i imię osoby zgłaszającej listę kandydatów ze wskazaniem, czy zgłoszenia dokonuje pełnomocnik wyborczy, czy upoważniona przez niego osoba, oraz wskazaniem dokładnego adresu zamieszkania i ewentualnie numeru telefonu i adresu e-mail osoby dokonującej zgłoszenia;

- nazwę komitetu wyborczego, w którego imieniu dokonywane jest zgłoszenie listy kandydatów ze wskazaniem adresu jego siedziby;

- nazwę rady oraz oznaczenie numeru okręgu wyborczego, w którym zgłaszana jest lista kandydatów;

- nazwisko, imię (wszystkie imiona zgodnie z danymi zawartymi w ewidencji ludności), wiek (w latach, nie data urodzenia) i miejsce zamieszkania (nazwa miejscowości, ale nie pełny adres) kandydata na radnego.

Zgłaszający listę może wnosić, by przy nazwisku kandydata umieścić adnotację "popierany przez .....", wymieniając nazwę lub skrót nazwy tylko jednej partii politycznej lub organizacji społecznej, która popiera kandydata (nie więcej niż 45 znaków drukarskich, wliczając spacje). Poparcie kandydata powinno być potwierdzone pismem właściwego statutowego organu danej partii lub organizacji, które należy dołączyć do zgłoszenia listy. Zgodnie z informacją PKW nr 1 wniosek o takie oznaczenie kandydata może być zawarty w zgłoszeniu lub w odrębnym piśmie. Zgłoszenie tego wniosku wraz z załączonym potwierdzeniem organu statutowego partii lub organizacji możliwe jest wyłącznie w czasie zgłaszania listy. Potwierdzenia poparcia może dokonać również terenowy organ statutowy partii lub organizacji, jeśli jest do tego uprawniony na podstawie statutu partii lub organizacji albo otrzymał pisemne upoważnienie od właściwego organu statutowego. Oznaczenie kandydata zgodnie ze zgłoszonym wnioskiem będzie uwzględnione na urzędowych obwieszczeniach o zarejestrowanych listach kandydatów na radnych.

To jednak nie koniec wymogów formalnych. Do zgłoszenia każdej listy kandydatów należy dołączyć:

- upoważnienie wystawione przez pełnomocnika wyborczego komitetu wyborczego do zgłoszenia listy kandydatów, jeżeli zgłoszenia listy kandydatów dokonuje osoba przez niego upoważniona,

- ewentualny wniosek o oznaczenie kandydata nazwą lub skrótem nazwy popierającej partii lub organizacji społecznej, jeżeli wniosek ten nie został zawarty w treści zgłoszenia;

- pismo organu statutowego partii politycznej/organizacji społecznej potwierdzające poparcie dla kandydata umieszczonego na liście kandydatów, jeżeli osoba zgłaszająca wnosi o oznaczenie kandydata wskazanym poparciem partii lub organizacji;

- wykaz podpisów wyborców popierających listę kandydatów;

- pisemne oświadczenie kandydata o wyrażeniu zgody na kandydowanie w wyborach do danej rady zarządzonych na dzień 16 listopada 2014 r. oraz o posiadaniu prawa wybieralności do danej rady. W ślad za informacją PKW nr 1 należy wskazać, że oświadczenie powinno zawierać: wskazanie numeru okręgu wyborczego, w którym kandydat wyraża zgodę na kandydowanie, oraz nazwy komitetu wyborczego, z którego listy kandydat zgadza się kandydować, imię (imiona), nazwisko, nazwisko rodowe, imiona rodziców, datę i miejsce urodzenia, obywatelstwo oraz numer ewidencyjny PESEL kandydata (w przypadku obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi - numer paszportu lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość), a także wskazanie jego przynależności do partii politycznej lub stwierdzenie, że nie należy do partii politycznej. W zgodzie na kandydowanie kandydat powinien podać także adres zamieszkania. Zgodę tę kandydat opatruje datą i własnoręcznym podpisem (art. 426 par. 2); [wzór 3]

- oświadczenie kandydata - obywatela polskiego urodzonego przed 1 sierpnia 1972 r. w przedmiocie pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z tymi organami w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. Samo oświadczenie składa się według wzoru stanowiącego załącznik nr 1a do ustawy z 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów[54]. W tym przypadku trzeba pamiętać, że kandydat, który nie pracował albo nie pełnił służby, albo nie był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r., wypełnia tylko pierwszą stronę części A formularza oświadczenia lustracyjnego, pozostawiając puste (niewypełnione) pozostałe strony. Prawidłowe wypełnienie polega na podaniu wymaganych informacji o charakterze osobowo-ewidencyjnym oraz podkreśleniu właściwej treści oświadczenia (np. nie pracowałem/nie pracowałam itd.). Z kolei kandydat, który odpowiednio pracował, pełnił służbę lub był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r., wypełnia następną stronę części A formularza oświadczenia lustracyjnego oraz część B. Jednocześnie, jeżeli kandydat uprzednio złożył oświadczenie według wskazanego wyżej wzoru, zamiast oświadczenia składa informację o złożeniu oświadczenia według wzoru stanowiącego załącznik nr 2a do powołanej ustawy. Z obowiązku złożenia oświadczenia lustracyjnego lub informacji o złożeniu oświadczenia zwolnieni są kandydaci urodzeni 1 sierpnia 1972 r. i później oraz obywatele Unii Europejskiej niebędący obywatelami polskimi;

- postanowienie (kopię) o przyjęciu zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego przez Państwową Komisję Wyborczą lub właściwego komisarza wyborczego;

- dokument stwierdzający ustanowienie pełnomocnika wyborczego z podaniem jego nazwiska i dokładnego adresu zamieszkania oraz numeru ewidencyjnego PESEL.

Warto jednak pamiętać, że w świetle informacji PKW nr 1 dołączenie dwóch ostatnich dokumentów nie jest jednak obowiązkowe. Terytorialne komisje mają potwierdzenie faktów z nich wynikających w systemie informatycznym wspierającym pracę organów wyborczych.

●W przypadku zgłoszenia kandydata - obywatela Unii Europejskiej niebędącego obywatelem polskim, do zgłoszenia należy dołączyć ponadto:

- oświadczenie kandydata określające ostatni adres zamieszkania w państwie członkowskim Unii Europejskiej jego pochodzenia,

- oświadczenie kandydata, że nie został pozbawiony prawa do kandydowania w państwie członkowskim Unii Europejskiej jego pochodzenia,

- oświadczenie kandydata, że nie pełni on urzędu, który objęty jest zakazem łączenia funkcji.

Zgodnie z komentowanym przepisem w przypadku wątpliwości co do treści oświadczenia kandydata, że nie został pozbawiony prawa do kandydowania w państwie członkowskim Unii Europejskiej jego pochodzenia, kandydat może zostać zobowiązany przez gminną komisję wyborczą do przedłożenia przed wyborami albo po wyborach zaświadczenia wydanego przez właściwy organ administracyjny państwa członkowskiego Unii Europejskiej jego pochodzenia, potwierdzającego, że nie pozbawiono go prawa do kandydowania w wyborach w tym państwie członkowskim lub że organowi temu nic nie wiadomo o pozbawieniu go takiego prawa. Jednocześnie zgodnie z art. 7 k.w. dołączane do zgłoszenia dokumenty sporządzone w języku obcym muszą zostać złożone wraz z tłumaczeniem na język polski sporządzonym przez tłumacza przysięgłego. Należy również pamiętać, że w świetle art. 428 k.w. po dokonaniu zgłoszenia zmiana kandydata na liście jest niedopuszczalna. Wyjątek przewidziany jest w art. 436 k.w.

●Nadzór nad przestrzeganiem prawa przez gminne komisje wyborcze sprawuje właściwy komisarz wyborczy, który rozpatruje skargi na działalność tych komisji wyborczych, udziela komisjom wyjaśnień oraz uchyla uchwały komisji podjęte z naruszeniem prawa lub niezgodnie z wytycznymi Państwowej Komisji Wyborczej[55].

§ 1. Każda zgłaszana lista kandydatów powinna być poparta podpisami:

1) co najmniej 25 wyborców - jeżeli dotyczy zgłoszenia w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu;

2) co najmniej 150 wyborców - jeżeli dotyczy zgłoszenia w mieście na prawach powiatu.

§ 2. Wyborca może udzielić poparcia dowolnej liczbie list kandydatów. Wycofanie udzielonego poparcia nie rodzi skutków prawnych.

§ 3. Wyborca udzielający poparcia liście składa podpis obok czytelnie wpisanego jego nazwiska i imienia, adresu zamieszkania oraz numeru ewidencyjnego PESEL.

§ 4. Wykaz podpisów musi zawierać na każdej stronie nazwę komitetu wyborczego zgłaszającego listę, numer okręgu wyborczego, w którym lista jest zgłaszana, nazwiska i imiona zgłaszanych kandydatów oraz adnotację:

"Udzielam poparcia liście kandydatów zgłaszanej przez... (nazwa komitetu wyborczego) w okręgu wyborczym nr ... (numer okręgu) w wyborach do Rady... (nazwa rady) zarządzonych na ... (dzień, miesiąc, rok).".

●Zgodnie z komentowanym przepisem każda zgłaszana lista kandydatów powinna być poparta podpisami wyborców. Wykaz podpisów poparcia każdej listy powinien obejmować co najmniej 25 wyborców w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu i 150 wyborców, gdy dotyczy zgłoszenia w mieście na prawach powiatu.

●Z informacji PKW nr 1 wynika, że prawidłowo sporządzony wykaz podpisów wyborców udzielających poparcia liście kandydatów zawiera na każdej stronie:

- nazwę komitetu wyborczego zgłaszającego listę (a nie skrót nazwy komitetu), numer okręgu wyborczego, w którym lista jest zgłaszana, oraz nazwisko i imię (imiona) zgłaszanego kandydata;

- adnotację: "Udzielam poparcia liście kandydatów zgłaszanej przez ........... (nazwa komitetu wyborczego) w okręgu wyborczym nr ...... (numer okręgu) w wyborach do Rady ............... (nazwa rady) zarządzonych na dzień 16 listopada 2014 r.";

a następnie: czytelnie wpisane nazwiska, imiona, adresy zamieszkania, numery ewidencyjne PESEL (w przypadku obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi - numer paszportu lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość) oraz własnoręczne podpisy wyborców udzielających poparcia liście.

Użyte w przepisie sformułowanie "adres zamieszkania" obejmuje: nazwę miejscowości (miasta, wsi, osady) oraz nazwę ulicy i numer domu i numer lokalu (mieszkania). Podawanie kodu pocztowego nie jest wymagane. Jak wynika z informacji PKW nr 1 w miejscowościach, w których nie ma ulic, konieczne jest wskazanie numeru domu (posesji). Podanie numeru lokalu dotyczy tylko budynków wielomieszkaniowych. Brak danych lub niepełne określenie adresu zamieszkania spowoduje uznanie poparcia za złożone wadliwie. W ocenie PKW prawidłowo udzielonym poparciem będzie poparcie udzielone, gdy zamiast wskazania pełnego brzmienia nazwy miejscowości w rubryce "Adres zamieszkania" popierający posłuży się powszechnie używanym i jednoznacznie rozumianym skrótem tej nazwy, jeżeli inne dane dotyczące adresu zamieszkania (nazwa ulicy, nr domu, nr lokalu) zostały podane zgodnie z wymaganiami. Za prawidłowo udzielone poparcie uznaje się również takie, w którym zamiast dokładnego podania adresu zamieszkania w rubryce na to przeznaczonej postawiono znak odnośnika do adresu wskazanego w pozycji bezpośrednio wyżej umieszczonej w wykazie podpisów, pod warunkiem że osoby umieszczone w tych pozycjach zamieszkują pod tym samym adresem[56].

●Przepis nie ogranicza wyborcy w możliwości popierania wielu komitetów. Jednocześnie przesądza, że cofnięcie poparcia po jego udzieleniu nie wywołuje skutków prawnych. Przyjęte zasady ocenić należy jako racjonalne i porządkujące proces wyborczy.

§ 1. Listy kandydatów, odrębnie dla każdego okręgu wyborczego, zgłasza się do gminnej komisji wyborczej najpóźniej w 40 dniu przed dniem wyborów do godziny 2400, wraz z wykazem podpisów.

§ 2. Zgłoszenia listy dokonuje pełnomocnik wyborczy komitetu wyborczego lub upoważniona przez niego osoba, zwani dalej "osobą zgłaszającą listę". Do zgłoszenia załącza się dokument, wydany przez komitet wyborczy, stwierdzający ustanowienie pełnomocnika wyborczego, z podaniem jego nazwiska i imienia oraz dokładnego adresu zamieszkania i numeru ewidencyjnego PESEL.

§ 3. Jeżeli zgłoszenia listy dokonuje osoba upoważniona przez pełnomocnika wyborczego, do zgłoszenia załącza się również upoważnienie, o którym mowa w § 2, wydane przez pełnomocnika wyborczego.

§ 4. Po dokonaniu zgłoszenia uzupełnienie listy o nazwiska kandydatów lub zmiany kandydatów albo ich kolejności na liście są niedopuszczalne.

●Listy kandydatów na radnych zgłasza się odpowiednio do właściwej gminnej, miejskiej lub dzielnicowej komisji wyborczej nie później niż do 7 października 2014 r. do godz. 24.00. Po tym dniu zgłoszenie listy kandydatów na radnych jest możliwe wyłącznie w sytuacji przewidzianej w art. 434 par. 1 k.w., czyli wówczas gdy w terminie przewidzianym dla zgłoszenia list kandydatów w okręgu wyborczym nie zostanie zgłoszona żadna lista albo zostanie zgłoszona tylko jedna lista. Gminna komisja wyborcza wzywa wówczas komitety wyborcze poprzez rozplakatowanie obwieszczeń do dokonania dodatkowych zgłoszeń list kandydatów w terminie pięciu dni od dnia ich rozplakatowania. Ponadto pełnomocnik komitetu wyborczego lub osoba upoważniona, która dokonała zgłoszenia listy kandydatów na radnych, może do dziesiątego dnia przed dniem wyborów zgłosić nowego kandydata na radnego, jeżeli komisja wyborcza zawiadomi pełnomocnika, iż skreśliła z zarejestrowanej listy komitetu kandydata, który zmarł (pod warunkiem że śmierć kandydata spowodowała, że w okręgu wyborczym jest zarejestrowany jeden kandydat lub nie jest zarejestrowany żaden kandydat). Zgłoszenie nowego kandydata nie wymaga poparcia podpisami wyborców (art. 436 par. 2 k.w.). Zgłoszenie, podpisane przez pełnomocnika wyborczego komitetu lub przez osobę przez niego upoważnioną do zgłoszenia listy, może być dostarczone gminnej komisji wyborczej osobiście przez podpisującego zgłoszenie lub przez inną osobę albo nadesłane pocztą lub kurierem. W przypadku wysłania zgłoszenia przesyłką listową lub kurierem o dotrzymaniu terminu decyduje data wpływu zawiadomienia do gminnej komisji wyborczej (art. 9 par. 1 k.w.)[57].

●Uprawnionym do zgłoszenia listy kandydatów w imieniu komitetu wyborczego jest pełnomocnik wyborczy komitetu wyborczego lub osoba imiennie przez niego upoważniona. Upoważnienie powinno zawierać pełną nazwę komitetu wyborczego oraz nazwisko i imię pełnomocnika wyborczego udzielającego upoważnienia, wskazanie zakresu udzielonego upoważnienia oraz dane osoby upoważnionej. Treść upoważnienia powinna zawierać wyraźne stwierdzenie, że osoba wymieniona w upoważnieniu z podaniem jej:

- nazwiska, imion,

- dokładnego adresu zamieszkania,

- numeru ewidencyjnego PESEL (w przypadku obywatela Unii Europejskiej niebędącego obywatelem polskim numeru paszportu lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość), została upoważniona przez pełnomocnika wyborczego do zgłoszenia list kandydatów w imieniu wymienionego z nazwy komitetu wyborczego do danej rady lub na określonym obszarze.

Zakres upoważnienia może obejmować również wyznaczanie mężów zaufania do obwodowych komisji wyborczych (wystawianie im stosownych zaświadczeń) oraz zgłaszanie kandydatów do terytorialnych i obwodowych komisji wyborczych. Upoważnienie powinno być opatrzone datą wystawienia i własnoręcznym podpisem pełnomocnika wyborczego. Osoba upoważniona nie może upoważniać innych osób do zgłaszania list kandydatów na radnych[58].

●Po dokonaniu zgłoszenia uzupełnienie listy o nazwiska kandydatów lub zmiany kandydatów albo ich kolejności na liście są niedopuszczalne (art. 428 par. 4 k.w.). Wyjątek przewidziany jest w art. 436 par. 2 k.w., zgodnie z którym w przypadku gdy nazwisko kandydata skreślono z listy na skutek jego śmierci, co spowoduje, że w okręgu wyborczym liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w tym okręgu lub mniejsza od niej, odpowiednio miejska lub dzielnicowa komisja wyborcza zawiadamia pełnomocnika wyborczego lub osobę, która dokonała zgłoszenia listy, o możliwości zgłoszenia nowego kandydata. Uzupełnienie listy w tym trybie może nastąpić najpóźniej 6 listopada 2014 r. i nie wymaga zbierania podpisów wyborców popierających zgłoszonego kandydata[59].

Gminna komisja wyborcza, przyjmując zgłoszenie, niezwłocznie bada, czy zgłoszenie jest zgodne z przepisami kodeksu. Na każdym zgłoszeniu komisja odnotowuje datę i godzinę oraz liczbę porządkową jego wpływu.

●Komisja może powierzyć wyznaczonym osobom ze swojego składu (bądź utworzonym w tym celu zespołom) przyjmowanie dokumentów zgłoszenia. Przyjmujący zgłoszenie sprawdzają w obecności zgłaszającego, czy zostało ono złożone przez uprawnioną osobę i czy zawiera pełne dane i dokumenty przewidziane w art. 425-427, art. 457 lub art. 464 k.w. Numerują i opatrują pieczęcią komisji arkusze wykazu podpisów, odnotowują datę i godzinę oraz liczbę porządkową wpływu, a następnie wydają potwierdzenie przyjęcia zgłoszenia[60].

●Niezwłocznie po przyjęciu dokumentów zgłoszenia, nie później jednak niż w ciągu trzech dni, terytorialna komisja wyborcza bada je w regulaminowym składzie i ustala, czy:

- zgłoszenie spełnia ustawowe wymogi,

- do zgłoszenia dołączono wymagane dokumenty[61].

●Nie stanowi wady zgłoszenia niedołączenie do niego postanowienia (kopii) o przyjęciu zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego przez PKW lub właściwego komisarza wyborczego oraz dokumentu stwierdzającego ustanowienie pełnomocnika wyborczego, gdyż terytorialna komisja wyborcza ma potwierdzenie faktów z nich wynikających w "Platformie wyborczej".

Komisja czuwa nad prawidłowym oznaczeniem poszczególnych kandydatów na zgłoszonej liście nazwą lub skrótem nazwy partii lub organizacji popierającej kandydaturę. W szczególności bada, czy poparcie jest potwierdzone pisemnie przez właściwy statutowy organ partii lub organizacji, uwzględniając, że kandydat może być popierany tylko przez jeden podmiot. Oznaczenia dotyczące poparcia kandydatów będą umieszczone na obwieszczeniach, nie będą natomiast umieszczone na karcie do głosowania. Komisja sprawdza ponadto, czy oznaczenia poszczególnych kandydatów nie przekraczają 45 znaków drukarskich, wliczając spacje. [62].

§ 1. Jeżeli gminna komisja wyborcza stwierdzi, na podstawie dostępnych urzędowo dokumentów, a w razie potrzeby również wyjaśnień wyborców, że zgłoszenie nie uzyskało wymaganego w myśl art. 427 poparcia wyborców, wówczas odmawia jego przyjęcia, wskazując stwierdzone wady, i zwraca zgłoszenie osobie zgłaszającej listę.

§ 2. Jeżeli usunięcie wskazanych wad zgłoszenia nie jest możliwe w terminie ustalonym dla dokonywania zgłoszeń, komisja odmawia rejestracji zgłoszenia i niezwłocznie zawiadamia o tym osobę zgłaszającą listę.

●Wykaz podpisów poparcia na każdą listę powinien obejmować podpisy w wymaganej liczbie. Poparcia mogą udzielić wyborcy, którzy stale zamieszkują na obszarze tej rady, do której lista jest zgłaszana. Wyborca może udzielić poparcia zgłoszeniom dowolnej liczby list w tym samym lub różnych okręgach do danej rady. Sprawdzając wykaz podpisów, komisja bada, czy jest on sporządzony zgodnie z wymogami oraz czy lista kandydatów w wykazie obejmuje te same nazwiska kandydatów co lista umieszczona w zgłoszeniu. Nie stanowi podstawy do kwestionowania wykazu podpisów objęcie nim większej liczby kandydatów niż zgłoszonych na liście. Niedopuszczalne jest natomiast umieszczenie na liście innych kandydatów niż na wykazie podpisów. Część wstępna wykazu wraz z listą kandydatów musi znajdować się na każdej karcie wykazu z podpisami. Wykaz może być natomiast sporządzony dwustronnie, przy czym pierwsza strona powinna spełniać wskazane wyżej wymogi, zaś druga strona może być kontynuacją rubryk tabeli "Osoby popierające listę kandydatów" przy zachowaniu kolejności numeracji w rubryce "Lp.". Wykaz nie może być przedstawiony w formie kopii, a także nie może składać się z części doklejanych. Wadą jest przedłożenie wykazu w dwóch częściach: osobno listy kandydatów i osobno danych identyfikujących osoby popierające oraz ich podpisy. Adres zamieszkania powinien obejmować nazwę miejscowości, nazwę ulicy, nr domu, nr mieszkania. W miejscowościach, w których nie ma ulic, adres powinien zawierać nazwę miejscowości i numer posesji. Podawanie kodu pocztowego nie jest konieczne. Podanie numeru lokalu dotyczy tylko budynków wielomieszkaniowych. Brak danych lub niepełne określenie adresu zamieszkania spowoduje uznanie poparcia za złożone wadliwie. Uznaje się za prawidłowo udzielone poparcie, gdy zamiast wskazania pełnego brzmienia nazwy miejscowości w rubryce "Adres zamieszkania" popierający posłuży się powszechnie używanym i jednoznacznie rozumianym skrótem tej nazwy, jeżeli inne dane dotyczące adresu zamieszkania (nazwa ulicy, nr domu, nr lokalu) zostały podane zgodnie z wymaganiami. Za prawidłowo udzielone poparcie uznaje się również takie, w którym zamiast dokładnego podania adresu zamieszkania w rubryce na to przeznaczonej postawiono znak odnośnika do adresu wskazanego w pozycji bezpośrednio wyżej umieszczonej w wykazie podpisów, pod warunkiem że osoby umieszczone w tych pozycjach zamieszkują pod tym samym adresem. Zbiorcze ustalenia dotyczące weryfikacji wykazu podpisów komisja podaje w protokole wewnętrznym badania wykazu obejmującym: ogółem liczbę wyborców, którzy złożyli podpisy, liczbę podpisów złożonych wadliwie z podziałem według rodzaju wad i liczbę wyborców, którzy prawidłowo udzielili poparcia zgłoszeniu listy[63].

●Odmowa przyjęcia zgłoszenia listy kandydatów przez gminną komisję wyborczą powinna mieć formę jej uchwały i powinna zostać podjęta w trybie przewidzianym w regulaminie komisji dla uchwał. Gminna komisja wyborcza zwraca zgłoszenie osobie zgłaszającej listę, jeżeli lista kandydatów nie uzyskała wymaganego ustawowo poparcia wyborców, i podejmuje uchwałę o odmowie przyjęcia zgłoszenia listy, wskazując ustalone wady. Pełnomocnik może ponownie dokonać zgłoszenia listy do końca przewidzianego kalendarzem wyborczym terminu ustalonego na dokonywanie zgłoszeń. Gdy czasowo nie mógłby tego dokonać, stosuje się art. 430 par. 2 k.w.[64].

§ 1. Jeżeli gminna komisja wyborcza stwierdzi inne wady zgłoszenia aniżeli te, o których mowa w art. 430, wówczas wzywa osobę zgłaszającą listę do ich usunięcia w terminie 3 dni. W przypadku nieusunięcia wskazanych wad w terminie komisja odmawia rejestracji zgłoszenia w całości lub co do poszczególnych kandydatów. W razie odmowy rejestracji w odniesieniu do niektórych kandydatów zgłoszenie rejestruje się w zakresie nieobjętym odmową, o ile liczba kandydatów nieobjętych odmową nie jest niższa niż minimalna wymagana liczba kandydatów na liście.

§ 2. Jeżeli wada zgłoszenia polega na niespełnieniu wymogu, o którym mowa w art. 425 § 3, komisja wzywa pełnomocnika do jej usunięcia w terminie 3 dni; przepisu art. 428 § 4 nie stosuje się. W przypadku nieusunięcia wady w terminie komisja postanawia o odmowie rejestracji zgłoszenia w całości.

●Jeżeli terytorialna komisja stwierdzi wady zgłoszenia inne niż dotyczące wykazu osób popierających, wskazuje je w uchwale i wzywa osobę zgłaszającą listę do ich usunięcia w terminie 3 dni. Wady te mogą dotyczyć np. stwierdzenia, że nazwa lub skrót nazwy komitetu wyborczego podane w zgłoszeniu różnią się od nazwy lub skrótu nazwy wynikających z postanowienia właściwego organu wyborczego o przyjęciu zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego, na braku lub niepełnych danych w oświadczeniu o zgodzie na kandydowanie, braku lub niepełnych danych w oświadczeniach lustracyjnych kandydatów lub w informacjach o uprzednim złożeniu oświadczenia itp. Wadą zgłoszenia jest również niespełnienie wymogu określonego w art. 425 par. 3 k.w. (tj. parytetu płci), a w przypadku wyborów do rad powiatów także art. 457 par. 2 k.w. (tj. parytetu płci). Przy usuwaniu tej wady nie obowiązuje zakaz dokonywania zmian w zgłoszeniu listy, o którym mowa w art. 428 par. 4 k.w. Jeżeli wskazane wady nie zostaną usunięte w wyznaczonym przez komisję terminie, komisja odmawia rejestracji zgłoszenia w całości lub co do poszczególnych kandydatów. W razie odmowy rejestracji w odniesieniu do niektórych kandydatów zgłoszenie rejestruje się w zakresie nieobjętym odmową, o ile liczba kandydatów nieobjętych odmową nie jest niższa niż minimalna wymagana liczba kandydatów na liście. Uchwałę w tej sprawie wraz z uzasadnieniem doręcza się zgłaszającemu i przesyła komisarzowi wyborczemu. W uchwale należy zawrzeć pouczenie o przysługującym osobie zgłaszającej listę prawie wniesienia odwołania do komisarza wyborczego w terminie 3 dni od daty jej doręczenia[65].

●Jeżeli w wyniku obliczeń okaże się, że 35 proc. liczby wszystkich kandydatów na liście jest liczbą ułamkową, wówczas należy dokonać zaokrąglenia w górę. Przykładowo, jeżeli na liście zgłoszono np. 9 kandydatów, wówczas 35 proc. liczby wszystkich kandydatów stanowi 3,15. Dlatego też liczba kandydatów - kobiet zgłaszanych na takiej liście nie może być mniejsza niż 4 i liczba kandydatów - mężczyzn nie może być mniejsza niż 4[66].

§ 1. Uchwały gminnej komisji wyborczej, o których mowa w art. 430 oraz art. 431, wraz z uzasadnieniem doręcza się niezwłocznie osobie zgłaszającej listę. Od uchwały osobie zgłaszającej listę przysługuje prawo wniesienia odwołania do komisarza wyborczego w terminie 3 dni od daty jej doręczenia, który rozpatruje odwołanie w terminie 3 dni i wydaje postanowienie w sprawie odwołania.

§ 2. Na postanowienie komisarza wyborczego uznające odwołanie za nieuzasadnione osobie zgłaszającej listę przysługuje prawo wniesienia skargi do Państwowej Komisji Wyborczej w terminie 3 dni od daty doręczenia postanowienia komisarza wyborczego. Państwowa Komisja Wyborcza rozpatruje skargę i wydaje postanowienie w terminie 3 dni. Od postanowienia Państwowej Komisji Wyborczej nie przysługuje środek prawny.

●Kodeks wyborczy nie przewiduje prawa do zaskarżenia do sądu postanowienia PKW, o którym mowa w art. 432 par. 2 k.w., co stanowi ograniczenie prawa do sądu[67].

§ 1. Gminna komisja wyborcza niezwłocznie rejestruje we wskazanym okręgu wyborczym zgłoszenie listy kandydatów dokonane zgodnie z przepisami kodeksu, sporządzając protokół rejestracji. Po jednym egzemplarzu protokołu doręcza się osobie zgłaszającej listę i przesyła komisarzowi wyborczemu.

§ 2. Komisja przekazuje niezwłocznie oświadczenia lub informacje, o których mowa w art. 426 § 5, do oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania kandydata.

●Jeżeli dokumenty zgłoszenia i wykaz osób popierających zgłoszenie spełniają ustawowo określone warunki, terytorialna komisja wyborcza sporządza niezwłocznie, w trzech egzemplarzach, protokół rejestracji listy kandydatów[68]. Jeden egzemplarz protokołu komisja doręcza zgłaszającemu, a drugi przekazuje niezwłocznie komisarzowi wyborczemu. Komisja nie jest uprawniona do dokonywania jakichkolwiek zmian w kolejności kandydatów na liście określonej w zgłoszeniu, nawet jeżeli kolejność ta jest kolejnością alfabetyczną[69].

●Po sporządzeniu protokołu terytorialna komisja wyborcza niezwłocznie przekazuje oświadczenia lustracyjne do Oddziałowego Biura Lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania kandydata. Przed przekazaniem oświadczeń komisja bezwzględnie zobowiązana jest sprawdzić, czy ich treść została właściwie wpisana do "Platformy wyborczej". Wykonanie tej czynności jest warunkiem prawidłowego sporządzenia obwieszczenia o zarejestrowanych listach kandydatów. Ponadto konieczne może być przekazanie innej terytorialnej komisji wyborczej informacji o treści oświadczenia złożonego przez kandydata, który uprzednio nie składał oświadczenia lustracyjnego, a jednocześnie kandyduje na radnego powiatu lub radnego województwa i na wójta lub na radnego gminy i wójta innej gminy, w związku z powyższym jego oświadczenie lustracyjne nie dotarło jeszcze do Oddziałowego Biura Lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu [70].

§ 1. Jeżeli w terminie przewidzianym dla zgłoszenia list kandydatów nie zostanie w danym okręgu wyborczym zgłoszona żadna lista albo zostanie zgłoszona tylko jedna lista, a liczba zgłoszonych kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w okręgu bądź mniejsza od niej, gminna komisja wyborcza niezwłocznie wzywa, przez rozplakatowanie obwieszczeń, do dokonania dodatkowych zgłoszeń. W takim przypadku termin zgłaszania list kandydatów ulega przedłużeniu o 5 dni, licząc od dnia rozplakatowania obwieszczenia.

§ 2. Jeżeli w danym okręgu wyborczym pomimo postępowania, o którym mowa w par. 1, nie została zarejestrowana żadna lista kandydatów albo została zarejestrowana tylko jedna lista kandydatów, wyborów w tym okręgu nie przeprowadza się. O przyczynach nieprzeprowadzenia wyborów komisja niezwłocznie powiadamia wyborców w drodze obwieszczenia, którego druk i rozplakatowanie zapewnia wójt.

●Ze względu na znaczenie wyborów dla funkcjonowania samorządu k.w. przewiduje w art. 434 par. 1 środki mające skłonić społeczność lokalną do zaangażowania w proces wyłaniania i zgłaszania kandydatów. Nieskuteczność tych zabiegów nie może doprowadzić do niewyłonienia organu stanowiącego gminy[71]. Dlatego też ustawodawca przewidział tzw. wybór milczący[72].

●Jeżeli w danym okręgu wyborczym do 7 października 2014 r. do godz. 24.00 nie zgłoszono żadnej listy kandydatów lub została zgłoszona tylko jedna lista kandydatów, a liczba zgłoszonych na niej kandydatów jest równa bądź mniejsza od liczby radnych wybieranych w danym okręgu, komisja wyborcza wzywa niezwłocznie, przez rozplakatowanie obwieszczeń, do dokonania dodatkowych zgłoszeń w terminie pięciu dni od dnia rozplakatowania obwieszczenia (art. 434 par. 1, art. 450, art. 459 par. 1 k.w.). Powyższe stosuje się również, jeżeli w terminie przewidzianym dla zgłoszenia list kandydatów na radnych zostały zgłoszone dwie (lub więcej) listy kandydatów, jednak po sprawdzeniu zgłoszeń komisja wyborcza podjęła uchwałę (uchwały) w sprawie odmowy rejestracji zgłoszenia, a liczba zgłoszonych kandydatów na jedynej zarejestrowanej liście jest równa liczbie radnych wybieranych w okręgu lub od niej mniejsza. Nie ma przy tym znaczenia to, czy została wszczęta procedura odwoławcza przez komitet wyborczy, któremu odmówiono rejestracji. Jeżeli mimo dodatkowego terminu na dokonanie zgłoszeń w okręgu wyborczym nie została zarejestrowana żadna lista kandydatów na radnych, wyborów w tym okręgu się nie przeprowadza. Właściwa terytorialna komisja wyborcza powiadamia o tym niezwłocznie wyborców, informując w obwieszczeniu o przyczynach nieprzeprowadzania wyborów (art. 434 par. 2 k.w.). Obwieszczenie przesyła się niezwłocznie również do komisarza wyborczego[73].

§ 1. Gminna komisja wyborcza zarządza wydrukowanie obwieszczenia o zarejestrowanych listach kandydatów, zawierającego ich numery, skróty nazw komitetów, dane o kandydatach umieszczone w zgłoszeniach list wraz z oznaczeniem, o którym mowa w art. 426 par. 6. W obwieszczeniu podaje się również treść oświadczeń, o których mowa w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów, w zakresie określonym w art. 13 tej ustawy.

§ 2. Obwieszczenie, o którym mowa w par. 1, przekazuje się wójtowi, który zapewnia jego druk i rozplakatowanie na obszarze gminy najpóźniej w 20 dniu przed dniem wyborów. Jeden egzemplarz obwieszczenia przesyła się niezwłocznie komisarzowi wyborczemu.

●Po zarejestrowaniu wszystkich list kandydatów właściwa terytorialna komisja wyborcza sporządza obwieszczenie o zarejestrowanych listach kandydatów do danej rady, według okręgów wyborczych, umieszczając listy w kolejności przyznanych im numerów. W obwieszczeniu podaje się numery list, skróty nazw komitetów wyborczych, nazwiska i imiona kandydatów (w kolejności jak w zarejestrowanej liście), ich wiek (liczba lat ukończonych przez kandydata w dniu wyborów) i miejsce zamieszkania (miejscowość, nie adres). Przy nazwiskach kandydatów umieszcza się nazwę lub skrót nazwy partii lub organizacji popierającej danego kandydata oraz treść części A oświadczeń lustracyjnych kandydatów stwierdzających fakt ich pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi. Treść oświadczeń lustracyjnych kandydatów, którzy złożyli informację o uprzednim złożeniu oświadczenia, komisja ustala w Oddziałowym Biurze Lustracyjnym Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu właściwym ze względu na miejsce zamieszkania kandydata. Zapytania do oddziałowego biura lustracyjnego należy przesyłać faksem. Zapytanie powinno zawierać:

1) dokładny adres komisji wyborczej, numer telefonu i numer faksu;

2) nazwisko i imię przewodniczącego komisji;

3) nazwisko, imię oraz numer PESEL kandydata, którego zapytanie dotyczy.

Zapytania do oddziałowego biura lustracyjnego kieruje się wyłącznie w przypadku, gdy kandydat złożył informację o uprzednim złożeniu (po 13 września 2007 r.) oświadczenia lustracyjnego[74].

●W przypadku gdy obwieszczenie składa się z kilku arkuszy (w szczególności w dużych jednostkach samorządu terytorialnego), dopuszczalne jest wywieszenie na obszarze danego okręgu wyborczego wyciągu z tego obwieszczenia obejmującego dane dotyczące tego okręgu. Druk i rozplakatowanie obwieszczeń zapewniają odpowiednio wójtowie, starostowie i marszałkowie województw. Obwieszczenia podaje się do publicznej wiadomości do 27 października 2014 r. Jeden egzemplarz obwieszczenia każda komisja przesyła komisarzowi wyborczemu[75].

§ 1. Gminna komisja wyborcza skreśla z zarejestrowanej listy kandydatów nazwisko kandydata, który zmarł, utracił prawo wybieralności, złożył nieprawdziwe oświadczenie, o którym mowa w art. 426 § 2, został zgłoszony jako kandydat do więcej niż jednego organu stanowiącego, o którym mowa w art. 5 pkt 3, w więcej niż jednym okręgu wyborczym lub na więcej niż jednej liście kandydatów lub złożył oświadczenie na piśmie o wycofaniu zgody na kandydowanie, i zawiadamia o tym niezwłocznie właściwego pełnomocnika wyborczego.

§ 2. Jeżeli w wyborach do rady w gminie będącej miastem na prawach powiatu, skreślenie nazwiska kandydata nastąpiło wskutek jego śmierci i powoduje, że w okręgu wyborczym liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w tym okręgu lub mniejsza od niej, komisja informuje właściwego pełnomocnika wyborczego o możliwości zgłoszenia nowego kandydata. Uzupełnienia listy dokonuje się najpóźniej w 10 dniu przed dniem wyborów; w takim przypadku przepisu art. 427 § 1 nie stosuje się.

§ 2a. Jeżeli w wyborach do rady w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu, skreślenie nazwiska kandydata nastąpiło wskutek jego śmierci, komisja zawiadamia osobę zgłaszającą kandydata o możliwości zgłoszenia nowego kandydata. Zgłoszenia dokonuje się najpóźniej w 10 dniu przed dniem wyborów; w takim przypadku przepisu art. 427 § 1 nie stosuje się.

§ 3. Komisja unieważnia rejestrację listy, jeżeli pozostaje na niej mniej nazwisk kandydatów niż minimalna wymagana liczba kandydatów na liście lub jeżeli komitet wyborczy powiadomi komisję o swoim rozwiązaniu. Od uchwały komisji nie przysługuje środek prawny.

§ 4. Oświadczenie o wycofaniu zgody na kandydowanie złożone w terminie krótszym niż 14 dni przed dniem wyborów nie wywołuje skutku, o którym mowa w § 1, chyba że na liście nie pozostaje nazwisko żadnego kandydata.

§ 5. O skreśleniu nazwiska kandydata i zgłoszeniu nowego kandydata, a także o unieważnieniu zarejestrowanej listy kandydatów z przyczyn, o których mowa w § 3, komisja zawiadamia niezwłocznie wyborców danego okręgu wyborczego oraz komisarza wyborczego.

§ 6. W przypadku rozwiązania komitetu wyborczego w trybie, o którym mowa w art. 101 § 1, właściwa terytorialna komisja wyborcza unieważnia rejestrację list tego komitetu.

●W art. 436 k.w. uregulowany został tryb postępowania w przypadku zmian w zarejestrowanych już listach kandydatów. Zmiany te mogą się odnosić zarówno do poszczególnych kandydatów na listach, jak i do całych list. W przypadku poszczególnych kandydatów zmiana w liście polega na skreśleniu, w przypadku zaś całej listy - na jej unieważnieniu[76].

●Właściwa komisja wyborcza skreśla z zarejestrowanej listy nazwisko kandydata, który:

- zmarł,

- utracił prawo wybieralności,

- złożył nieprawdziwe oświadczenie o posiadaniu prawa wybieralności,

- został zgłoszony jako kandydat do więcej niż jednego organu stanowiącego,

- jest zgłoszony jako kandydat do więcej niż jednej rady (sejmiku) w więcej niż jednym okręgu lub na więcej niż jednej liście kandydatów,

- złożył na piśmie oświadczenie o wycofaniu zgody na kandydowanie[77].

Kandydat traci prawo wybieralności, gdy:

- nie zamieszkuje stale na obszarze danej jednostki samorządu terytorialnego i nie jest ujęty w rejestrze wyborców na obszarze tej jednostki,

- został pozbawiony praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu,

- został pozbawiony praw wyborczych orzeczeniem Trybunału Stanu,

- został ubezwłasnowolniony prawomocnym orzeczeniem sądu,

- został ukarany prawomocnym wyrokiem sądu na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe,

- zostało wydane wobec niego prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa wybieralności z powodu złożenia nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego[78].

●Komisja skreśla z zarejestrowanej listy kandydata, który jest zgłoszony jako kandydat do więcej niż jednej rady (sejmiku), w więcej niż jednym okręgu lub na więcej niż jednej liście kandydatów. Jeżeli terytorialna komisja wyborcza stwierdzi na podstawie danych zawartych w "Platformie wyborczej", że zgłoszony do niej (zarejestrowany przez nią) kandydat został zarejestrowany do dwóch lub więcej rad, w dwóch lub więcej okręgach lub na dwóch lub więcej listach, wówczas pozostaje on na tej liście, która została zgłoszona jako pierwsza, a z pozostałych zarejestrowanych list jest skreślany. W przypadku stwierdzenia, że kandydat został zarejestrowany do dwóch lub więcej rad, należy skontaktować się z terytorialną komisją wyborczą (terytorialnymi komisjami wyborczymi), która zarejestrowała kandydata, i ustalić, do której komisji zgłoszenie tego kandydata zostało złożone jako pierwsze[79].

●Komisja skreśla z zarejestrowanej listy kandydata, który złożył na piśmie oświadczenie o wycofaniu zgody na kandydowanie. Przy czym oświadczenie takie złożone później niż 14. dnia (czyli 3 listopada 2014 r.) przed dniem wyborów powoduje, że jest on skreślany z listy, ale nie pociąga to za sobą konieczności unieważnienia rejestracji listy, jeżeli liczba kandydatów spadła poniżej ustawowego minimum (chyba że na liście nie pozostaje nazwisko żadnego kandydata).

W każdym przypadku skreślenia z listy kandydatów komisja zawiadamia niezwłocznie osobę zgłaszającą listę[80].

●Jeżeli w wyborach do rady gminy niebędącej miastem na prawach powiatu skreślenie kandydata nastąpiło z powodu jego śmierci, gminna komisja wyborcza informuje osobę zgłaszającą listę, że może zgłosić nowego kandydata. Uzupełnienie listy kandydatów dopuszczalne jest najpóźniej w 10. dniu przed wyborami, tj. 6 listopada 2014 r. Do zgłoszenia takiego kandydata nie jest wymagane złożenie wykazu podpisów poparcia[81].

●Komisja unieważnia rejestrację listy, jeżeli pozostanie na niej mniej kandydatów niż minimalna wymagana ich liczba, a także jeżeli komitet wyborczy zgłaszający listę powiadomi komisję bądź właściwy organ wyborczy o swoim rozwiązaniu. Od uchwały komisji nie przysługuje środek prawny (art. 436 par. 3 k.w.)[82].

●Skreślenia i uzupełnienia listy komisja dokonuje w formie uchwały. O unieważnieniu listy oraz skreśleniu kandydata i zgłoszeniu nowego kandydata powiadamia się wyborców w formie obwieszczenia. Jeśli wykonanie obwieszczenia przed dniem wyborów jest niemożliwe, należy zapewnić umieszczenie o tym informacji w lokalach wyborczych. Jeden egzemplarz obwieszczenia lub informacji przesyła się niezwłocznie komisarzowi wyborczemu[83].

●Komisja skreślając z zarejestrowanej listy kandydatów nazwisko kandydata na radnego, podaje w obwieszczeniu powód skreślenia. Powód ten musi być urzędowo potwierdzony (np. aktem zgonu, rozstrzygnięciem stwierdzającym złożenie nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego, rozstrzygnięciem stwierdzającym utratę prawa wybieralności, informacją właściwych organów wyborczych, że kandydat został zgłoszony do więcej niż jednego organu stanowiącego). Jeżeli skreślenie nastąpiło bezpośrednio przed wyborami i nie jest możliwe sporządzenie obwieszczeń - informację o tym wywiesza się w lokalach wyborczych wraz z informacją o sposobie głosowania, jeżeli na karcie do głosowania będzie umieszczone nazwisko skreślonego kandydata[84].

§ 1. Gminna komisja wyborcza po zarejestrowaniu list kandydatów zarządza wydrukowanie, odrębnie dla każdego okręgu wyborczego, kart do głosowania i zapewnia ich przekazanie obwodowym komisjom wyborczym w trybie określonym przez komisarza wyborczego.

§ 2. Jeżeli po wydrukowaniu kart do głosowania komisja skreśli z listy kandydatów nazwisko kandydata z przyczyn, o których mowa w art. 436 § 1, nazwisko kandydata pozostawia się na wydrukowanych kartach do głosowania. Informacje o skreśleniu oraz o warunkach ważności głosu oddanego na takiej karcie komisja podaje do publicznej wiadomości w formie obwieszczenia i zapewnia jego rozplakatowanie w lokalach wyborczych w dniu wyborów.

§ 3. Przepis § 2 stosuje się odpowiednio, jeżeli komisja wyborcza unieważnia rejestrację listy kandydatów z przyczyn, o których mowa w art. 436 § 3.

●Bardzo ważną czynnością wyborczą, obowiązującą właściwą komisję wyborczą, jest ustalenie treści kart do głosowania według wzoru ustalonego przez PKW[85], a następnie zarządzenie ich wydrukowania. Taką czynność powtarza się odrębnie dla każdego okręgu wyborczego, a następnie zapewnia przekazanie kart obwodowym komisjom wyborczym w trybie określonym przez komisarza wyborczego. Do wykonania tej czynności wyborczej właściwe komisje wyborcze powinny podejść z nadzwyczajną starannością, od prawidłowego ustalenia karty wyborczej i jej wydrukowania zależy bowiem ważność bądź nieważność wyborów[86].

●Karty do głosowania wykonuje się w sposób określony uchwałą PKW, a ich wydrukowanie w nakładzie równym liczbie osób uprawnionych do głosowania zarządzają właściwe terytorialne komisje wyborcze. Wykonanie kart do głosowania oraz ich dostarczenie obwodowym komisjom wyborczym zapewniają w ramach obsługi administracyjnej terytorialnych komisji wyborczych:

- marszałek województwa - karty dla wyborów do sejmiku województwa;

- starosta - karty dla wyborów do rady powiatu;

- wójt, burmistrz, prezydent miasta - karty odpowiednio dla wyboru rady gminy, rady miasta na prawach powiatu oraz dla wyboru wójta, burmistrza i prezydenta miasta;

- właściwy burmistrz - karty dla wyboru rady dzielnicy w m.st. Warszawie.

Nadzór nad prawidłowym wykonaniem i dostarczeniem obwodowym komisjom wyborczym kart do głosowania sprawuje właściwy komisarz wyborczy, a bezpośrednio - terytorialne komisje wyborcze. Dla wykonania tych zadań niezbędne jest współdziałanie wszystkich wymienionych organów odpowiedzialnych za prawidłowy druk, przechowywanie i dostarczenie kart do głosowania obwodowym komisjom wyborczym[87].

●Każda terytorialna komisja wyborcza powinna ustalić:

- zasady kontroli poprawności ustalenia treści kart do głosowania;

- nakład drukowanych kart dla poszczególnych okręgów wyborczych;

- termin druku kart do głosowania, z uwzględnieniem korekty składów drukarskich kart;

- sposób i termin dostarczenia obwodowym komisjom wyborczym kart do głosowania wraz z innymi materiałami wyborczymi, z uwzględnieniem ustaleń komisarza wyborczego w tym zakresie.

Każda obwodowa komisja wyborcza - z wyjątkiem Warszawy - otrzymuje karty do głosowania dla wyborów do sejmiku województwa, rady powiatu i rady gminy oraz dla wyboru wójta lub burmistrza, w miastach na prawach powiatu, zaś obwodowa komisja wyborcza otrzymuje karty do głosowania dla wyborów do sejmiku województwa, rady miasta na prawach powiatu, burmistrza lub prezydenta miasta, a w Warszawie - karty dla wyborów do sejmiku województwa, Rady m.st. Warszawy i rady dzielnicy oraz prezydenta m.st. Warszawy[88].

●Do zadań marszałków województw, starostów, wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, a w m.st. Warszawie - także burmistrzów, należy:

- zamówienie druku kart;

- zabezpieczenie kart do głosowania w procesie druku oraz zapewnienie ich zapakowania według okręgów wyborczych i obwodów głosowania;

- ustalenie terminów i sposobu odbioru kart z drukarni, przygotowanie paczek z kartami dla poszczególnych obwodowych komisji wyborczych oraz miejsca ich przechowywania do czasu dostarczenia obwodowym komisjom wyborczym.

Karty do głosowania drukuje się na papierze kolorowym lub kolorowanym w zależności od wyborów do danego szczebla rad, sejmiku lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Kolor i rodzaj papieru użyty do druku, jednakowy dla danego okręgu wyborczego, określa w uchwale PKW. W razie trudności w pozyskaniu papieru we wskazanym kolorze dopuszczalne jest drukowanie kart do głosowań z kolorem naniesionym jednostronnie w procesie druku[89].

●Zamówienie wykonania kart dokonywane jest z zachowaniem przepisów ustawy z 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 984 ze zm.). Za wybór wykonawcy i sposobu wykonania kart odpowiada podmiot zapewniający obsługę administracyjną właściwej terytorialnej komisji wyborczej. Dla zapewnienia wydrukowania odpowiedniej liczby kart do głosowania właściwa terytorialna komisja wyborcza powinna sporządzić zestawienie dla każdego okręgu wyborczego obejmujące liczbę kart do głosowania podlegającą wydrukowaniu (nakład). W okręgu obejmującym więcej niż jeden obwód należy dodatkowo podać liczbę kart, jaką należy dostarczyć do każdego obwodu głosowania, który wchodzi w skład tego okręgu. Zestawienie, o którym mowa, terytorialna komisja wyborcza przekazuje wraz z treścią kart do głosowania organowi, który zleca ich druk. Druk kart do głosowania powinien odbywać się z zachowaniem warunków najwyższej staranności, ponieważ przy znacznej liczbie zarejestrowanych list oraz dużej liczbie nazwisk kandydatów możliwość popełnienia błędów w druku jest bardzo duża. W celu wykluczenia takiej sytuacji konieczne są następujące zasady kontroli druku:

- korekty składów kart do głosowania dokonują dwa niezależnie od siebie działające zespoły wyznaczonych pracowników urzędu marszałkowskiego, starostwa powiatowego, urzędu miasta, urzędu gminy lub urzędu dzielnicy, odpowiednio do rodzaju kart do głosowania. Oba zespoły wzajemnie konfrontują stwierdzone błędy i przekazują kierownikowi drukarni, zatrzymując po 1 egzemplarzu odbitki. Po usunięciu błędów zespoły dokonują ponownej korekty na podstawie materiału wyjściowego, tj. ustalonej treści karty;

- ostateczną kontrolę jakości składu kart do głosowania przeprowadzają wyznaczeni członkowie terytorialnej komisji wyborczej, którzy informują, że można uruchomić druk pełnego nakładu kart, i wspólnie podpisują karty do druku[90].

●Wydrukowane karty do głosowania dla wyboru danej rady powinny zostać zapakowane według obwodów głosowania i odpowiadających im okręgów wyborczych oraz właściwie oznakowane (z podaniem nazwy rady gminy, powiatu, sejmiku województwa, numeru okręgu wyborczego i numeru obwodu głosowania). W opisie tym należy ponadto zamieścić liczbę kart do głosowania. Pakiety powinny być opatrzone podpisem pakującego. Karty do głosowania w wyborach wójta (burmistrza, prezydenta miasta) powinny być pakowane według obwodów głosowania z podaniem nazwy gminy (miasta). Przekazanie kart powinno nastąpić w formie protokolarnej. Karty przyjmują co najmniej dwie osoby wchodzące w skład obwodowej komisji wyborczej, w tym przewodniczący komisji lub jego zastępca. Dokument potwierdzający przyjęcie kart do głosowania, ze wskazaniem ich rodzajów i liczby, sporządza się w dwóch egzemplarzach: jeden dla obwodowej komisji wyborczej, drugi dla osoby dostarczającej karty. Dostarcza się je obwodowym komisjom wyborczym w przeddzień głosowania. Określając tryb dostarczania kart, komisarz wyborczy może ustalić inny termin ich dostarczenia[91].

●W razie zmiany lub unieważnienia rejestracji listy albo skreślenia kandydata na wójta (burmistrza, prezydenta miasta) terytorialna komisja wyborcza zarządza (jeżeli jest to możliwe) wydrukowanie kart do głosowania według nowego ich brzmienia oraz poleca protokolarne zniszczenie poprzedniego nakładu. Jeżeli wydrukowanie nowych kart do głosowania nie jest możliwe, terytorialna komisja wyborcza musi sporządzić informację o nowym prawidłowym brzmieniu karty do głosowania (przez odwzorowanie jej z wykreślonym nazwiskiem kandydata i adnotacją "skreślenie z zarejestrowanej listy", z utrzymaną bez zmian numeracją pozostałych kandydatów lub z adnotacją przy liście "unieważnienie rejestracji listy"). Konieczne jest zapewnienie dyżuru w przeddzień wyborów (a nawet w dniu wyborów) w zakładach drukujących karty do głosowania[92].

●Jeżeli po wydrukowaniu kart do głosowania komisja wyborcza, z przyczyn określonych w art. 436 k.w., skreśli z zarejestrowanej listy kandydatów nazwisko kandydata, to nazwisko tego kandydata pozostawia się na wydrukowanych kartach do głosowania. W przypadku skreślenia nazwiska kandydata z listy kandydatów po wydrukowaniu kart do głosowania informacje o skreśleniu oraz o warunkach decydujących o ważności głosu oddanego na takiej karcie komisja wyborcza podaje do publicznej wiadomości w formie obwieszczenia i zapewnia jego rozplakatowanie w lokalach wyborczych w dniu wyborów. Podobny tryb obowiązuje w przypadku unieważnienia przez komisję wyborczą rejestracji listy[93].

§ 1. Na karcie do głosowania w okręgu wyborczym umieszcza się listy kandydatów zarejestrowane w danym okręgu według nadanych im numerów, wymieniając nazwiska i imiona kandydatów każdej z list w kolejności ich umieszczenia na liście, wraz ze skrótami nazw komitetów wyborczych.

§ 2. Nazwisko i imię (imiona) kandydata jest poprzedzone z lewej strony kratką przeznaczoną na postawienie znaku "x" oznaczającego głos oddany na danego kandydata.

●Na karcie do głosowania w okręgu wyborczym, zadrukowanej tylko na jednej stronie, w jednakowej wielkości i jednakowym rodzajem czcionek dla nazwisk wszystkich kandydatów i oznaczeń, umieszcza się:

- listy kandydatów zarejestrowane w danym okręgu według nadanych im numerów;

- kratki do głosowania umieszczone z lewej strony obok nazwisk kandydatów;

- nazwiska i imiona kandydatów każdej z list w kolejności ich umieszczenia na liście przez właściwe komitety wyborcze, wraz ze skrótami nazw komitetów wyborczych;

- zwięzłą informację o sposobie głosowania;

- drukowany odcisk pieczęci gminnej komisji wyborczej, wykonany z odcisku pieczęci właściwej komisji. Ponadto karta do głosowania powinna zawierać, po lewej stronie karty u góry, oznaczenie: "Okręg wyborczy nr ...........dla wyboru Rady Gminy (Powiatu, Sejmiku Województwa)..........." lub "Wybory Wójta, Burmistrza, Prezydenta m...........". Na środku karty do głosowania powinno się zamieścić tytuł: "Karta do głosowania w wyborach do rad gmin (powiatu, sejmiku województwa) w dniu -........"[94].

Treść karty do głosowania ustalają właściwe terytorialne komisje wyborcze odrębnie dla każdego okręgu wyborczego przed zarządzeniem ich druku. Gminna (miejska) komisja wyborcza ustala także treść karty do głosowania w wyborach wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Czynność ta wymaga szczególnej staranności:

- każda lista kandydatów na radnych powinna zawierać oznaczenie: "Lista nr..........." oraz nazwę lub skrót nazwy komitetu wyborczego w brzmieniu ustalonym w protokole rejestracji kandydatów;

- listy na karcie do głosowania powinny być uszeregowane w jednej kolumnie lub kolumnach w kolejności nadanych im numerów;

- nazwiska i imiona kandydatów powinny być uszeregowane w kolejności identycznej jak w rejestrze list kandydatów;

- w wyborach wójta (burmistrza, prezydenta miasta) nazwiska kandydatów uszeregowane są w kolejności alfabetycznej, a pod nazwiskiem i imieniem (imionami) kandydatów umieszcza się adnotację: "zgłoszony przez......" z nazwą lub skrótem nazwy komitetu wyborczego, który zgłosił kandydata. W przypadku jednakowych nazwisk należy uszeregować tych kandydatów w kolejności alfabetycznej ich imion[95]. W trakcie powyższych czynności należy powtórnie sprawdzić i upewnić się, czy uszeregowanie kandydatów jest właściwe i czy w pisowni nazwisk i imion kandydatów nie ma błędów, porównując (literując) pisownię danych personalnych kandydata z protokołem rejestracji kandydata oraz złożonym przez niego oświadczeniem o zgodzie na kandydowanie. Te dokumenty porównawcze powinny być sporządzone na podstawie dowodu osobistego kandydata. Powtórne sprawdzenie ma na celu upewnienie się, że na karcie do głosowania nie pominięto żadnego zarejestrowanego kandydata i żadnej zarejestrowanej listy oraz że uszeregowanie list odpowiada nadanym im numerom[96].

●Treść informacji o sposobie głosowania powinna być zgodna z wzorami określonymi w załączniku do odpowiedniej uchwały PKW. Określa ona również dopuszczalny format i rodzaj karty do głosowania w zależności od typu wyborów oraz wielkości gmin. Wskazane jest, aby w trybie nadzoru komisarz wyborczy przy pomocy dyrektora delegatury Krajowego Biura Wyborczego sprawdził prawidłowość ustalenia przez terytorialne komisje wyborcze treści kart do głosowania. W przypadku stwierdzenia omyłek lub innych uchybień niezbędne jest sprostowanie ich przez właściwą komisję wyborczą[97].

●Komitety mają prawo do dowolnej kolejności umieszczania kandydatów. Usytuowanie na liście nie rzutuje bezpośrednio na szanse wyborcze, choć doświadczenia praktyki wyborczej wskazują, że uprzywilejowane jest miejsce pierwsze, gdyż na osobę umieszczoną na tej pozycji głosują często wyborcy, którzy nie znają kandydatów i ufają preferencjom wyrażonym przez preferowane przez nich ugrupowanie. Wyjątkiem jest tu sytuacja, gdy k.w. przewiduje preferowanie kandydata wyżej usytuowanego na liście w sytuacji, gdy wyborca oddał głos na dwóch lub więcej kandydatów z tej samej listy[98].

●Na temat kart do głosowania zobacz także komentarz do art. 40 k.w.

§ 1. W wyborach radnych w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu wyborca głosuje na określonego kandydata, stawiając znak "x" (dwie przecinające się linie w obrębie kratki) w kratce z lewej strony obok nazwiska tego kandydata.

§ 2. Za nieważny uznaje się głos, jeżeli na karcie do głosowania postawiono znak "x" w kratce z lewej strony obok nazwiska więcej niż jednego kandydata lub nie postawiono znaku "x" w kratce z lewej strony obok nazwiska żadnego kandydata. Głos jest również nieważny, jeżeli znak "x" postawiono w kratce wyłącznie przy nazwisku kandydata w sytuacji określonej w art. 437 § 2.

●Na temat sposobu głosowania i ustalania ważności głosów piszemy w komentarzu do art. 440.

§ 1. W wyborach radnych w mieście na prawach powiatu wyborca głosuje tylko na jedną listę kandydatów, stawiając znak "x" w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów z tej listy, przez co wskazuje jego pierwszeństwo do uzyskania mandatu.

§ 2. Za nieważny uznaje się głos, jeżeli na karcie do głosowania postawiono znak "x" w kratce z lewej strony obok nazwisk dwóch lub większej liczby kandydatów z różnych list lub nie postawiono tego znaku w kratce z lewej strony obok nazwiska żadnego kandydata z którejkolwiek z list.

§ 3. Jeżeli znak "x" postawiono w kratce z lewej strony wyłącznie przy nazwisku kandydata z jednej tylko listy w sytuacji określonej w art. 437 § 2, głos taki uznaje się za ważny i oddany na tę listę.

§ 4. Jeżeli znak "x" postawiono w kratce z lewej strony obok nazwisk dwóch lub większej liczby kandydatów, ale z tej samej listy, głos uznaje się za ważny i oddany na wskazaną listę z przyznaniem pierwszeństwa do uzyskania mandatu temu kandydatowi, przy którego nazwisku znak "x" jest umieszczony w pierwszej kolejności.

●Jak wskazał Sąd Okręgowy w Słupsku w postanowieniu z 16 grudnia 2010 r.[99]. Przez postawienie znaku wyborczego "x" rozumie się wykonanie znaku, w którym dwie jego linie przetną się w obrębie kratki wyborczej, i to bez względu na kąt przecięcia tych dwóch linii. Nie może być uznany za znak "x" żaden inny, w którym przecinają się więcej niż dwie linie i dochodzi do kilku punktów przecięcia w obrębie kratki wyborczej. Znakiem "x" nie jest również przecięcie się więcej niż dwóch linii w kratce, nawet jeżeli wszystkie te linie przecinają się w jednym punkcie. Podobnie orzekł Sąd Najwyższy w postanowieniu z 10 listopada 2011 r.[100]. W uzasadnieniu stwierdził, że postawienie dowolnego znaku wchodzącego w obręb kratki dyskwalifikuje głos. W razie przekreślenia nazwisk na listach innych poza tą, na której postawiono znak "x" przy nazwisku jednego z kandydatów, jeżeli przekreślenia dokonano w taki sposób, że w obrębie choćby jednaj kratki linie przecinały się, głos jest nieważny. W kolejnym orzeczeniu SN[101] podkreślił, że umieszczenie w kratce do głosowania jakiegokolwiek innego niż "x" znaku (symbolu, rysunku, zakreślenia, zamazania itp.) nie jest oddaniem głosu na określonego kandydata ani oddaniem głosu na listę kandydatów.

●Z aktem głosowania związany jest problem nieważności głosów. Oddanie głosu nieważnego może wypływać z dwóch zasadniczych przesłanek: wyrażenia przez wyborcę swojego stanowiska politycznego lub niezrozumienia zasad dotyczących techniki głosowania. Ten ostatni przypadek występuje najczęściej. W wyborach radnych w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu oddany głos jest uważany za nieważny w trzech sytuacjach, jeżeli:

- na karcie do głosowania postawiono znak "x" w kratce z lewej strony obok nazwisk więcej niż jednego kandydata;

- nie postawiono znaku "x" w kratce z lewej strony obok nazwiska żadnego z kandydatów;

- znak "x" postawiono w kratce wyłącznie przy nazwisku kandydata, który został przez komisję wyborczą skreślony z listy kandydatów.

W wyborach radnych w gminie będącej miastem na prawach powiatu, powiecie i województwie oddany głos uznaje się za nieważny w dwóch sytuacjach, gdy:

- na karcie do głosowania postawiono znak "x" w kratce z lewej strony obok nazwisk dwóch lub większej liczby kandydatów z różnych list lub nie postawiono tego znaku w kratce z lewej strony obok nazwiska żadnego kandydata z którejkolwiek z list;

- znak "x" postawiono w kratce z lewej strony wyłącznie przy nazwisku kandydata z jednej tylko listy w sytuacji, gdy został on przez komisję wyborczą skreślony z listy kandydatów.

Z kolei, jeżeli znak "x" postawiono obok nazwisk dwóch lub większej liczby kandydatów, ale z tej samej listy, głos uznaje się za ważny i oddany na wskazaną listę z przyznaniem pierwszeństwa do uzyskania mandatu temu kandydatowi, przy którego nazwisku znak "x" jest umieszczony w pierwszej kolejności. Dopisanie na karcie do głosowania dodatkowych nazwisk lub nazw albo poczynienie innych dopisków nie wpływa na ważność oddanego na niej głosu[102].

●Głos oddany na kandydatów z co najmniej dwóch list uznaje się za nieważny, natomiast nie traci ważności głos oddany na dwóch lub więcej kandydatów z tej samej listy. Nie ulega bowiem wątpliwości, że intencją głosującego było poparcie tego, a nie innego ugrupowania (komitetu wyborczego), nie byłoby więc zasadne głos taki unieważniać. Daje tu też o sobie znać konsekwencja miejsca usytuowania na liście, co powoduje, że mamy tu do czynienia z wyjątkiem od zasady równych szans kandydatów, która jest istotą systemu, gdzie wyborca może dokonywać wyboru w ramach listy kandydatów[103].

Na podstawie protokołów otrzymanych od obwodowych komisji wyborczych gminna komisja wyborcza ustala wyniki głosowania i wyniki wyborów do rady gminy odrębnie dla każdego okręgu wyborczego.

●Należy rozróżnić dwa, wydawałoby się równoznaczne określenia: wynik głosowania i wynik wyborów. To pierwsze pojęcie oznacza liczbę głosów oddanych na poszczególnych kandydatów na radnych oraz na poszczególne listy kandydatów. Wynik wyborów, ustalany na podstawie wyników głosowania, oznacza konkretne osoby, którym przypadną mandaty radnych[104].

●Ustalenie wyników głosowania i wyników wyborów do rady gminy następuje w gminnej komisji wyborczej. W tym celu przewodniczący lub zastępcy przewodniczącego obwodowych komisji wyborczych bądź upoważniony przez komisję jej członek dostarcza właściwym gminnym komisjom wyborczym protokoły głosowania w obwodzie w zapieczętowanych kopertach. Ustalanie wyników głosowania i wyników wyborów następuje odrębnie dla każdego okręgu wyborczego. Przy powyższych czynnościach komisja może korzystać ze wspomagania informatycznego. System informatyczny służy do sprawdzenia poprawności arytmetycznej protokołów głosowania w obwodach, przygotowania zestawień pomocniczych, wyliczenia wyników głosowania i wyników wyborów oraz wydruku zestawień i projektów protokołów z wyborów. Wydruk komputerowy projektów protokołu z wyborów staje się dokumentem po złożeniu podpisów przez członków komisji wyborczej oraz opatrzeniu pieczęcią komisji[105].

●Przy ustalaniu wyników mogą być obecni pełnomocnicy lub osoby przez nich upoważnione. Pełnomocnik legitymuje się dokumentem o ustanowieniu go pełnomocnikiem przez komitet wyborczy, natomiast osoba przez niego upoważniona przedstawia także upoważnienie wydane jej przez pełnomocnika. Jeżeli pełnomocnik lub osoba przez niego upoważniona przedłożyli już komisji te dokumenty, dokonując zgłoszenia list kandydatów na radnych, ich powtórne przedłożenie komisji nie jest wymagane. Zarówno pełnomocnik wyborczy, jak i upoważniona przez niego osoba mogą wyznaczyć do reprezentowania listy swojego zastępcę, wydając mu stosowne zaświadczenie. Pełnomocnik oraz jego zastępca są przedstawicielami wszystkich zgłoszonych przez pełnomocnika list kandydatów na radnych. Są oni upoważnieni do obserwowania czynności komisji, a także mogą wnosić do protokołu uwagi, z wymienieniem konkretnych zarzutów. Podczas pełnienia swoich funkcji powinni nosić identyfikatory z imieniem, nazwiskiem i funkcją[106].

●Wstępne czynności gminnej komisji wyborczej polegają na sprawdzeniu pod względem poprawności sporządzenia doręczonych im protokołów z obwodowej komisji wyborczej. W szczególności zwracają uwagę na prawidłowość wpisania numeru obwodu i okręgu oraz liczby mandatów w tym okręgu, podpisanie protokołu przez wszystkich członków komisji obecnych przy jego sporządzeniu (przez co najmniej połowę składu komisji), parafowanie wszystkich stron protokołu przez obecnych członków komisji, opatrzenie protokołu właściwą pieczęcią. W razie wniesienia do protokołu zarzutów sprawdzeniu podlega, czy komisja obwodowa ustosunkowała się do nich. Jeśli stwierdzono uchybienia, komisja zawiadamia przewodniczącego komisji obwodowej i wzywa komisję do ich usunięcia[107].

●Przeszkadzanie w czynnościach, o którym mowa w art. 441 k.w., jest występkiem zagrożonym karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5[108].

§ 1. Gminna komisja wyborcza sporządza zestawienie wyników głosowania w okręgu wyborczym, na urzędowym formularzu, w trzech egzemplarzach.

§ 2. W zestawieniu wymienia się odpowiednio liczby:

1) osób uprawnionych do głosowania;

2) wyborców, którym wydano karty do głosowania;

3) wyborców głosujących przez pełnomocnika;

4) kart wyjętych z urny, w tym:

a) kart nieważnych,

b) kart ważnych;

5) głosów nieważnych;

6) głosów ważnie oddanych łącznie na wszystkie listy kandydatów, a w przypadku gmin niebędących miastami na prawach powiatu - na wszystkich kandydatów;

7) głosów ważnie oddanych na każdą z list kandydatów - w przypadku wyborów do rad w miastach na prawach powiatu;

8) głosów ważnie oddanych na poszczególnych kandydatów.

§ 3. Na podstawie zestawień, o których mowa w § 1, gminna komisja wyborcza ustala wyniki wyborów radnych w okręgach wyborczych.

●Po sprawdzeniu protokołów z obwodów pod względem formalnym gminna komisja wyborcza przystępuje do sporządzenia zestawienia wyników głosowania w okręgu wyborczym, zwracając przy tym uwagę na poprawność arytmetyczną danych zawartych w protokole komisji obwodowej. W tym celu komisja może korzystać ze wspomagania informatycznego. W przypadku stwierdzenia niezgodności arytmetycznych komisja zawiadamia o tym przewodniczącego komisji obwodowej i wzywa komisję do ich wyeliminowania. Niezgodności arytmetyczne mogą odnosić się do wszystkich pozycji wyszczególnionych w art. 442 ust. 2 k.w. Komisja sporządza zestawienie wyników głosowania w okręgu wyborczym na urzędowym formularzu, w trzech egzemplarzach. W zestawieniu tym uwzględnia wszystkie dane, które stanowiły podstawę sporządzenia protokołu głosowania w obwodzie. Będą to liczby:

1) osób uprawnionych do głosowania (liczba osób umieszczonych w spisie wyborców łącznie z osobami dopisanymi przez komisję w dniu głosowania);

2) wyborców, którym wydano karty do głosowania (liczba podpisów wyborców potwierdzających otrzymanie kart do głosowania);

3) wyborców, którzy głosowali przez pełnomocnika;

4) oddanych kart do głosowania (liczba kart wyjętych z urny);

5) kart nieważnych (karty inne niż urzędowo ustalone lub nieopatrzone pieczęcią przez obwodową komisję wyborczą);

6) kart ważnych (pozostałe karty);

7) głosów nieważnych (nie bierze się ich pod uwagę przy ustalaniu wyników wyborów);

8) głosów ważnie oddanych na każdą z list kandydatów;

9) głosów ważnie oddanych na poszczególnych kandydatów z każdej z list.

O wynikach wyborów decydują głosy ważnie oddane[109].

●Prawidłowo sporządzone zestawienie wyników głosowania w okręgu wyborczym stanowi podstawę ustalenia wyników wyborów w tym okręgu. W celu sprawdzenia poprawności wpisanych w zestawienie danych komisja może korzystać ze wspomagania informatycznego. Po uzyskaniu wydruków komputerowych zestawień dla wszystkich okręgów wyborczych, w których przeprowadzono głosowanie, lub po ich sporządzeniu w sposób tradycyjny komisja przystępuje do sporządzenia protokołu z wyborów[110].

WZÓR 1

Na podstawie art. 420 ustawy z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 21, poz. 112 ze zm.) wnosimy skargę na ustalenia dotyczące podziału Gminy Czerwin na okręgi wyborcze dla wyboru rady gminy, zawarte w uchwale Rady Gminy Czerwin nr 123/XXVI/2014 z 1 sierpnia 2014 r.

W powołanej wyżej uchwale Rada Gminy Czerwin dokonała podziału gminy na 15 jednomandatowych okręgów wyborczych dla przeprowadzenia wyborów do rady gminy. W ocenie skarżących podział ten narusza zasady zawarte w art. 417 par. 2 kodeksu wyborczego. W celu utworzenia okręgów wyborczych Rada dokonała podziału Sołectwa Dąbek na dwie części, a każdą z tych części przyłączyła do innego okręgu wyborczego z innym sołectwem.

W myśl art. 417 par. 2 i par. 3 kodeksu wyborczego w gminach na terenach wiejskich okręgiem wyborczym jest jednostka pomocnicza gminy. Jednostki pomocnicze gminy łączy się w celu utworzenia okręgu lub dzieli się na dwa lub więcej okręgów wyborczych, jeżeli wynika to z konieczności zachowania jednolitej normy przedstawicielstwa albo gdy liczba radnych wybieranych w danej jednostce pomocniczej byłaby większa niż 1. Kodeks wyborczy przewiduje możliwość łączenia jednostek pomocniczych w jeden okręg wyborczych oraz podział jednostki pomocniczej na 2 lub więcej okręgów wyborczych. Jednak niedopuszczalne jest dzielenie jednostki pomocniczej gminy w celu dołączenia każdej z części do innego okręgu wyborczego z innymi jednostkami pomocniczymi lub ich częściami. W ocenie skarżących oznacza to, że okręg wyborczy może składać się tylko z całych jednostek pomocniczych, a podział jednostki pomocniczej może być dokonany jedynie w celu wydzielenia dwóch lub więcej okręgów, składających się wyłącznie z części tej jednostki pomocniczej. Innymi słowy niedopuszczalne jest tworzenie okręgów wyborczych w drodze łączenia części różnych jednostek pomocniczych gminy.

Wnosimy o wydanie postanowienia o uchyleniu zaskarżonej uchwały Rady Gminy Czerwin.

Do reprezentowania skarżących i odbierania korespondencji związanej ze skargą upoważniamy Pana Janusza Nowaka, zam. Dąbek 8, 07-407 Czerwin.

Podpisy wnoszących skargę:

1) Janusz Nowak, Pesel: 43122345678 Dąbek 8, 07-407 Czerwin,

2) Anna Nowak, Pesel: 43022345678 Dąbek 8, 07-407 Czerwin,

3) Karol Nowak, Pesel: 58021145678 Dąbek 8, 07-407 Czerwin,

4) Mirosław Nowak, Pesel: 67080345228 Dąbek 8, 07-407 Czerwin,

5) Andrzej Duży, Pesel: 83020345678 Dąbek 10, 07-407 Czerwin,

6) Mirosław Duży, Pesel: 83041256893 Dąbek 10, 07-407 Czerwin,

7) Hanna Krach, Pesel: 43091245678 Dąbek 4, 07-407 Czerwin,

8) Wiktor Krach, Pesel: 67050645678 Dąbek 4a, 07-407 Czerwin,

9) Jan Kowalski Pesel: 81020845678 Dąbek 4, 07-407 Czerwin,

10) Witold Kowalski, Pesel: 67111154689 Dąbek 6, 07-407 Czerwin,

11) Marek Charczuk, Pesel: 77010145678 Dąbek 7, 07-407 Czerwin

12) Iwona Charczuk, Pesel: 78090745678 Dąbek 7, 07-407 Czerwin,

13) Mirosław Ponikowski, Pesel: 28050545678 Dąbek 10, 07-407 Czerwin,

14) Janina Ponikowska, Pesel: 58090845678 Dąbek 10, 07-407 Czerwin,

15) Zbigniew Ponikowski, Pesel: 58030523458 Dąbek 10a, 07-407 Czerwin.

WZÓR 2

Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 594 ze zm.) oraz art. 417 i art. 421 w zw. z art. 419 ustawy z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 21, poz. 112 ze zm.),

na wniosek Wójta Gminy Siedlce, Rada Gminy Siedlce uchwala, co następuje:

1. W związku ze zmianą granic jednostek pomocniczych gminy, dokonuje się zmiany granic okręgów wyborczych w wyborach do rady gminy, utworzonych uchwałą Rady Gminy Siedlce nr 23/VIII/2012 r. z 25 października 2012 r. w następujący sposób:

1) z Okręgu Wyborczego nr 1 wyłącza się obszar Sołectwa Pruszyn-Pieńki, w związku z czym okręg ten obejmuje obszar sołectw Błogoszcz, Pruszn, Pruszynek, Wólka Leśna;

2) do Okręgu Wyborczego nr 2 przyłącza się obszar Sołectwa Pruszyn-Pieńki, w związku z czym okręg ten obejmuje obszar sołectw Biel, Grubale, Osiny, Pruszyn-Pieńki, Pustki, Stok Lacki.

2. W pozostałym zakresie podział Gminy Siedlce na okręgi wyborcze dokonany uchwałą Rady Gminy Siedlce nr 23/VIII/2012 r. z 25 października 2012 r pozostaje bez zmian.

1. Wykonanie uchwały powierza się wójtowi Gminy Siedlce.

2. Zobowiązuje się wójta Gminy Siedlce do przekazania po jednym egzemplarzu uchwały wojewodzie mazowieckiemu oraz komisarzowi wyborczemu w Siedlcach.

Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia i podlega ogłoszeniu w Dzienniku Urzędowym Województwa Mazowieckiego oraz podaniu do publicznej wiadomości przez wywieszenie na tablicy ogłoszeń Urzędu Miasta i w Biuletynie Informacji Publicznej.

WZÓR 3

OŚWIADCZENIE O WYRAŻENIU ZGODY NA KANDYDOWANIE

Dane kandydata na radnego
Imię	J	A	N
Drugie imię	M	A	R	I	A	N
Nazwisko	K	O	W	A	L	S	K	I
Nazwisko rodowe KOWALSKI	Imię ojca MAREK	Imię matki BOŻENA
Data urodzenia (dzień-miesiąc-rok)	3	0	-	0	1	-	1	9	8	3	Miejsce urodzenia Warszawa
Numer ewidencyjny PESEL*	8	3	0	1	3	0	1	3	2	5	7	Obywatelstwo polskie
Adres zamieszkania:
Miejscowość Warszawa	Ulica Długa	Nr domu 8	Nr lokalu 2
Poczta Warszawa	Kod pocztowy	0	2	-	6	9	2
Przynależność do partii politycznej (jeśli kandydat nie należy do partii politycznej wpisać "Nie należy do partii politycznej")

Ja niżej podpisany(a) oświadczam, że wyrażam zgodę na kandydowanie w wyborach do Rady m.st. Warszawy, zarządzonych na dzień 16 listopada 2014 r., z listy kandydatów Komitet Wyborczy Zielona Warszawa w okręgu wyborczym nr 1.

Jednocześnie oświadczam, iż posiadam prawo wybieralności (bierne prawo wyborcze) w wyborach do tej Rady**, o którym stanowi art. 11 § 1 pkt 5 oraz § 2 i 3 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r.

— Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 21, poz. 112, ze zm.).

Jan Marian Kowalski

(podpis)

Warszawa, dnia 24 września 2014 r.

(miejscowość)

* W przypadku obywatela Unii Europejskiej niebędącego obywatelem polskim należy podać numer paszportu lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość

** Posiadanie prawa wybieralności (biernego prawa wyborczego) oznacza, iż kandydat:

1) najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat,

2) stale zamieszkuje na obszarze gminy, w której kandyduje i jest wpisany do stałego rejestru wyborców właściwego dla danej gminy,

3) nie jest pozbawiony praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu,

4) nie jest pozbawiony praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu,

5) nie jest ubezwłasnowolniony prawomocnym orzeczeniem sądu,

6) nie jest skazany prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe,

7) nie jest osobą, wobec której wydano prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa wybieralności w związku ze złożeniem nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego,

8) w przypadku obywatela Unii Europejskiej niebędącego obywatelem polskim — nie jest pozbawiony prawa wybieralności w państwie członkowskim Unii Europejskiej, którego jest obywatelem.

Przypisy

[1] K.W. Czaplicki [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, "Samorządowe prawo wyborcze. Komentarz", Warszawa 2010, s. 225.

[2] Ibidem, s. 225.

[3] B. Banaszak, "Kodeks wyborczy. Komentarz", Warszawa 2014, komentarz do art. 408 k.w., wersja elektroniczna.

[4] Por. komunikat Państwowej Komisji Wyborczej z 17 września 2002 r. o zasadach losowania jednolitych numerów dla list kandydatów na radnych w wyborach zarządzonych na 27 października 2002 r. (nr ZPOW-750-1/02).

[5] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 408 k.w., wersja elektroniczna.

[6] Ibidem, komentarz do art. 409 k.w., wersja elektroniczna.

[7] K.W. Czaplicki [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 226.

[8] Ibidem, s. 226-227.

[9] Ibidem, s. 227.

[10] Ibidem.

[11] Ibidem.

[12] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 410 k.w., wersja elektroniczna.

[13] Ibidem.

[14] Komunikat PKW z 20 października 2010 r. o zasadach losowania jednolitych numerów dla list kandydatów na radnych w wyborach zarządzonych na 21 listopada 2010 r. (nr ZPOW-7504-1/10), dostęp: www.pkw.gov.pl.

[15] K.W. Czaplicki [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 229.

[16] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 410 k.w., wersja elektroniczna.

[17] K.W. Czaplicki [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 229-231.

[18] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 410 k.w., wersja elektroniczna.

[19] Pkt III wytycznych PKW z 1 września 2014 r. dla terytorialnych komisji wyborczych dotyczących wykonywania zadań do dnia głosowania w wyborach organów jednostek samorządu terytorialnego, zarządzonych na dzień 16 listopada 2014 r.

[20] B. Banaszak, op. cit., s. 610.

[21] Zob. więcej: rozporządzenie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z 12 lipca 2011 r. w sprawie czasu oraz ramowego podziału czasu przeznaczonego na rozpowszechnianie nieodpłatnie audycji wyborczych, trybu postępowania dotyczącego podziału czasu, zakresu rejestracji oraz sposobu przygotowania i emisji audycji wyborczych w programach publicznej radiofonii i telewizji (Dz.U. nr 154, poz. 915 ze zm.).

[22] Zob. komentarz do art. 411 k.w.

[23] Więcej na temat praw wyborczych, w tym biernego prawa wyborczego zob. komentarz do art. 10 k.w.

[24] A. Sokala, "Administracja wyborcza w polskim kodeksie wyborczym" [w:] K. Skotnicki (red.), "Kodeks wyborczy", Warszawa 2011, s. 149.

[25] Wyjaśnienia Państwowej Komisji Wyborczej z 8 września 2014 r. w sprawie członkostwa w komisjach wyborczych (nr ZPOW-703-374/14).

[26] Por. A. Sokala, B. Michalak, P. Uziębło, "Leksykon prawa wyborczego i referendalnego oraz systemów wyborczych", Warszawa 2013, s. 22.

[27] J. Mordwiłko, "Wybrane problemy prawa wyborczego do organów jednostek samorządu terytorialnego" [w:] "Dwudziestolecie demokratycznych wyborów w Polsce", Toruń 2011, s. 101.

[28] B. Dauter [w:] K.W. Czaplicki, S.J. Jaworski, A. Kisielewicz, F. Rymarz, B. Dauter, "Kodeks Wyborczy. Komentarz", komentarz do art. 416 k.w., dostęp Lex.

[29] Ustawa z 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy - Kodeks wyborczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2014 r., poz. 1072).

[30] B. Michalak [w:] A. Sokala, B. Michalak, P. Uziębło, op. cit., s. 147.

[31] Pkt 5-6 wytycznych PKW z 7 maja 2012 r.

[32] Pkt 7-9 wytycznych PKW z 7 maja 2012 r.

[33] M. Chmaj, W. Skrzydło, "System wyborczy w Rzeczypospolitej Polskiej", Warszawa 2011, s. 166.

[34] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 417 k.w., Legalis, wersja elektroniczna.

[35] J. Jaskiernia, "Prawo wyborcze do jednostek samorządu terytorialnego" [w:] "Administracja publiczna. Ustrój administracji samorządowej", t. III, Warszawa 2012, Legalis, wersja elektroniczna.

[36] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 418 k.w., Legalis, wersja elektroniczna.

[37] A. Rakowska, K. Skotnicki, "Zmiany w prawie wyborczym wprowadzone przez Kodeks wyborczy", "Przegląd Sejmowy" nr 4 (105)/2011, s. 12-13.

[38] W. Skrzydło, "Kodyfikacja prawa wyborczego w Polsce - zakres i znaczenie", "Przegląd Prawa Konstytucyjnego" 2011/3, s. 28.

[39] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 418 k.w., Legalis, wersja elektroniczna.

[40] A. Wierzbica, "Referendum i wybory oraz zarządzenia i uchwały jednostek samorządu terytorialnego", Warszawa 2014, LexisNexis/ wersja elektroniczna.

[41] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 419 k.w., Legalis, wersja elektroniczna.

[42] Por. wyrok NSA z 21 grudnia 2010 r., sygn. akt II OSK 2180/10, Legalis nr 354651.

[43] Sygn. akt IV SA/Gl 6/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[44] Zob. komentarz do art. 10 k.w.

[45] Por. B. Dauter [w:] K.W. Czaplicki, S.J. Jaworski, A. Kisielewicz, F. Rymarz, B. Dauter, op. cit., komentarz do art. 420 k.w., dostęp Lex.

[46] Zob. T.R. Bodys, "Rola komisarzy wyborczych w procesie podziału jednostek samorządu terytorialnego na okręgi wyborcze i obwody głosowania", "Przegląd Wyborczy", maj 2013, s. 27.

[47] Por. B. Dauter [w:] K.W. Czaplicki, S.J. Jaworski, A. Kisielewicz, F. Rymarz, B. Dauter op. cit., komentarz do art. 420 k.w., dostęp Lex.

[48] Więcej o zasadzie doręczania postanowienia komisarza zobacz B. Dauter, ibidem.

[49] Wyrok NSA z 21 grudnia 2010 r., sygn. akt II OSK 2180/10, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[50] Sygn. akt II OSK 2421/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

[51] Trybunał Konstytucyjny 16 września 2014 r. o godz. 9:00 miał rozpoznać pytanie prawne (sygn. akt P 5/14, www.trybunal.gov.pl) NSA dotyczące podziału gminy na okręgi wyborcze oraz odwołania od orzeczenia PKW. Rozprawa została jednak bezterminowo odroczona.

[52] Wyrok WSA we Wrocławiu z 10 października 2006 r., sygn. akt III SA/Wr 368/06, LEX nr 913948.

[53] Zob. informacja PKW nr 1.

[54] Dz.U. z 2013 r. poz. 1388.

[55] Zob. komentarz do art. 167 k.w.

[56] Zob. informacja PKW nr 1.

[57] Informacje PKW.

[58] Informacje PKW.

[59] Informacje PKW.

[60] Pkt II.5 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[61] Pkt II.7 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[62] Pkt II.8-9 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[63] Pkt II.7.2g wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[64] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 430 k.w., Legalis, wersja elektroniczna.

[65] Pkt II. 12 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[66] Ibidem.

[67] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 432 k.w., Legalis, wersja elektroniczna.

[68] Druki protokołu rejestracji listy kandydatów oraz potwierdzenia zgłoszenia do rejestracji listy kandydatów na radnych określa uchwała PKW z 1 września 2014 r. w sprawie ustalenia wzorów potwierdzeń zgłoszenia do rejestracji listy kandydatów na radnych i wzorów protokołów rejestracji listy kandydatów na radnych oraz wzoru potwierdzenia zgłoszenia do rejestracji kandydata na wójta, burmistrza i prezydenta miasta i wzoru protokołu rejestracji kandydata na wójta, burmistrza i prezydenta miasta (dostęp: www.pkw.gov.pl).

[69] Pkt II.10 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[70] Pkt II.11 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[71] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 434 k.w., Legalis, wersja elektroniczna.

[72] Por. kom do art. 380 k.w.

[73] Pkt II. 14 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[74] Pkt IV. 1-2 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[75] Pkt IV. 3-4 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[76] B. Dauter [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 345.

[77] Pkt V. 1 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[78] Pkt V. 1. 2 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[79] Pkt V. 1. 4 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[80] Pkt V. 1. 5 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[81] Pkt V. 2, 4 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[82] Pkt V. 5 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[83] Pkt V. 6 wytycznych PKW z 1 września 2014 r.

[84] B. Banaszak, op. cit., komentarz do art. 436 k.w., wersja elektroniczna.

[85] Na dzień oddania komentarza do druku PKW nie wydało jeszcze takiej uchwały. W poprzednich wyborach kwestię tę regulowały wytyczne PKW w sprawie druku i przechowywania kart do głosowania w wyborach do rad gmin, rad powiatów, sejmików województw, Rady m.st. Warszawy i rad dzielnic m.st. Warszawy oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, zarządzonych na 21 listopada 2010 r., stanowiące załącznik do uchwały PKW z 11 października 2010 r. w sprawie wytycznych dotyczących druku i przechowywania kart do głosowania w wyborach do rad gmin, rad powiatów, sejmików województw, Rady m.st. Warszawy i rad dzielnic m.st. Warszawy oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast zarządzonych na 21 listopada 2010 r. (M.P. nr 75, poz. 948).

[86] F. Rymarz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 353.

[87] Ibidem, s. 353-354.

[88] Ibidem, s. 353.

[89] Ibidem, s. 354-355.

[90] Ibidem, s. 355.

[91] Ibidem, s. 356.

[92] Ibidem.

[93] Ibidem, s. 356-357.

[94] Ibidem, s. 358.

[95] Ibidem, s. 358-359.

[96] Ibidem, s. 359.

[97] Ibidem.

[98] J. Jaskiernia, op. cit.

[99] Sygn. akt I Ns 217/10, opubl.: "Przegląd Wyborczy. Biuletyn Informacyjny" 2011/1-2.

[100] Sygn. akt III SW 101/11, Legalis nr 467962.

[101] Postanowienie z 30 października 2001 r., sygn. akt III SW 79/01, OSNAPiUS 2002/3/57.

[102] M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 160-161.

[103] J. Jaskiernia, op. cit.

[104] M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 170.

[105] B. Dauter [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 364.

[106] Ibidem, s. 364-365.

[107] Ibidem, s. 365.

[108] Zob. art. 249 pkt 4 k.k.

[109] B. Dauter [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 367.

[110] Ibidem, s. 367-368.

Następna część komentarza ukaże się 29 października